////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////

  Kirish: "Yangi tarix"ning boshlanishi 

"Yangi tarix" tushunchasi ?aqida. zbekiston Prezidenti Islom Karimov o`zining "Yuksak mahnaviyat - yengilmas kuch" kitobida "z tarixini bilmaydigan, kechagi kunini unitgan millatning kelajagi yo`q", - deb tahkidlashi bilan birga ?ar qanday inson ja?on tarixini, umumbashariy taraqqiyot yo`lini chuqur idrok etishi zarurligini ?am uqtirganlar. Dar?aqiqat, mustaqillik sharofati bilan biz ja?on tarixini ?aqqoniy o`rganish imkoniyatiga ega bo`ldik. Siz aziz o`quvchilarga ja?on tarixini o`rganishdek qiziqarli va murakkab faoliyatda qunt va zukkolik ?amro?ingiz bo`lishini tilaymiz.
Siz 7 sinf "Jaxon tarixi" darsligi orqali xorij davlatlarining 5-15 asrlar tarixini o`rgangan edingiz. Ayni paytda bu asrlarning "rta asrlar" deb atalishini xam bilib olgansiz. 
?o`lingizdagi 8 sinf "Jaxon tarixi" darsligi Sizni xorij davlatlarining 16-19 asri 60- yillari tarixi bilan tanishtiradi. Olimlar insoniyatning 16 asrdan boshlanadigan tarixiga "Yangi tarix" deb nom berganlar. Xo`sh, nega? Buning sababi shuki, 16 asr insoniyat tarixida yangi, keyinchalik industrial jamiyat deb atalgan jamiyatga asos soldi. 
Bu jamiyatning dastlab ?arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada qaror topa borish jarayoni 16-19 asrlarni o`z ichiga oladi. 
Kapitalizm - jamiyatning xususiy mulk, bozor iqtisodiyoti va demokratik tartiblarga asoslangan shakli.
Industrial jamiyat kapitalizm deb xam ataladi. 
Bu jamiyatning nomi kapital so`zidan olingan. Kapital - o`z egasiga daromad keltiruvchi xususiy mulk va mablag`, o`zini-o`zi ko`paytiruvchi sarmoyadir. Bu sarmoyaning asosida erkin tadbirkorlik faoliyati yotadi. 
Kapitalizm Siz 7 sinfda bilib olgan feodal jamiyatidan qaysi xususiyatlari bilan farq qiladi? Tub farq - bu jamiyatning xususiy mulkdan va yollanma mexnatdan foydalanishda kishilarga keng erkinlik berganligidir. Bu jamiyat o`rta asrlarda bo`lgani kabi, kishini kishiga qonun bilan majburlab bog`lab qo`ymagan jamiyatdir. Shu bilan birga, insonning qobiliyati, saloxiyati, g`ayrati va shijoatiga katta yo`l ochgan jamiyat xamdir. 
Shu sababli kapitalizm insoniyat tarixida misli ko`rilmagan kashfiyotlar va ixtirolar davri bo`ldi. 
Kapitalizm davrida kishilar motor, mashina, paroxod, parovoz, temir yo`l, dizel, martin pechi va boshqalarni kashf etdilar. Aviatsiya, telegraf, telefon, televideniye, radioni o`ylab topdilar. Yer yuzini elektr chiroqlari bilan yoritish boshlandi. Yangi-yangi energiya manbalari yaratildi. Yangi jamiyat - kapitalizm dastlab ?arbiy Yevropada, keyinroq esa Shimoliy Amerikada qaror topdi. 
Kapitalizm jamiyati keyinchalik industrial jamiyat deb ?am atala boshlandi. 
Industrial jamiyat - bu, kapitalizmning rivojlangan bosqichidir. 
Osiyoda yangi jamiyat shakllanishining o`ziga xos xususiyatlari. Osiyoda yangi jamiyatning qaror topishi ni?oyatda uzoq davrni qamrab oldi. Buning asosiy sababi, Osiyoda anhanaviy jamiyat ?ukm surganligi edi.
Xo`sh, anhanaviy jamiyat qanday jamiyat edi? Anhanaviy jamiyat -mulkchilik, ishlab chiqarish ?amda taqsimot shakllari qathiy belgilab qo`yiladigan, o`zgarmas, turg`un jamiyatdir.
Deyarli butun Osiyoda, shu jumladan, Markaziy Osiyoda ?am Yevropa va Shimoliy Amerikada kapitalizm gurkirab rivojlanayotgan bir paytda, o`rta asrlarning ma?suli bo`lgan anhanaviy jamiyat ?ukm suraverdi.
Xo`sh, nega shunday bo`ldi?
Avvalo, Osiyoda Yevropadagidek yerga to`la xususiy mulkchilik qaror topmadi. Yevropada feodal jamiyatining ilk bosqichidayoq yer mulkdorlar o`rtasida to`la taqsimlanib bo`lingan edi. De?qonlar esa o`sha yeregalariga biriktirib qo`yilgan. Bunday de?qonlar, Siz 7 sinf "Ja?on tarixi" darsligidan bilib olganingizdek, krepostnoy de?qonlar deb atalgan.
Osiyoda esa mulk barcha merosxo`rlar o`rtasida taqsimlangan. Chunki, jamiyatdagi ?uquqiy va axloqiy mehyorlar mayda va jamoa mulkchiligini ?imoya qilardi. Bu qoida ishlab chiqarishning yiriklashuviga, daromadning bir qo`lda to`planishiga imkon bermagan.
Yerga xususiy mulkning to`la qaror topmaganligi mulkchilikning boshqa so?alariga ?am tahsir o`tkazgan. Chunonchi, Osiyoda ?unarmandchilik fabrika ishlab chiqarishi darajasiga ko`tarila olmagan. Aksincha, u asosan, erkin oilaviy sharoitda rivojlangan. Natijada Yevropadagidek mashina kuchidan foydalaniladigan sanoat ishlab chiqarishi vujudga kelmagan,
Yevropada kuchli mulkiy tabaqalanish o`zaro begonalashishni, shaxsiy manfaatni ustun qo`yishni, yashash uchun shafqatsiz kurash sharoitiga moslashishni vujudga keltirgan bir sharoitda, anhanaviylik Osiyoda shaxs tashabbuskorligini rag`batlantirmagan. Bu omillar Osiyoda o`rta asr tartiblarining uzoq saqlanib qolishiga olib kelgan.
Odamzod insoniyatning butun tarixi davomida yaratgan moddiy va mahnaviy boyligining 90 foizini atigi keyingi 5 asr (16-20 asrlar) mobaynida yaratdi. To`g`ri, bunga osonlikcha erishilgani yo`q. Kapitalizm, ayni paytda cheksiz ekspluatatsiya ?ukm surgan, rivojlangan davlatlarning o`zga kuchsiz mamlakatlarni ayovsiz talashi, millionlab kishilarning yostig`ini quritgan ja?on urushlari manbai ?am bo`lganligiga tarix guvo?.
Lekin oxir-oqibatda kapitalizmning bunyodkorlik xislati uning vayronalar keltirgan xislatlaridan ustun bo`lib chiqdi. Butun o`tgan tarix buni tasdiqlaydi.
Yangi tarix. Yangi tarix, o`z navbatida 2 davrga bo`lib o`rganiladi. Birinchi davr 16-19 asr 60-yillarini, ikkinchi davr esa 19 asrning 70-yillaridan 20 asrning 20-yillarigacha bo`lgan davrni o`z ichiga oladi. 
Siz 8-sinfda 16-19 asrning 60-yillari tarixini o`rganasiz.
Yangi tarix birinchi davri, o`z navbatida, ikki bosqichga bo`linadi. Uning birinchi bosqichi 16-18 asrlarni o`z ichiga oladi. Bu bosqichida ?arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada yangi jamiyat -kapitalizmning vujudga kelishi uchun zarur shart-sharoitlar shakllandi. Shuningdek, bu jamiyatning qaror topishiga olib kelgan inqiloblar ro`y berdi.
Dastlab ?arbiy Yevropada (Angliya, undan keyin Frantsiyada) va Shimoliy Amerikada (Amerika ?o`shma Shtatlarida) sanoat to`ntarishi amalga oshirildi. Yahni, manufaktura ishlab chiqarishdan texnika ixtirolari keng qo`llaniladigan fabrika va zavod ishlab chiqarishiga o`tildi. Oqibatda, qo`l me?natiga asoslangan manufaktura ishlab chiqarishi o`rnini mashinalar ishlab chiqarishi egalladi. Ishlab chiqarishda mashina (texnika)dan keng foydalanish, o`z navbatida, me?nat unumdorligining bir necha o`n, yuz barobar o`sishini tahminladi. Bu ?odisa kapitalizmning tez surhatlarbilan rivojlanishiga olib keldi.
Ikkinchi bosqich 19 asrdan shu asrning 60-yillari oxirigacha bo`lgan davrni qamrab oladi.
Yangi tarix birinchi davrining ikkinchi bosqichida Yevropa va Amerika ?o`shma Shtatlarida sanoat to`ntarishi ni?oyasiga yetdi. Bu texnika yordamida yangi texnika yaratishga o`tish boshlandi, degani edi.

1-. Buyuk geografik kashfiyotlar va ularning tarixiy axamiyati

"Buyuk geografik kashfiyotlar" atamasi xaqida. Buyuk geografik kashfiyotlar atamasi 15 asr oxiri - 17 asr o`rtalarida yevropalik sayyoxlar tomonidan amalga oshirilgan yirik geografik kashfiyotlarga nisbatan ishlatiladi. Geografik kashfiyotlar esa odamlar uchun shu vaqtgacha nomahlum bo`lgan yangi yerlarning qidirib topilishidir. Xo`sh, qanday omillar 15 asr oxiridan boshlab buyuk geografik kashfiyotlarning amalga oshirilishiga sabab bo`lgan edi? 
Birinchidan, 15 asr oxiri - 16 asr boshlariga kelganda Yevropada tovar ishlab chiqarish yuqori surhatlarda o`sa boshladi. Bu esa xomashyoga bo`lgan talabni oshirib yubordi. Yevropaning o`zida xomashyo kam bo`lganligi uchun uni faqat boshqa o`lkalardan olib kelish zaruratga aylandi. 
Ikkinchidan, yangi davr xukmron tabaqalarning boylikka, pulga bo`lgan extiyojini yanada orttirib yubordi. Endi ularning ongini o`zga yurtlarning oltin-kumushlarini va boshqa qimmatbaxo boyliklarini egallab olish ishtiyoqi chulg`ab oldi. 
Uchinchidan, quruqlikdan va rta Yer dengizidan o`tadigan savdo yo`llari, shu jumladan, Buyuk Ipak yo`li xam xavfli bo`lib qoldi. Bu yo`llar ustidan nazorat Yevropa mamlakatlarining asosiy raqibi U smonli turklar qo`liga o`tib ketdi. Binobarin, endi yevropaliklar oldida yangi dengiz savdo yo`llarini ochish tarixiy zaruratga aylandi. Dengiz savdo yo`llarini ochishga imkon beruvchi zamonaviy kemalar xamda xarbiy qurollar mavjud edi. Bundan tashqari, dengizda kompasdan foydalanish, astrolyabiyaning ixtiro qilinganligi xam katta axamiyatga ega bo`ldi. 
Buyuk geogratik kashfiyotlarning boshlanishi. Buyuk geografik kashfiyotlarning tashabbuskorlari Portugaliya va Ispaniya dengiz sayyoxlari bo`lishdi. Tabiiyki, buyuk geografik kashfiyotlarni dovyurak dengizchi-sayyoxlargina amalga oshira olar edilar. Shunday dengiz sayyoxlaridan biri admiral Xristofor Kolumb (1451-1506) edi. U o`z oldiga Xindistonga Atlantika okeani orqali boradigan yo`l ochishni maqsad qilib qo`ydi. Dengiz sayoxatini amalga oshirishga birgina dovyuraklik kamlik qilardi, albatta. Buning uchun ilm-fan yutuqlariga xam tayanish, ulardan amalda foydalana bilish xam zarur edi. Bu o`rinda italiyalik olim P. Toskanelli yerning dumaloqligi xaqidagi tahlimotdan kelib chiqib, dunyo xaritasini yaratganligi katta axamiyatga ega bo`ldi. Bu xaritada Osiyo qithasi qirg`oqlari Atlantika okeanining g`arbiy soxillarida ekanligi belgilangan edi. Shu tufayli P. Toskanelli Yevropa qirg`oqlaridan ?arb tomonga suzib Xindistonga borish mumkin, deb ishonardi. Kishilardagi tadbirkorlik ruxi, kapital jamg`arishga intilish, insonning imkoniyatlariga ishonch tuyg`usi eng dadil rejalarni xam amalga oshiradigan qilib qo`ydi. Shu tariqa Xindistonga boradigan yangi yo`l topish yevropaliklar uchun xayotiy zaruratga aylangani buyuk geografik kashfiyotlarning amalga oshirilishini muqarrar qilib qo`ydi. 
Nixoyat, 1492- yilda X. Kolumb Ispaniya qirollik oilasi bilan Xindiston sari suv yo`li ochishga xizmat qiluvchi ekspeditsiyani boshlash xaqida shartnoma tuzishga muvaffaq bo`ldi. Shartnomaga ko`ra, qirol ekspeditsiyaning pul tahminotini o`z bo`yniga oldi. Ayni paytda X. Kolumb yangi ochiladigan yerlarning vitse-qiroli etib tayinlanadigan bo`ldi. Shuningdek, X. Kolumb yangi ochiladigan yerlardan olinadigan daromadning 1/10 qismiga, yangi yerlar bilan olib boriladigan savdodan tushadigan daromadning esa 1/8 qismiga egalik xam qilar edi. X. Kolumb 1492- yilning 6- avgust kuni 3 ta kemada 90 kishilik dengizchi bilan birinchi ekspeditsiyasini boshladi. 
Amerikaning kashf etilishi. X.Kolumb ekspeditsiyasi 12- oktabr kuni Amerika qithasidagi San-Salvador ("Muqaddas Xaloskor") oroliga kelib tushdi. Shu tariqa Xindistonga olib boradigan suv yo`li ochish maqsadida uyushtirilgan ekspeditsiya Amerikaning kashf etilishiga olib keldi. Bu dunyo xaritasini tuzgan 15 asr olimlarining, xususan, P. Toskanellining xatosi oqibati edi. Chunki P. Toskanelli yerning ekvator bo`ylab uzunligini aniqlashda 12 ming kilometrga adashgan edi. Keyinchalik olimlar bu xatoni Buyuk kashfiyotga olib kelgan buyuk xato, deb atadilar. 
1492 yil 12 oktyabr Amerika qithasining rasman kashf etilgan kuni ?isoblanadi. 
Biroq X. Kolumb 1492- yilda Xindistonga emas, Amerikaga kelib qolganligini anglamagan. U Xindistonga keldim, deb xisoblar edi. Shuning uchun xam X. Kolumb aslida Amerikaning maxalliy axolisini xindular deb atagan. X.Kolumb Xindistonga (aslida Amerikaga) 4 marta ekspeditsiya uyushtirgan. Bu ekspeditsiyalar natijasida juda katta xududlar ochilgan va u yerlarda Ispaniya bayrog`i xilpiray boshlagan. Shu tariqa bu xududlar Ispaniya mulkiga aylangan. X. Kolumb esa o`sha yerlarning vitse-qiroli etib tayinlangan. X. Kolumbning kashfiyotlari yangi yerlarni Ispaniya mustamlakalariga aylantirish bilan birgalikda amalga oshirilgan. Yangi qithaning Kolumbiya deb emas, Amerika deb atalishi Italiya dengizchisi va astronomi Amerigo Vespuchchi (1454-1512) nomi bilan bog`liq. A.Vespuchchi Ispaniya va Portugaliya flotida xizmat qilgan. U 1499-1501- yillarda portugaliyaliklar ekspeditsiyasi tarkibida Braziliya qirg`oqlarini tadqiq etdi. Buning natijasida, Kolumb ochgan yerlar Xindiston emas, yangi qitha, degan xulosaga keldi. U keyinchalik o`zining nomi bilan atalgan qithaga "Yangi Dunyo" deb nom berdi. 1507- yilda xaritashunos olim M.Valdzemyuller Kolumb kashf etgan yangi qithani Amerigo Vespuchchi sharafiga Amerika deb atashni taklif etgan. Bu nom xammaga manzur bo`lgan. 1515- yilda Yangi Dunyo "Amerika" deb atalgan birinchi globus Germaniyada yaratildi. 1569 yildan esa boshqa xaritalarda xam Kolumb kashf etgan yerlar "Amerika" deb yoziladigan bo`ldi. 
Keyingi kashfiyotlar Atlantika okeani orqali Xindistonga boriladigan dengiz yo`li 1498- yilda kashf etildi. Bu kashfiyotni portugaliyalik dengiz sayyoxi Vasko da Gama amalga oshirdi. 1519- yilda yana bir portugaliyalik dengizchi F. Magellan Amerika qithasini aylanib o`tib, Xindistonga boradigan dengiz yo`lini ochdi. Dunyoni aylanib suzish 1522 yilda nixoyasiga yetkazildi. Bu ekspeditsiya yerning dumaloqligini, uning katta qismi suv bilan qoplanganligini isbotladi. L. V. Torres boshchiligidagi ekspeditsiya esa 1605- yilda Avstraliyani kashf etdi. 
Buyuk geografik kashfiyotlarning axamiyati. Buyuk geografik kashfiyotlar ilm-fan uchun katta axamiyatga ega bo`ldi. Uning natijasida geografiya, tarix, etnografiya va okeanshunoslik fanlari yangi xulosalar, mahlumotlar bilan boyidi. Bundan tashqari, bu kashfiyotlar tufayli yangi . dengiz savdo yo`llari ochildi. Bu yo`llar rta Yer dengizidan Atlantika okeaniga ko`chdi. Bu esa, o`z navbatida,jaxon savdosini vujudga keltirdi. 
Admiral - (arabcha - dengiz xukmdori, xokimi) - xarbiy - dengiz floti qo`mondonlariga berilgan unvon.
Astrolyabiya - (lotincha) - 17 asrgacha xizmat qilgan joyning geografik koordinatalarini, vaqtini, yulduzlarning chiqish va botish paytini aniqlovchi astronomik asbob.
Kashfiyot - izlab topish, tekshirish natijasida topiladigan, yaratiladigan ilmiy yangilik.

Buni o`qing.
Amerika qithasi Xristofor Kolumbning jasorati tufayli kashf etilgan bo`lsa-da, ?arbiy yarim sharda qitha mavjudligini buyuk bobomiz Abu Rayxon Beruniy bu kashfiyotdan deyarli 4,5 asr avval faraz qilgan edi. 
Alloma o`zining "Xindiston" asarida bunday deb yozib qoldirgan: "Yerning choragi mahmuradir. Mahmurani ?arb va Sharq tomondan Muxit okeani (Atlantika va Tinch okeanlari) o`rab turibdi. Bu Muxit okeani, yerning obod qismini dengizlarning narigi tomonida bo`lishi mumkin bo`lgan quruqlik yoki odam yashaydigan orollardan ikkala yoqdan (?arb va Sharqdan) ajratib turadi". 
zbekiston Milliy entsiklopediyasi. 2000 yil 1-jild, 721 bet

2-. Yevropaliklarning mustamlakalar uchun kurashi

Ispaniya mustamlakalari. Buyuk geografik kashfiyotlar Ayni paytda Yevropa davlatlarining mustamlakachilik siyosati uchun xam yo`l ochdi. Ispaniya bayrog`i ximoyasi ostida yangi ochilgan yerlar Ispaniya qiroli mulki deb ehlon qilindi. Shu tariqa Yevropa davlatlarining mustamlakachilik siyosati boshlandi. Mustamlakalar bosib olgan xududlarda paxta va shakarqamish ekinzorlari barpo etildi. 
Ispaniya qiroli 1512- yilda maxalliy xindularni qulga aylantirishni taqiqlab qo`yuvchi qonun chiqargan bo`lsa-da, u maxalliy axolini shafqatsiz ekspluatatsiya qilishga xalaqit bermagan. Shafqatsiz ekspluatatsiya va yevropaliklar "olib kelgan" kasalliklar tufayli ularning soni keskin kamayib ketdi. Mustamlakachilar 16 asr o`rtalaridan boshlab endi Amerikada yashovchi axolini qullarga aylantirib, Amerikaga olib kela boshlaganlar. Tekin ishchi kuchiga ega bo`lgan mustamlakachilar 1510- yildan boshlab konkista siyosatini yurita boshladilar. Bu jarayon 17 asrning o`rtalarigacha davom etdi. 16 asrning dastlabki 50 yili ichida Ispaniya mustamlakalarida axoli soni keskin kamayib ketdi.
16 asrning birinchi yarmida Kolumbiya, Ekvator, Peru va Boliviy keyinchalik esa Chili va Argentina zabt etildi.
1679- yilda Ispaniya Amerika svilizatsiyasining markazi bo`lgan Mayya - (bugungi Meksika) xududlarini to`la bo`ysundirdi. 
1503- yildan 1565- yilgacha Amerikadan Ispaniyaga 181 tonna oltin va salkam 17000 tonna kumush tashib ketildi. Bosib olingan mustamlakalarni boshqarish uchun ikkita vitse-qirollik tashkil etildi. Ulardan biri Yangi Ispaniya vitse-qirolligi (Meksika, Markaziy Amerika, Venesuela va Karib dengizi orollarini o`z ichiga olgan), ikkinchisi esa Peru vitse-qirolligi (Braziliyadan tashqari, deyarli butun Janubiy Amerika xududi) edi. Vitse-qirollarga o`z xududlarida to`liq xarbiy va sud xokimiyatini amalga oshirish xuquqi berilgan. 
Vitse-qirollar oliy tabaqa vakillari orasidan 3 yil muddatga tayinlangan. Ularga o`zi bilan oila ahzolarini olib ketish, u yerda ko`chmas mulk sotib olish va tadbirkorlik bilan shug`ullanish taqiqlangan.
Vitse-qirollar faoliyati Ispaniyaning o`zida faoliyat ko`rsatuvchi "Xindiston kengashi" deb ataladigan kengash tomonidan nazorat qilingan. Kengashning vitse-qirolliklar bo`yicha qabul qilgan qarorlari qonun kuchiga ega bo`lgan. Mustamlakalar bilan olib boriladigan savdo esa "Sevilya savdo palatasi" tomonidan nazorat qilingan. 
Mustamlakachilik sekinlik bilan bo`lsa-da, xindu etnik guruxlari va qabila ittifoqlarining barxam topishiga olib kelgan. Maxalliy xalq tili esa ispan tili bilan almasha boshlagan. 
Ispaniya faqat Amerikadagi mustamlakalari bilan cheklanib qolgani yo`q. U 1529- yilda Filippin orollari ustidan xam o`z xokimiyatini o`rnatdi. Bu orollar taxt vorisi, shaxzoda Filipp sharafiga Filippin deb atala boshlandi. 
Portugaliya mustamlakalari. Portugaliya dengiz sayyoxi Kabral 1500- yili Braziliyani kashf etdi va uni Portugaliya qirolining mulki, deb ehlon qildi. Xali urug`chilik tuzumi sharoitida yashayotgan maxalliy xindu xalqlari mamlakatning ichkari xududlariga quvib yuborildi. Braziliyani xo`jalik uchun o`zlashtirish, asosan, Afrikadan keltirilgan qullar mexnati xisobiga amalga oshirildi. 1583- yilda Braziliyada yashovchi oq tanli ko`chmanchilar soni 25000 nafarni tashkil etdi. Ular millionlab qullarni ekspluatatsiya qilar edilar. 
Mustamlakalar uchun kurash. Tez orada Yevropa davlatlari o`rtasida mustamlakalar uchun kurash boshlandi. Bunga Angliyada manufaktura ishlab chiqarishining tobora rivojlanishi sabab bo`ldi. Daromadi tobora ko`payib borayotgan Angliya burjuaziyasiga endi yanada yirik korxonalar bunyod etish uchun katta miqdorda boylik zarur edi. Bunday boylik mustamlakalar xisobiga topilishi mumkin edi.
Buyuk geografik kashfiyotlar geografik jixatdan qulay xududda joylashgan Angliyani eng muxim dengiz savdo yo`llaridagi davlatga aylantirdi. London esa yirik port shaxriga aylandi. Uning axolisi tez orada 200 ming kishiga yetdi. Manufaktura ishlab chiqarishining rivojlanishi Angliyaning chetga katta miqdorda tovar chiqarishiga sabab bo`ldi va u endi dengiz savdosida Ispaniyaning asosiy raqibiga aylandi. Bu xol Angliya - Ispaniya munosabatlarining keskinlashuviga olib keldi. Buning ustiga, Ispaniya boshqa davlatlar savdogarlarining ispan mustamlakalari bilan savdo qilishini taqiqlab qo`ydi. Bu taqiq oxir-oqibatda Angliya - Ispaniya o`rtasidagi urushga olib kelishi muqarrar edi. 1588- yilda ikki davlat xarbiy-dengiz floti o`rtasida xal qiluvchi jang bo`lib o`tdi, Unda Ispaniyaning "Yengilmas armada" deb nom berilgan xarbiy ffoti tor-mor etildi. "Yengilmas armada"ning xalokati Ispaniyaning dengizdagi qudratiga putur yetkazdi. Shu davrdan boshlab Angliya eng qudratli dengiz davlatiga aylana bordi. 
Angliyaning dastlabki mustamlakalari. ?udratli dengiz davlatiga aylangan Angliya endi mustamlakalar bosib olishga kirishdi. Ingliz mustamlakachilari Shimoliy Amerikani egallay boshladilar 17 asr boshlarida bu yerda birinchi mustamlaka - Virginiyaga asos solindi. Maxalliy xindu axolisi o`rmonlar ichkarisiga surib chiqarildi. Angliya; xukumati tashqi savdoni chet davlatlar bilan savdo ishlarini olib boruvchi boy savdogarlar tuzgan turli kompaniyalar ixtiyoriga topshirib qo`ydi. Bunday kompaniyalardan biri 1600- yilda tuzilgan "Ost-Indiya kompaniyasi edi. eng boy bo`lgan bu kompaniyaga Xind va Tinch okeanlari soxilida joylashgan mamlakatlar bilan savdo qilish xuquqi berildi. Boshqa kompaniyalar qatori "Ost-Indiya" kompaniyasi davlat xazinasiga juda katta miqdorda daromad keltirardi. Angliya savdogarlari tez orada portugallarni Osiyodan siqib chiqara boshladi. "Ost-Indiya" kompaniyasi Boburiy xukmdorlardan Xindistonda boj to`lamay savdo qilish xuquqini qo`lga kiritdi. 
Bu kompaniya Xindistondan Yevropaga mato, ziravor va boshqa tovarlarni yuborar edi. Inglizlar Xindistonda yanada mustaxkamroq o`rnashib olish uchun o`z savdo manzilgoxlarini qalhaga aylantira borganlar.
Armada - katta flot.
Vitse - o`rinbosar; vitse qirol deyilganda qirol ?okimiyati vakili tushuniladi.
Konkista - zabt etish bosib olish.
Mustamlaka - rivojlangan davlatlar tomonidan bosib olinib, ekspluatatsiya qilinuvchi mamlakat.
"Ost-Indiya" - Kolumbning sayoxatidan so`ng Karib dengizi orollari Vest Indiya - (?arbiy ?indiston) deb atalgan, Vest Indiyadan farq qilish uchun ?indiston yarimorolidagi mamlakalar esa Ost Indiya - (Sharqiy ?indiston) deb atalgan.
Ekspulatatsiya - ishlab chiqarish vositalari egasining boshqalar mexnati maxsulini o`ziniki qilib olishi.

3-. Yangi davr boshlarida ?arbiy Yevropa mamlakatlarida ijtimoiy-iqtisodiy xayot
ida. Reformatsiya - 16 asrda katolik cherkovi tahlimotini islox qilish maqsadida Germaniyada bo`lib o`tgan va 17 asrning birinchi yarmida ?arbiy Yevropaning qator davlatlariga xam yoyilgan ijtimoiy xarakatdir. Bu xarakat oqibatida katolik cherkovida bo`linish yuz berdi. Zamon ruxiga mos, mutaassiblik va aqidaparastlikdan xoli, islox qilingan yangi oqim - protestantlik vujudga keldi
Katolik cherkovining mavqyei xaqida. 16 asr boshlarida xam katolik cherkovi qudratli edi. Rim Papasining qudratini qavrnlarning faqat Xudoga chuqur va sidqidildan ishonishigina belgilab qolmagan. Bu qudrat asosida Rim katolik cherkovining bchisob boyliklarga egaligi xam yotardi. Zero, xamma - oddiy dexqondan tortib, to qudratli knyazlargacha o`z daromadining 1/10 qismini cherkovga tortiq qilardi. Ayni paytda cherkovning o`zi xam katta yer-mulk egasi edi. Bundan tashqari, indulgentsiya savdosi xam cherkovga katta daromad keltirardi
Bu savdo orqali cherkov faqat sodir etilgan gunoxnigina emas, kelajakda qilinishi mumkin bo`lgan gunoxni xam kechirardi
Reformatsiyaning shart-sharoiti. 16 asrda Angliya va Frantsiya qirollari mutlaq xokimiyatga ega bo`lib olgan bo`lsalar, Germaniyada siyosiy tarqoqlik xukm surardi. Yahni, u mayda-mayda davlatlarga (knyazliklarga) bo`linib ketgan edi. Shu sababli, Germaniya imperatori amalda real xokimiyatga ega bo`lmagan. Shuning uchun xam Germaniyada katolik cherkovining tahsiri xamon qudratliligicha qolayotgan edi. Germaniya axolisi xam o`z xukmdorlariga, xam cherkovga tinka-madorni qurituvchi soliq to`lardi. Bundan tashqari, katolik cherkovi Germaniyada katta mol-mulkka xam ega edi. Arxiyepiskop va yepiskoplar esa amalda mustaqil knyazlar sanalardi. Germaniya imperatorini saylab qo`yadigan 7 nafar eng qudratli knyazning 3 nafari arxiyepiskoplar edi. Rim cherkovi o`z daromadining katta qismini Germaniyadan olgan. Imperatorning esa Rimga yuboriladigan soliqlar miqdoring kamaytirishga kuchi yetmagan. ?olaversa, katolik cherkovi Germaniya taraqqiyoti to`sig`iga aylangan siyosiy tarqoqlik va krepostnoylik munosabatlarining tayanchi xam edi. 
Yuqorida qayd etib o`tilgan omillar 16 asr boshlarida Germaniyada umumiy norozilikni keltirib chiqargan. Umumiy norozilikning yuzaga kelishiga shuningdek, katolik marosimlarini bajarishning og`irlashtirib yuborilganligi xam sabab bo`lgan. 
Martin Lyuterning faoliyati. Reformatsiya 1517- yilda Germaniya axolisining katolik cherkovini islox (reforma) qilishni talab qilib chiqishidan boshlandi. Reformatsiyani, knyazlarning bir qismi, shaxarliklar va dexqonlar qo`llab-quvvatladilar. Reformatsiya to`lqinining kuchayishiga Vittenberg universitetida iloxiyotdan dars beruvchi Martin Lyuter tahlimoti katta tahsir ko`rsatdi. U 1517 yili cherkov eshigiga o`zining dindorlarga qarata yozgan mashxur "95 tezis" deb atalgan xitobnomasini yopishtirib qo`ydi. Xitobnomada indulgentsiya savdosi qattiq qoralangan, Germaniyadagi cherkovni Rim Papasi qaramog`idan ozod etish talab etilgan, cherkovning esa "kam chiqim cherkov" bo`lishi yoqlangan edi. "95 tezis" butun Germaniyani to`lqinlantirib yubordi. 
Ko`p o`tmay u cherkov Papasiz xam yashashi mumkin, deb baralla aytdi va bundan keyin Rimga soliqdan tushgan pullarni yubormaslikni taklif etdi. Bu "qilmishlari" uchun Rim Papasi Lyuterni shakkoklikda aybladi va Germaniyaga uni lahnatlovchi yorliq yubordi. Biroq xalq Lyuterni qo`llab-quvvatlayotganligi uchun bu yorliqni Germaniya bo`ylab tarqatishning iloji bo`lmadi. Aksincha, M. Lyuter Papaning uni cherkovdan chetlashtirganligi to`g`risidagi qarorini talabalar ko`z o`ngida yoqib yubordi. Bu uning katolik cherkovi bilan aloqani butunlay uzganligini anglatar edi. 
M. Lyuter imperatorlik sudiga chaqirildi. Imperator undan o`z tahlimotidan voz kechishini talab qildi. Biroq Lyuter imperator talabini bajarmadi. Aksincha, Papaga bo`ysunishdan va indulgentsiya savdosini mahqullashdan bosh tortdi. 
Katolik cherkovidagi bo`linish. Reformatsiya natijasida Rim katolik cherkovida bo`linish yuz berdi. Xo`sh, bu qanday sodir bo`ldi? Tez orada Germaniyada katolik cherkovining zulmiga va zo`ravonligiga qarshi boshlangan xarakat ommaviy tus oldi. 1524- yilda esa bu xarakat xatto dexqonlarning krepostnoylik zulmiga qarshi urushiga aylanib ketdi. ?o`zg`olonning yetakchisi ruxoniy Tomas Myuntser edi. Garchand dexqonlar urushda yengilgan bo`lsalar-da, u Germaniyada katolik cherkovi xukmronligiga barxam berilishida katta axamiyatga ega bo`ldi. 
1526- yilda Germaniya reyxstagi Lyuterchi-knyazlar talabi bilan xar bir nemis knyazi o`zi va fuqarosi uchun xoxlagan dinni tanlash xuquqiga ega ekanligi to`g`risida qaror qabul qildi. 
Biroq 1529- yilda reyxstag bu qaromi bekor qildi. Bunga qarshi imperiyaning bir qancha shaxarlari va 5 knyazi protest (norozilik) bildirishgan. Ular "Protestatsiya" deb atalgan xujjatga, yahni ruxoniy va dunyoviy feodallarning umumgerman yig`ilishi lyuterchilikning tarqalishini cheklash xaqidagi qaroriga qarshi protestga imzo qo`yganlar. Shu tariqa 5 nafar knyaz protestant (norozi) deb atalgan. Protestan knyazlar 1555- yilda Rim Papasi bilan bitim tuzishga muvaffaq bo`ldilar. Unga ko`ra, endi xar bir knyaz o`z fuqarolari uchun istagan dinni, yahni yo lyuterchilikni, yoki katoliklikni tanlash xuquqiga ega bo`lganlar. 
Shu davrdan boshlab reformatsiyaning barcha tarafdorlari protestantlar, yangi cherkov esa protestant cherkovi deb atala boshlandi. Shunday qilib, xristlanlikda uchinchi oqim - protestantlik vujudga keldi.
M.Lyuterning katolik tahlimotiga kiritgan islo?lari natijasida vujudga kelgan tahlimotning nomi bilan lyuterchilik deb ataladi. "Lyuterchilik" va "protestanlik"atamalari amalda bir ?il manoni anglatadi.
Reformatsiya natijasida faqat yangi diniy tahlimot vujudga kelibgina qolmadi. Endi knyazlarga bo`ysunadigan cherkov xam vujudga keldi. Uzoq yillar davomidagi kurashlardan so`ng Germaniya imperatori Karl 5 xam knyazlarga o`zlari ehtiqod qilgan diniy tahlimotni o`z knyazliklari xududlarida o`rnatish xuquqini beradigan qonun chiqarishga majbur bo`ldi. 
Protestantlik oqimi tahlimotining mazmunini uning katolik tahlimotidan farq qiluvchi asosiy ?ususiyatlarini siz 9-sinfda "Dunyo dinlari tarixi" darslarida o`rganasiz. 
Ilo?iyot (arabcha-?udo to`g`risidagi tahlimot )- diniy qoidalar va ular ?aqidagi ?udo ko`rsatmalarini o`z ichiga olgan asosiy diniy tahlimot 
Islo? - o`zgartirish kiritish, yaxshilash, tuzatish. 
Tezis (yunoncha-qoida, isbot) - ba?sga yoki biror tahlimotni bayon qilishda aytiladigan asosiy fikr
?itobnoma (arabcha-forscha) - biror ish yoki ?arakat qilishga undab yozilgan maktub, yozma chaqiriq, murojotnoma

5-. Angliyada qirol xokimiyatining kuchayishi

Mutlaq monarxiya. Mutlaq monarxiya (absolyutizm) - oliy xokimiyatning xuquqi xech qanday qonun bilan cheklanmagan yagona bir shaxs - monarx qo`lida to`planishidir. 
Boshqaruvning mutlaq monarxiya shakli siyosiy tarqoq mamlakatni yagona markaziy xokimiyat qo`l ostida birlashtirish natijasida vujudga keldi. Mutlaq monarxiya mamlakat tarqoqligiga barxam berdi. Chunonchi, qirol Genrix 8 Tyudor (1509-1547) butun mamlakatni yagona markaz - Londonga bo`ysundirdi. 
Aynan mutlaq monarxiya feodallarning o`zaro ichki urushlariga barxam bergan. Tyudorlar sulolasidan chiqqan yangi qirollar feodallar qo`shinlarini tarqatib yubordi. 
Bo`ysunishni istamagan feodallarning qo`rg`onlarini yer bilan yakson qildi. Isyonchilarning  yerlari tortib olindi va qirollik mulkiga qo`shib yuborildi. 
Shaxarlarning xuquqlari cheklab qo`yildi. Toifaviy-vakillik organi bo`lmish parlament butunlay bo`lmasa-da, o`z axamiyatini yo`qotdi. Yangi soliqlar joriy etish masalasidagina parlament roziligining shartligi belgilab qo`yildi. 
Angliya qirollari veto xuquqiga ega edilar. Bu xuquq ularga parlamentning xar qanday qarorini taqiqlay olish imkonini berardi. Mamalakat ichki va tashqi siyosatining asosiy yo`nalishini parlament emas, tarkibini qirol tuzadigan Maxfiy Kengash belgilar edi. 
16 asrning Angliya tarixidagi o`rni. 16 asr Tyudorlar sulolasi asri bo`ldi. Bu yuz yillik Angliya tarixida chuqur iz qoldirgan uch yirik tarixiy xodisa bilan ajralib turadi. Bular - reformatsiya, mutlaq monarxiyaning kuchayishi va dengizda Angliya xukmronligining o`rnatilishi edi. 
Angliyada reformatsiya qirol Genrix 8 (1491-1547) xukmronligi davriga to`g`ri keldi. Angliyada reformatsiya xalqning talabi bilan emas, balki qirolning xoxish va irodasi bilan amalga oshirildi. 
Genrix 8 qirol xokimiyatini yanada mustaxkamlash uchun cherkovni yerdan va boshqa mol-mulklardan maxrum etish xaqida farmon chiqardi. Ularga qarashli bo`lgan yerlarning 2/3 qismi sotib yuborildi. 
Angliyada protestantlik tahlimotiga amal qiluvchi cherkov anglikan cherkovi deb ataldi. 
?irol cherkov boshlig`i deb ehlon qilindi. Rim Papasi xokimiyati inkor etildi. Katolik cherkovining boyliklari tortib olindi. 
Kontrreformatsiya. Genrix 8 ning vafotidan so`ng Angliya qirolligi taxtini uning qizi Mariya (1553-1558) egalladi. Mariya o`z xukmronligi davrida kontrreformatsiya o`tkazishga urindi. U o`zining cherkov boshlig`i ekanligidan foydalanib, protestantlikni shakkoklik deb ehlon qildi va katolik cherkovini tiklashga kirishdi. 
Mariya parlamentning Angliyada Rim Papasi xokimiyatini qayta tiklash xaqidagi qarori chiqarilishiga erishdi. Ayni paytda shakkoklikka qarshi o`rta asrlar qonunlari qayta tiklandi. Mamlakatda qatag`on boshlandi, katolik dushmanlari olovda yondirildi. Shunday sharoitda ko`pchilik protestantlar Germaniya va Shvetsariyaga qochib ketib jon saqladilar. Mariyaning qatag`on siyosati mamlakatda norozilikni kuchaytirib yubordi. 
Xukmron tabaqalar endi Genrix 8 ning boshqa qizi Yelizavetani qirollik taxtiga o`tqazishga qaror qildilar va Mariya vafotidan so`nggina bunga erishdilar. 
Angliya Yelizaveta xukmronligi davrida (1558-1603). Yangi qirolicha ajoyib shaxsiy sifatlarga, kuchli irodaga va qobiliyatga ega edi. Yelizaveta 1 protestantlikni davlat dini deb ehlon qildi. ?irolichaning o`zi "Cherkov va dunyoviy ishlarning oliy xukmdori" unvonini oldi. Cherkov ibodatlari endi xalqning katta qismiga tushunarsiz bo`lgan lotin tilida emas, balki ingliz tilida o`tkaziladigan bo`ldi. Yelizaveta 1 ning asosiy vazifalaridan biri mamlakat yaxlitligini mustaxkamlash edi. 
Dengiz xukmronligi uchun kurash. Angliyaning bu davrdagi ashaddiy dushmani katolik Ispaniyasi edi. Ispaniya qiroli Filipp 2 "shakkok" Angliya qirolichasi Yelizaveta 1 ga nafrat bilan qarardi. Bu davrda Gollandiyada Ispaniya zulmiga qarshi xarakat boshlanganda Yelizaveta 1 Gollandiya tarafida turdi. Oxir-oqibatda bu ikki davlat o`rtasida 1588- yilda urush kelib chiqdi. Bo`lib o`tgan jangda Angliya floti g`alaba qozondi. 
Bu mag`lubiyatdan so`ng Ispaniya o`zini boshqa o`nglay olmadi. Angliya esa Yevropaning buyuk davlatiga va dengiz xukmdoriga aylandi. Angliya uchun 16 asr ana shunday yakunlandi. Reformatsiya nixoyasiga yetdi. Yelizavetaning o`limi bilan Tyudorlar sulolasining xukmronligi xam barxam topdi. Taxtga Tyudorlar sulolasiga qarindosh Shotlandiya qiroli Yakov 6 Styuart o`tqazildi. Shu tariqa Angliyada Styuartlar sulolasi xukmronligi boshlandi.
Veto (lotincha taqiqlayman) - davlat boshlig`ining biror qonunni yoki qarorni kuchga kiritishdan to`?tatib qo`yish ?uquqi
Kontrreformatsiya- 16-17-asrlar o`rtalarida Yevropada Rim Papasi ra?namoligida reformatsiyaga qarshi qaratilgan diniy-siyosiy ?arakat.
Monarxiya (yunoncha - yakka xokimlik) - cheklanmagan ?uquqqa ega bo`lgan yakkashaxs boshqaradigan davlat. 

6-. Frantsiyada mutlaq monarxiya

Frantsiya mutlaq monarxiyasining o`ziga xos xususiyatlari. 16-18 asrlarda Frantsiyada mavjud bo`lgan siyosiy xokimiyatning mazmuni quyidagi iborada o`z ifodasini topgan edi: "Xudoning irodasi shuki, xar qanday qaram bo`lib tug`ilgan o`ylab o`tirmasdan bo`ysunmog`i lozim". Frantsiyada mutlaq monarxiya qaror topishi bilan General shtatlar o`zining avvalgi axamiyatini yo`qotdi.
?irollarning o`ziga qolsa, vakillik organlarini butunlay yo`q qilardilar. Biroq buning iloji yo`qligi uchun ularning mamlakat siyosiy xayotiga tahsirini kamaytirishga urinar edilar. Bunga erishganlar xam. 
Angliya parlamentidan farqli o`laroq, Frantsiyada General shtatlar doimiy faoliyat ko`rsatuvchi davlat organiga aylana olmadi. Keyinchalik u juda kamdan-kam xolatlarda, faqat kuchli zarurat tug`ilganidagina chaqiriladigan bo`ldi. 
1614- yildan boshlab butun 17 asr davomida esa biror marta xam chaqirilmadi. Bu xodisa Frantsiyada qirol xokimiyati Angliya qiroli xokimiyatidan xam kuchliroq bo`lganligini isbotlaydi. ?irol ayni paytda xukumat boshlig`i xam edi. Uning xuzurida xukumat kengashi tashkil etilgan. Kengash ahzolari qirol tomonidan tayinlangan. Ichki va tashqi siyosatga doir barcha masalalarni shaxsan o`zi xal etgan. Shu tariqa butun mamlakatda qirolning shaxsiy xukmronligi o`rnatilgan. Shunday bo`lsa-da, parlament butunlay tugatilmagan. Frantsiya xududida jami 17 ta viloyat parlamenti mavjud edi. Mamlakat fuqarolariga viloyatlardagi sudlar ustidan shikoyat qilish xuquqi berilgan. Ayniqsa, Parij parlamenti katta tahsirga ega bo`lgan. Uning vakolati mamlakat xududining 1/3 qismiga tarqalgan. Parij parlamenti taxt vorisi yosh bo`lsa, regent tayinlash xuquqiga xam ega bo`lgan. 
?irol saroyi xayotining asosiy mazmunini qirol shaxsini iloxiy deb xisoblovchi axloq tashkil etgan. Frantsiya qiroli Lyudovik 14 bekorga "Davlat - bu men!" demagan edi. ?irol qarorgoxidagi bog`larga o`rnatilgan xaykallar xam uning buyukligini eslatib turishi lozim bo`lgan. Xatto Yupiter xaykali Lyudovik 14 ning yuziga o`xshatib ishlangan. 
Frantsiyada protestantlikning tarqalishi. Frantsiya qirolligida xar ikki cherkov xam faoliyat ko`rsata boshladi. 
16 asr boshlarida Lyuter tahlimotiga mos g`oya tarqaldi. Mamlakatda "Injil" ning frantsuzcha tarjimalari paydo bo`ldi. Ibodatxonalarda duolar ona tilida o`qila boshlandi. Shu tariqa vaqtlar o`tishi bilan Frantsiya ikki dushman lagerga katoliklar va protestantlar lageriga bo`linib qoldi. Frantsiyada protestantlar gugenotlar deb atalgan. 
Mamlakat shimoli va qirol xonadoni katoliklar tomonida, Janubiy Frantsiya esa gugenotlarniki bo`lib qoldi. Gugenotlar xammani o`z dinlariga tortishga intildilar. Ular maxfiy bosmaxonalar tashkil etib, varaqalar chop etdilar va uni butun mamlakat bo`ylab tarqata boshladilar. Reformatsiya Frantsiyaga shu tariqa kirib keldi. 
Diniy urushning yuz berishi. Katolik cherkovi protestantlikning tarqalishini dushmanlik bilan qarshi oldi. 1562- yilda qirolning qarindoshi, katoliklar raxnamosi gertsog Giz o`zining ko`p sonli qo`riqchilari bilan Vassida protestant gimnini ijro etayotgan protestantlarga xujum qildi. Oqibatda 20 dan ortiq protestant o`ldirildi, 100 dan ortig`i esa yarador qilindi. Bu voqyea Frantsiyada 32 yil davom etgan diniy urushning boshlanishiga turtki bo`ldi. 
Bu diniy urush mamlakat boshiga katta kulfat keltirdi. Mamlakatda yovuzlik, jaxolat kuchaydi. 
Gugenotlarga juda katta talofat yetkazildi. Shunday bo`lsa-da, gugenotlar qirolni yon berishga majbur etdilar. 1570- yilda tomonlar kelishuvga erishdilar. ?irol yarashish ediktiga imzo chekdi. Gugenotlarga katoliklar qatorida davlat mansablarini egallash xuquqi, diniy marosimlarni to`siqsiz o`tkazish erkinligi berildi. Biroq bu erishilgan tinchlik uzoqqa cho`zilmadi. Chet davlatlarning aralashuvi vaziyatni yanada chigallashtirdi. Urushning oldini olish uchun qirol Karl 9 gugenotlar yetakchisi Genrixga o`z singlisi Margaritani turmushga berishga qaror qildi. To`y marosimi 1572- yilning avgustiga belgilandi. Biroq katolik mutaassiblari shu voqyeadan foydalanib, gugenotlarning barcha raxbarlarini qirib tashlashni zimdan rejalashtirdilar. 
24- avgust kechasi gugenotlar qirg`ini uyushtirildi. 3 kunlik qotillik davomida 30 ming kishi qurbon bo`ldi. Bu voqyea Frantsiya tarixiga "Varfolomey kechasi" nomi bilan kirdi. Shu voqyealardan keyin Frantsiyada protestantlik taqiqlandi. Rim Papasi bu xabarni quvonch bilan kutib oldi. 
Urushning davom etishi. "Varfolomey kechasi" mamlakatdagi diniy urushga chek qo`ymadi. Urushning davom etishi muqarrar edi. Chunki gugenotlar taqdirga tan bermadilar. Gugenotlar Frantsiyani bo`lib tashlashga qaror qildilar va mamlakat janubida o`z davlatlarini tuzdilar. Bu davlatni qirol xonadonining qarindoshi, gugenot Genrix Burbon (u Genrix Navarskiy deb ?am ataladi) boshqardi. Gugenotlar yaxshi qurollangan qo`shin tuzishdi. 
Genrix Giz esa qattiq xarbiy intizom o`rnatilgan katolik liga tuzdi. Katoliklar fitna tayyorlay boshladilar. Unga ko`ra yangi qirol Genrix 3 olib qochilar va majburan monax qilinardi. Taxtni esa Genrix Giz egallashi lozim edi. Biroq qirol Genrix 3 Genrix Gizni o`ldirtirishga muvaffaq bo`ldi. 
Katolik cherkovi Genrix 3 ning bu ishini kechira olmas edi. ldirilganlar "azob chekkan avliyolar" deb ehlon qilindi. Cherkov dindorlarga qirol sog`lig`i uchun duo o`qishni taqiqladi. Ayni paytda barcha fuqarolarning Genrix 3 ga sodiqlik qasamyodidan ozod qilinganliklarini ehlon qildi. 
1589- yilda Genrix 3 katoliklar tomonidan sho`ldirilgach, qirol xonadonining qarindoshlari gugenotlar ra?bari Genrix Burbon (Genrix Navarrskiy) Genrix 4 nomi bilan egalladi (1589-1610). U katolik mazxabini qabul qilmasdan Parijga borib taxtga o`tira olmasligini yaxshi bilardi. Genrix 4 o`zining kuchi, qobiliyati va tahsiridan xar ikki cherkov qavmini murosaga erishtirish yo`lida foydalandi. U katolik amaldorlarni exsonga ko`mib tashladi. Diniy urushlarni to`xtatish va mamlakat yaxlitligiga erishish uchun 1598- yilda Nant ediktini imzoladi. 
Ediktda katoliklik davlat dini deb ehlon qilingan bo`lsa-da, gugenotlar quvg`in qilinmaydigan bo`ldi. Mamlakatda diniy murosasozlikka erishildi 
Ja?olat-(arabcha)-ilm-marifatdan ma?rumlik,qoloqlik.
Fanat (lotincha)-diniy ehtiqodiga yoki biror tahlimotga qattiq yopishib oluvchi.
Yedikt-qirolning alo?ida mu?im farmoni.

7-. 16-17 asrlarda Rossiya

Rusni birlishtirishning tugallanishi. Siz 7-sinf "Jaxon tarixi" darsligidan Rusning 240 yil davomida Oltin o`rdaga qaram bo`lib kelganligini, bu qaramlik 1480 yilda bar?am topganligini bilim oldingiz. 
Moskva knyazligi raxbarligida mustaqillikdan so`ng xam Rossiyani birlashtirish jarayoni davom ettirildi. 1485 yildan boshlab Moskva knyazi Ivan 3 butun Rus xukmdori unvonini qabul qildi. Bu davlat bora-bora Rossiya deb ataladigan bo`ldi. Nixoyat, 1521 yilda yagona markazlashgan poytaxti Moskva shaxri bo`lgan rusni birlashtirish to`la nixoyasiga yetkazildi. 
Markazlashgan Rossiya davlatining tashkil topishi katta tarixiy axamiyatga ega xodisa edi. Avvalo, endilikda Rossiya o`zini tashqi xujum xavfidan ximoya qila oladigan bo`ldi. Ikkinchidan, markazlashish xalq xo`jaligi va madaniyatining tezroq rivojlanishiga imkoniyat yaratdi. Maxalliy biqiqlik barxam topdi. Mamlakat turli qismlarining o`zaro aloqalari kuchaydi. Rossiya Yevropa davlatlari orasida muxim o`rin egalladi. 
Rossiya podshosi Ivan 4. 1547- yilda Rossiya tarixida o`ziga xos voqyea yuz berdi. Rossiyada ichki nizolar, boshboshdoqliklar kuchayib ketgan bir davrda Rus pravoslav cherkovining boshlig`i mitropolit Makariy vafot etgan Buyuk knyaz Vasiliy 3 ning o`g`li Ivan 4 ga (1533-1584) Rossiya tarixida birinchi bor podsholik tojini kiydirdi. Bu voqyea juda katta xalqaro axamiyatga ega bo`ldi. Chunki Rusda uzoq yillar davomida faqat Oltin rda xonlari podsho deb atalib kelingan.
Rus davlati xukmdorlari esa bu davrgacha Buyuk knyaz deb atalib kelingan. Ivan 4 ga podsholik unvonining berilishi uni ?arbiy Yevropa davlatlari qirollari bilan bir qatorga qo`ydi. Yosh podsho Ivan 4 o`z xuzurida "Saylanma rada" deb ataluvchi maslaxat kengashini tuzdi. Ivan 4 ichki siyosatining vazifasi dvoryanlar tabaqasini kuchaytirish orqali boylar mavqyeini zaiflashtirishdan iborat edi. Shu maqsadda 1549- yilda Ivan 4 feodallar turli qatlamlari vakillarining birinchi yig`ilishini Zemstvo soborini chaqirdi. Keyinchalik bu sobor ishida shaxarlarning savdogar (posad kishilar), shuningdek, davlatga qaram dexqonlardan (chernosot) xam saylangan vakillar qatnashadigan bo`ldi. 
Shu tariqa Rossiya tabaqaviy vakillik monarxiyasiga aylana bordi. 
Ivan 4 Zemstvo soborida boyarlar xokimiyatini keskin qoraladi. Sobor yangi Sudebnik tuzish xaqida qaror qabul qildi. Unga ko`ra, dvoryanlarning bundan buyon ayblari va nojo`ya qilmishlari uchun boyar-noiblar sudiga borishlari taqiqlandi. Dvoryanlardan ming nafariga Moskva uyezdidan yer-mulk ajratib beriladigan bo`ldi. Davlat lavozimlarini kelib chiqishining zodagonligiga qarab egallash tartibiga chek qo`yildi. 
Boyar-noiblarning o`zlari uchun axolidan yig`adigan soliqlari bekor qilindi. Joylarda boyar-noiblar boshqaruvi o`rniga zemstvo (maxalliy o`zini-o`zi boshqarish organlari) tuzildi. Ularga dvoryanlar, posad va chernosotlar vakillari xam saylanishi xuquqi berildi. Podsho xokimiyati endilikda ana shu tabaqa vakillariga tayanadigan bo`ldi. Sudebnik krepostnoy de?qonlarning bir yer egasidan boshqasiga o`tishni yiliga bir kun - Yurev kuni (26-noyabr) bilan cheklab qo`ydi. 
Oprichnina. 1565- yilda Ivan 4 davlat yerlaridan katta qismini aloxida shaxsiy mulkka aylantirdi. Bu mulk oprichnina deb ataldi. Boyarlarning yerlari xam oprichninaga qo`shib yuborila boshlandi. Oprichnina podsho yerlari deb atalib, ularga dvoryanlar joylashtirildi. Oprichnina yerlari ularga bo`lib berildi. Endi ular dvoryan oprichniklar deb atala boshlandi. Ivan 4 bundan buyon boyarlarni Boyarlar dumasisiz o`zi sud qilishini va o`zi jazo belgilashini ehlon qildi. Davlat yerlarining oprichninaga tortilmagan qismiga katta miqdorda soliq joriy etdi. Oprichnina o`z qo`shiniga ega edi. U podshoning o`z raqiblarini jazolash quroliga aylantirildi. 
Oprichniklar otlarining egarlariga it kallasi va supurgini osib olardilar. It kallasi ularning podshoga itdek sadoqatli ekanliklarini, supurgi esa xar qanday sotqinlikni davlatdan supurib tashlashga axd qilganliklarini anglatishini ko`z-ko`z qilishi kerak edi. Shu tariqa mamlakatda shafqatsiz terror, qatl va surgun davri boshlandi. Shuning uchun Ivan 4 "Grozniy" (Daxshatli", "?o`rqinchli") laqabi bilan ataldi. 
Oprichnina-podsho ?okimiyati dushmanlarini qo`pol so`rlik va terror vositalari bilan bostirishga urinish siyosati edi.
Oprichnina boyarlarga va feodal tarqoqlik qoldiqlariga kuchli zarba berdi. Ayni paytda oprichnina mamlakat xo`jaligiga katta talofat yetkazdi. n minglab dexqonlar va xunarmandlarni xarob qildi. 
Bu esa jamiyatning turli qatlamlarida oprichninadan norozilikni kuchaytirdi. Natijada Ivan 4 oprichninani bekor qilishga majbur bo`ldi. Biroq mamlakatda terror, ayovsiz qatl davom etaverdi. Krepostnoylik tartiblari kuchaygandan-kuchaydi. 
Tashqi siyosat. Rossiya bosqinchilik urushlari olib borish xisobiga sharqqa va janubga tomon kengayib bordi. Chunonchi, 1552- yilda ?ozon, 1556- yilda Astraxan (Ashtarxon), 1582- yilda esa Sibir xonliklari bosib olindi. Shu tariqa 1533- yilda 2,8 mln km kv ni tashkil etgan Rossiya xududi 16 asr oxiriga kelib endi 5,4 mln km ga yetdi. 
Notinch alg`ov-dalg`ovli yillar. 1584- yilda Ivan 4 Grozniy vafot etdi. Taxtga uning o`g`li Fyodor Ivanovich o`tqazildi. U kasalmand bo`lganligi uchun amalda ?okimiyatni qaynisi boyar Boris Godunov boshqardi. Fyodor 1598- yilda vafot etdi. Lekin Ivan 4 o`g`illaridan taxt vorisi qolmadi. Shu tariqa Rossiyani 700 yil boshqargan Ryurikovlar sulolasi xukmronligi barxam topdi. Shunday sharoitda Zemstvo sobori Boris Godunovni podsho etib sayladi.
Boris Godunov 1605- yilda vafot etgach, Rossiya tarixida notinch, alg`ov-dalg`ovli yillar boshlandi. ?isqa vaqt ichida bir nechta podsho almashdi. Ayni paytda Rossiyada boyarlar tahsiri yana kuchaydi. Bundan tashqari, chet davlatlar - Polsha va Shvetsiya Rossiya ichki ishlariga zo`r berib aralasha boshladilar. Polsha xatto 1609- yilda Moskvani bosib oldi. Xokimiyat Boyarlar guruxi qo`liga o`tdi. Ular Rossiya taxtiga Polsha qirolining o`g`lini o`tqazishga urindilar. Shu orqali o`z imtiyozlarini saqlab qolmoqchi bo`ldilar. Ana shunday og`ir sharoitda Rossiyaning asl vatanparvar kuchlarining yetakchilari posad oqsoqoli Minin va sarkarda, knyaz Pojarskiylar xalq lashkari to`plashga kirishdilar. 
1612- yilda Moskva uchun bo`lgan janglarda Polsha qo`shini mag`lubiyatga uchratildi. Shu tariqa Moskva chet el bosqinchilaridan tamomila ozod qilindi. Rossiya ichki va tashqi axvoli qiyinligiga qaramay o`z mustaqilligini saqlab qola oldi. Endi Rossiyaning Yangi podshosini saylash masalasini xal etish kerak edi. 
1613- yilda Moskvada chaqirilgan Zemstvo sobori Ivan 4 Grozniy xotinining qarindoshi Mixail Fyodorovich Romanovni (1613-1645) Rossiya podshosi etib sayladi. Shu tariqa Rossiyada yangi sulola Romanovlar sulolasi xukmronligi boshlandi. Bu sulola vakillari 1917 yilgacha xokimiyatni qo`llarida saqlab turdilar.
Boyarlar dumasi- Rus davlatida dastlab knyazlar, so`ng podsho ?uzuridagi (1547-yildan) Oliy davlat kengashi.
Sudebnik - qonunlar to`plami.
Terror - (lotincha - qo`rqinch, daxshat) - raqiblarni yo`qotish yoki qo`rqitish, axoli o`rtasida vaxima keltirib chiqarish. 

8-. Niderlandiya inqilobi

Niderlandiya ?aqida. Niderlandiya 16 asrda xozirgi Belgiya, Lyuksemburg, Gollandiya xududlaridan xamda Frantsiyaning bir qismidan iborat bo`lgan. Antverpen shaxri (xozirgi Belgiyada) Niderlandiyaning iqtisodiy va savdo markazi edi. U, ayni paytda, jaxon savdosining markazi xam bo`lgan. Antverpen Niderlandiyani daryo orqali Germaniya va Frantsiya bilan, dengiz orqali esa Angliya xamda Skandinaviya mamlakatlari bilan bog`lar edi. Antverpen ko`chalaridan xar kuni kamida 2 mingta savdo furgonlari o`tgan. Turli mamlakatlardan yuzlab kemalar esa shaxar portiga kirib kelardi. Bir so`z bilan aytganda, Niderlandiya sanoati, savdosi, qishloq xo`jaligi rivojlangan boy mamlakat bo`lgan. Biroq u mustaqil bo`lmagan. Ispaniya uni o`z mulkiga aylantirgan edi. 
?aramlikning oqibatlari. Ispaniya iqtisodiy jixatdan Niderlandiyaga qaraganda qoloq davlat edi. Biroq Ispaniya xamon xarbiy qudratini saqlab kelardi. Ispaniya monarxiyasi bu yerda o`zining qoloq boshqaruv tartibini o`rnatdi. Axoli juda katta miqdorda soliq to`lashga majbur etildi. Ispaniya qiroli xazinasiga Niderlandiyadan yig`iladigan soliq miqdori uning Amerikadagi mustamlakalaridan keladigan daromaddan 4 marta ortiq bo`lgan. Niderlandiyada "islox qilingan din" (protestantlik) tarqala boshlagach, qirol yuqori diniy lavozimlarga ispanlarni tayinlay boshladi. Bu yerda xam inkvizitsiyani va qonli qonunlarni joriy etdi. Ommaviy qirg`inlar uyushtirdi. Bu omillar Niderlandiya xalqining keskin g`azab-nafratini qo`zg`atdi. 
Ispaniya zulmiga qarshi qo`zg`olon. Ispaniya qiroli Filipp 2 ning shafqatsiz siyosati niderland xalqining kuchayib borayotgan noroziligini to`xtata olmadi. Aksincha, xalqning ispan zulmiga qarshi xarakati tobora kuchaydi. Bu xarakatda axolining keng qatlamlari - burjuaziya, xunarmandlar, dexqonlar savdogarlar xatto dvoryanlarning bir qismi edi. Burjuaziya, ayni paytda, qo`zg`olonga raxbarlik qildi. Ispaniya zulmiga qarshi kurash 1566 yilda qo`zg`olonga aylandi. ?o`zg`olonchilar qisqa vaqt ichida ispan zulmining tayanchi bo`lgan cherkov va monastirni vayron qildilar. Katolik ruxoniylar va ispan amaldorlari quvib yuborildi. 
Terror tartibining o`rnatilishi. ?o`zg`olonni bostirish uchun Filipp 2 gertsog Alba boshchiligida saralangan qo`shin yubordi. Alba Niderlandiya xukmdori etib tayinlandi. Alba boshqaruv ishida terrorni, jallod qilichini va inkvizitsiyani qo`lladi. Barcha masalalar "Isyonlar bo`yicha Kengash"da xal etildi. Niderland xalqi Albaning yovuzligi tufayli bu Kengashni "?onli kengash" deb atadi. Alba shafqatsiz jazo choralari bilangina cheklanib qolmadi. U "o`ndan bir" deb ataluvchi yangi soliq xam joriy etdi. Unga ko`ra, savdogarlar xar qanday savdo bitimidan keladigan daromadning 1/10 qismini qirol xazinasiga to`lashga majbur edi. 
Biroq Albaning daxshatli jazo choralari xam ozodlik barakatining to`lqinini to`xtata olmadi. Aksincha, niderlandlar kichik-kichik partizan guruxlarini tuzdilar. Niderlandiyani partizanlar kurashi chulg`ab oldi. Partizanlar ispan qo`shiniga qo`qqisdan xujum qilardi. Tez orada qo`zg`olonga Niderlandiya savdo flotining dengizchilari xam qo`shilishdi. Ular Ispaniyaga qarshi dengiz urushi olib bordilar. Niderlandiya xalqining qo`zg`oloni mamlakat shimoliy qismining mustaqillikka erishishi bilan yakunlandi. Burjuaziya 1572- yilda Niderlandiyaning eng boy va obro`yi katta yer egasi Vilgelm Oranskiyni shimoliy xududlar xukmdori deb ehlon qildi.  Ispanlarning Niderlandiyadagi mavqyei tobora zaiflashib bordi. Natijada 1573 yilda Alba Niderlandiyani tark etishga majbur bo`ldi. 
Filipp 2 faqat janubiy Niderlandiyani o`z qo`lida saqlab qola oldi. 
Gollandiya Respublikasining tashkil topishi. Ispaniya istalgan vaqtda shimolga qarshi yana xujum qilishi mumkin edi. Bunga qarshi tura olish uchun mamlakat shimolidagi viloyatlar 1579- yilda ittifoq tuzdilar. Bu ittifoq "Utrext uniyasi" deb ataldi. Uniya ahzolari xuddi yagona viloyat kabi abadiy birlashishga va Ispaniyaga qarshi birgalikda ozodlik uchun kurashishga vahda berdilar. Ayni paytda Uniya Filipp 2 ni taxtdan tushirilgan deb ehlon qildi. 
Bu xaqda Uniya qabul qilgan xujjatda, jumladan, bunday deyilgan edi: "Xudo odamlarni xukmdor uchun emas, aksincha, xukmdorni odamlar manfaatlari uchun yaratatgan. z fuqarolari manfaati uchun qayg`urmagan xukmdor endi xukmdor emas. U bo`ysunish lozim bo`lmagan zolimdir". Uniya ahzolari ichida eng axolisi ko`pi va eng badavlati Gollandiya edi. Mustaqillikka erishgan Shimol shu viloyat nomi bilan Gollandiya Respublikasi deb atala boshlandi. Respublika o`z mustaqilligini Ispaniyaning tan olishi uchun uzoq vaqt kurash olib borishga majbur bo`ldi. Faqat 1609- yildagina Ispaniya Gollandiyaning mustaqilligini tan oldi. 
Gollandiya Respublikasining tashkil topishi inqilobiy xodisa edi. Bu - Gollandiyada feodal tuzum butunlay barxam topdi, degani edi. Endi xokimiyat burjuaziya qo`liga o`tdi. Gollandiyada kapitalizm gurkirab rivojlana boshladi. Shu tariqa Gollandiyada jamiyat bir sifat xolatidan ikkinchi sifat xolatiga o`tdi. Respublikaning Amsterdam shaxri esa Antverpen o`rniga jaxon savdosining markaziga aylandi. 
Inqilob (arabcha) - jamiyat rivojlanishida ro`y beradigan tub sifat o`zgarish, eski jamiyatning ag`darilishi. 
Partizan-(frantsuzcha)-dushman bosib olgan joylarda ozodlik uchun ko`ngilli ravishda qurolli kurash olib boruvchi.
Furgon-savdo aravasi.

9-. Yevropada Uyg`onish davri madaniyati

Uyg`onish davri ?aqida. Uyg`onish davri deyilganda, madaniy-mahnaviy va tafakkur yuksalishi davri tushuniladi.  Bunday davr dastlab rta Osiyoda 9-12 va 14-15 asrlarda yuz bergan. Bu xaqda Siz 7 sinf "zbekiston tarixi" darsligi kitobidan mahlumot olgansiz. 15-17 asrlarda ?arbiy Yevropada xam bu xodisa yuz bergan va u RENESSANS deb ,atalgan. Bu nasalar bilan shug`ullanuvchi olimlar Uyg`onish davrini rta asrlar turg`unligidan yangi davrga o`tish bosqichi deb baxolaganlar. ?arbiy Yevropada Uyg`onish davri o`z-o`zidan yuz berib qolmagan, balki rta Osiyo Uyg`onish davrining bevosita tahsirida yuz bergan. ?arbiy Yevropa Uyg`onish davrining asosiy belgilarini quyidagilar tashkil etgan:
- jaxolat va mutaassiblikni rad etish; 
- insonni ulug`lash; uning istehdodi, aqliy imkoniyatlarini yuzaga chiqarish; 
- antik davr (qadimgi Yunon va Rim) madaniyatini tiklash va boyitish;
- adabiyot va sanhatda u dunyoni emas, xayotdagi go`zallikni kuylash; 
- inson erki uchun kurash. 
Uyg`onish davri yuz berishining sabablari. Ilm-fan soxasida qo`lga kiritilgan yutuqlar va Buyuk geografik kashfiyotlar odamlarning olam xaqidagi tasavvurlarini o`zgartirib yubordi. Ayni paytda madaniy aloqalarning kengayishiga imkon yaratdi. 
Shunday sharoitda bu davming ilg`or allomalari xavas qilsa arziydigan, bekami-ko`st namunani izlaganlar. Bunday namuna vazifasini qadimgi Yunoniston va Rim madaniyati o`ynagan. Shu tariqa qadimgi Yunon va Rim madaniyati qayta "tiriltirilgan". 
Uyg`onish davrining vatani Italiya bo`ldi. Bu bejiz emas edi, chunki ?arbiy Yevropaning boshqa davlatlariga nisbatan Italiyada kapitalizm ertaroq vujudga kelgan va tezroq rivojlana boshlagan. 
Boy savdogarlar, manufaktura egalari, bankirlar bo`sh vaqtlarini sayoxatlar, savdo kelishuulari, o`qish va ilm o`rganish bilan o`tkazganlar. Kundalik xayotlarini foydali va chiroyli qilishga, u dunyoning emas, bu yorug` dunyoning xayotiy nehmatlaridan baxramand bo`lishga intilganlar. Burjuaziyaning mahlumoti tobora ortib bordi. U nafaqat pulni, balki ilmni xam qadrlardi, sanhatni tushunardi. ?olaversa, ular ilm-fan va sanhat ravnaqiga xomiylik xam qilardi. 
Badavlat kishilarning buyurtmasi bilan maxobatli binolar qurildi. Ular suratlar, devor bezaklari va xaykallar bilan bezatildi. Noyob sanhat asarlarini yig`a boshladilar. Odamlar xayotida teatr katta rol o`ynay boshladi. Badavlat kishilar kiyinishi ularning asketizmdan voz kechganligini namoyish etadigan bo`ldi. 
Adabiyot. Uey besh oy davomida tergov qilindi. Tergov uning tinka-madorini quritdi. Manbalarda bunday deb yozilgan edi: "Bu xo`rliklar olimning buyuk g`oyalaridan voz kechishi va uqibatlardan yengilgan odamning azoblanishiga olib keldi". Oxir-oqibatda, inkvizitsiya uni o`z g`oyalaridan voz kechishga majbur etdi.
Buni o`qing
"Nikolay Kopernik ?amda keyinchalik uning izidan borib, jo?il va aqidaparast ru?oniylar tomonidan o`tga tashlangan Jordano Bruno, qanchadan qancha tahna va malomatlarga giriftor etilgan Galileo Galiley kabi allomalarning jasoratiga, ?aqiqatga sadoqat, ehtiqod uchun kurashning yorqin namunasi yaqqol namoyon bo`lganini ko`ramiz". Karimov. "Yuksak mahnaviyat -yengilmas kuch". T., "Mahnaviyat", 2008 y., 162- bet.
"Yashash, erkinlik va mulkka egalik xuquqi". Bu davrda falsafa fani xam rivojlandi. Bu borada Angliyada katta muvaffaqiyatlarga erishildi. Ayniqsa, 17 asrda ijod qilgan Jon Lokk ilgari surgan g`oyalar keyingi asr faylasuflariga kuchli tahsir ko`rsatdi. Uning asosiy xizmati insonning yashash, erkinlik va mulkka egalik qilish xuquqlari xaqidagi tahlimotni yaratganligi bilan belgilanadi. 
Lokk, shuningdek, davlat xokimiyatini bo`lish, yahni ijro etuvchi xokimiyatni qonun chiqaruvchi xokimiyatdan ajratish xaqidagi tahlimotni xam yaratdi. Siz zbekiston Konstitutsiyasini o`rganish jarayonida bunday bo`linish nima ekanligini bilib olasiz. 
Yangi ixtirolar. 16-17 asrlar yangi ixtirolar davri xam bo`ldi. Odamlar uchun energiyaning yangi manbalari juda zarur edi. Busiz ishlab chiqarishni yanada rivojlantirishning iloji yo`q edi. 
16 asrdan boshlab odamlar suv va shamoldan energiyaning yangi manbai sifatida foydalanishni o`rganib oldilar. Chunonchi, shu davrdan boshlab shamol-tegirmon ixtiro qilindi. Shunday tegirmon g`ildiragi beradigan energiya yordamida teriga ishlov berildi va ruda maydalandi. Bu davrda tokarlik stanogining ixtiro qilinishi katta axamiyatga ega bo`ldi. Shuningdek, ixtirolarining anchagina qismini esa tog` -kon sanoati soxasidagi ixtirolar tashkil etdi. Chunki shaxta konlari chuqurligi 200 metrdan 800 metrgacha yetgan edi. Bu esa shaxtalardagi suvni chiqarib tashlash ishini dolzarb muammoga aylantirib qo`ydi. Inson aqli bu muammoni o`sha davr sharoitida xal etishning yo`lini topdi xam. Chunonchi, shaxtalardagi suvni tortib oladigan pompa deb ataluvchi nasos ixtiro qilindi. Bu ixtiro shaxtadan suvni qo`l kuchi bilan chiqarishgajalb etilayotgan 600 kishining o`rnini bosdi. 
17 asrda ruda portlash yo`li bilan olina boshlandi. Olingan ruda esa yog`och izlarda yuruvchi kichik vagonchalarda tashila boshlandi. Bu davrning yana bir yangiligi - toshko`mirdan foydalanish bo`ldi. Tog`-kon sanoati va metallurgiya rivojlangan xududlarda o`rmonlar maydoni tobora qisqarib bordi. Bu omil toshko`mirdan foydalanishning o`ylab topilishiga olib keldi. Angliya ko`mir qazib chiqarish markaziga aylandi. 
1540- yildan 1640- yilgacha o`tgan yuz yil ichida ko`mir qazib chiqarish 250 ming tonnadan 1,5 mln tonnaga yetdi. Toshko`mir mamlakat xayotida kumushdan kam baxolanmas edi. Yangi-yangi ixtirolar kitob chop qilish borasida xam yangilik yaratilishiga olib keldi. Chunonchi, endi suratli kitoblar xam chop etila boshlandi. 
Panteizm-xudo bilan tabiat bir narsa, ular bir butunni tashkil qiladi, deb ?isoblovchi tahlimot.
Buni o`qing
1992- yilda Rim Papasi Ioann Pavel 2 (marxum) G. Galileyga nisbatan inkvizitsiya sudi qarori bekor qilinganligini va G. Galileyning oqlanganligini ehlon qildi. Ayni paytda u inkvizitsiyaning buyuk olimga nisbatan o`tkazgan zulmi uchun kechirim so`radi

11-. Angliyada burjua inqilobining boshlanishi

Angliya inqilob arafasida. 16 asr Angliya uchun muvaffaqiyatli yakunlandi. Dengizda yakka xukmronlikka erishildi. Chet ellar bilan savdo-sotiq ishlari tobora kengayib bordi. London tashqi savdoda monopol xuquqni qo`lga kiritdi. Natijada bu shaxarda baquvvat savdogarlar guruxi vujudga keldi. Ichki savdo xam rivojlandi. 1600- yilda Londonda dastlabki birja ochildi. ?ishloq xo`jaligida xam bozor munosabatlarining qaror topishi tezlashdi. Bu omillarning barchasi katta mavqyega ega bo`lgan o`rta tabaqaning shakllanishiga olib keldi. Ular, asosan, "islox qilingan din"ga ehtiqod qilar edilar. 
rta tabaqa vakillari qirol xokimiyatini inkor etmagan. Aksincha, uning parlament bilan xisoblashishining tarafdori bo`lganlar. Burjuacha xayot tarzi - tejamkorlik, mexnatsevarlik va izlanuvchanlik jixatlari tobora chuqur ildiz otib bordi. 
Inqilobning sabablari. Angliya qiroli mamlakat parlamenti va "islox qilingan din" cherkoviga qarshi kurash boshladi. Buning oqibatida vujudga kelgan qarama-qarshilik inqilobning asosiy sababiga aylandi. ?irol Yakov 1 ning maqsadi parlament mavqyeini yo`qqa chiqarish va eski feodal tartiblarni saqlab qolish edi. ?irol maxsulot sifati yomonlashadi, degan baxona bilan yangi ixtirolarni qo`llashni taqiqlab qo`ydi. Bu esa manufaktura ishlab chiqarishi rivojiga salbiy tahsir ko`rsatdi. Xukmron tabaqa, davlat amaldorlari o`rtasida davlat xazinasini talon-taroj qilish kuchaydi. ?irol xatto bahzi tovarlarni ishlab chiqarish va sotish uchun ruxsatnomani tadbirkor va savdogarlarga xoxlagan narxda o`zi sotar edi. Oqibatda savdogarlar xarajatlarni qoplash uchun narx-navoni oshirishga majbur bo`lardilar. Yakov 1 ning tashqi siyosatidan xam burjuaziyaning noroziligi kuchayib bordi. Bunga bosh raqib Ispaniya bilan murosasozlik qilinayotganligi asosiy sabab bo`ldi. 
Karl 1 qirolligi davrida (1625-1649) xam vaziyat o`zgarmadi. U jamiyatda yuz berayotgan o`zgarishlarni tushunish va ularni qabul qilishni istamadi. Aksincha, Karl 1 Frantsiya monarxi kabi cheklanmagan xuquqqa ega bo`lishga intildi. Ayni paytda yangi - kapitalistik jamiyat tarafdorlari xam qo`l qovushtirib o`tirmadi. Parlament amalda ularning qo`lida edi. 1628- yilda parlament qirolning "Xuquqlar to`g`risidagi bill" va "Xuquqlar to`g`risidagi petitsiya"ni imzolashiga erishdi. Bu ikki xujjat qirolga parlament roziligisiz birorta yangi soliq joriy etmaslik va sudning ruxsatisiz qamoqqa olishlarni taqiqlash majburiyatini yukladi. Bunga javoban qirol parlamentni tarqatib yubordi. Shu tariqa mamlakatda qirolning yakka xukmronligi o`rnatildi. 
Burjuaziya vakillari, savdogarlar, yangi dvoryanlar, xurfikrli dindorlar xam davlat ishlaridan chetlatildi. Mamlakatda senzura kuchaydi. Mavjud siyosiy raqiblar sud tahqibiga duchor etildi. Natijada fuqarolarninig chet ellarga chiqib ketishlari kuchaydi. ?irol o`z tarafdorlariga ichki va tashqi savdoda katta monopol xuquqlar berdi. Bu siyosat narx-navoning ko`tarilishiga olib keldi. 
Bundan savdogarlar, yangi dvoryanlar, xunarmandlar va barcha oddiy kishilar jabr ko`rdilar. Buning ustiga shu orada Shotlandiya Angliyaga xujum qildi. Bu esa vaziyatni yanada og`irlashtirib yubordi. Yuqorida qayd etilgan barcha omillar Angliyada inqilob yuz berishini muqarrar qilib qo`ydi
Inqilobning boshlanishi. Shunday sharoitda qirol muxolifatning talabi bilan parlamentni chaqirishga majbur bo`ldi. 1640- yilning 3 noyabrida parlament ish boshladi. Bu sana Angliya burjua inqilobining boshlanishi kuni bo`ldi. Jamoalar palatasining katta qismini eski tuzumga qarshi tabaqa vakillari tashkil etdi. Parlament birinchi navbatda favqulodda sudlarni tarqatib yubordi. Cherkov sudini ruxoniy bo`lmagan shaxslarni sud qilish ?uquqdan maxrum etdi. ?irol ?uzuridagi "Maxfiy kengash"ning oliy sudni amalga oshirish vakolati bekor qilindi. Siyosiy maxbuslar ozodlikka chiqarildi. Matbuot mustaqilligi ehlon qilindi. ?onunsiz to`lovlar va jarimalar bekor qilindi. ?irol parlamentining jamoalar palatasini shu palataning roziligisiz tarqatmaslik to`g`risidagi qonunni imzolashga majbur etildi. 
Karl 1 ning o`zi istamagan xolda bularga rozilik berishdan boshqa iloji qolmadi, biroq u qulay fursat poylardi. 1641- yilda parlamentning "Buyuk remonstratsiya" deb nomlangan xujjatni qabul qilishi qirol va parlament munosabatlarini yanada keskinlashtirib yubordi. Bu xujjatda, jumladan, bunday deb yozilgan edi: "Barcha kulfatlarning ildizi - asosiy qonunlarni yo`qqa chiqarish maqsadida qilinayotgan yovuz niyatli badkirdor urinishlar va ingliz qirolligining dinni xamda adolatni ko`mib tashlagan boshqaruvi asoslaridir". Bu xujjat qirol oldiga juda muxim talablarni qo`ydi. Lekin Karl 1 bu talablarni bajarmadi. 
Shu tariqa 1642- yilning boshlariga kelib Karl 1 bilan parlament o`rtasida uzil-kesil ajralish ro`y berdi. Endi qirol isyonkor parlamentni jazolashga va muxolifat raxbarlarni xibsga olishga qaror qildi. Shunday sharoitda, Londonning yuz ming axolisi parlamentni ximoya qilib ko`chaga chiqdi. Yangi dvoryanlarning 5 ming kishilik qurollangan guruxi Londonga yuborildi. Bu omillar qirolni chekinishga va Londondan qochib ketishga majbur etdi. Shu tariqa Angliya ikki dushman lageriga bo`lindi.
Bill (inglizcha) - ?onun loyi?asi, Konstitutsiyaga tenglashtirgan ?ujjatlarning nomi.
Birja (nemischa-xamyon) - tovarlar va qimmatba?o qog`ozlar ulgurji savdosi bozori. 
Muxolifat (arabcha - kelishmovchilik, munosabatning teskarilashuvi)-amaldagi ?ukumat, uning siyosati bilan kelishmay boshqacha faoliyat yuritish tarafdorlari.
Monopol ?uquq - yagona yakka davlatning yoki shaxsning savdo qilish va ishlab chiqarishga egalik qilishi. 
Petitsiya (lotincha) -oliy davlat yoki ?ukumat boshlig`iga ko`pchilik tomonidan birgalikda beriladigan rasmiy ariza, iltimosnoma.
Remonstratsiya (lotincha)-norozilik ?ujjati
Siyosiy ma?bus -mavjud tuzumga yoki ?ukmdorga qarchiligi uchun qamoqqa tashlangan sha?s.
Favqulotda sud-alo?ida voqyealar,?odisalar yoki sharoit talabi bilan joriy etiladigan sud.
Senzura (lotincha - ro`yxatga olaman) - mavjud ?okimiyat siyosatiga zid bo`lgan g`oya va mahlumotlarining tarqalishiga yo`l qo`ymaslik yoki uni cheklash maqsadida matbuot ustidan o`rnatilgan davlat nazorati.
rta tabaqa- a?olining o`ziga to`q qatlami.


////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
  Jahon tarixi