////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
  Jahon tarixi 9
Aziz o`quvchilar!
Siz mustaqil zbekistonning farzandlarisiz. Jaxon tarixini o`rganishda davlatimiz raxbari Islom Karimovning o`z tarixini bilish jaxon tarixi, umumbashariy taraqqiyot qonuniyatlarini o`rganishning asosi ekanligi xaqidagi fikrini yodda tutishingiz zarur.
Siz o`rta umumtahlim maktabining oxirgi, 9-sinfiga qadam qo`ydingiz. Maktabni bitirgach akademik litsey yoki kasb-xunar kollejiga kirib o`qiysiz. Siz 8- sinfda ",Jaxon tarixi" bo`yicha 19 asrning 70-yillarigacha bo`lgan davrni o`rgandingiz. Endi jaxon tarixining eng qiziqarli, shu bilan birga, murakkab davrini o`rganasiz. Chunki, bu davrda dunyoda katta o`zgarishlar yuz berdi. Bu davrning asosiy belgisi - ishlab chiqarishda monopolistik kapitalizm qaror topdi. Turli xil sindikatlar, kartellar, konsernlar yuzaga keldi. Ishlab chiqarish markazlashdi, xorijga kapital chiqarish boshlandi. Bir qator davlatlar oldingi 100 yillarda erisha olmagan taraqqiyotga erishdilar.
Bozor iqtisodi jamiyati taraqqiyotiga xos bo`lgan bunday o`zgarishlarni xozir bizning mamlakatimiz o`z boshidan kechirmoqda. Jamiyat taraqqiyotining tarixiy tajribalaridan bugungi kunda foydalanish, yo`l qo`yilgan xatolarni takrorlamaslik mamlakatimizda buyuk jamiyat qurishni va jaxon xamjamiyatida munosib o`rin egallashimizni tezlashtiradi. Shu sababli rivojlangan mamlakatlar tarixini chuqur o`rganib, uning ijobiy tomonlaridan respublikamiz ravnaqi uchun foydalanish xar birimizning muqaddas burchimizdir. 
Ushbu darslik tarixni yangicha davrlashtirish asosida tayyorlangan bo`lib, 19 asrning 70-yillaridan 1918- yilgacha bo`lgan davrni o`z ichiga oladi.
Darslikda tarixni yangi davrga moslab, sinfiy xamkorlikni mustaxkamlashga, insonparvarlashtirishga, gumanitar g`oyalarni kengaytirishga, urushlarning insoniyat dushmani ekanligini ko`rsatishga, tinchlik va ijtimoiy taraqqiyot dunyo xalqlarining osoyishta yashashi uchun zarurat ekanligini ochib berishga xarakat qilindi.

1-. 19 asr oxiri - 20 asr boshlarida kapitalizm taraqqiyotida yuz bergan tub o`zgarishlar.

Monopolistik kapitalizm. 19 asr oxiri - 20 asr boshlarida kapitalizm taraqqiyotida yangi bosqich - "monopolistik kapitalizm" deb ataluvchi bosqich qaror topdi. Monopolistik kapitalizm bu - kapitalizmning iqtisodiy xayotida monopoliyalar vujudga kelgan, moliya oligarxiyasi shakllangan, siyosiy xayotida esa ularning davlat va xalq ustidagi xukmronligi o`rnatilgan bosqichi edi. 
Kapitalizmning bu bosqichi erkin kapitalizm bosqichidan quyidagi asosiy belgilari bilan ajralib turadi:
1. Ishlab chiqarish soxasida monopoliyalarning vujudga kelganligi.
Monopoliya - ishlab chiqarish yoki savdoning bir soxasida yakka xukmronligi egallab olingan ulkan korxona yoki shunday korxonalar birlashmasi edi. Monopoliyalar industrial davlatlarning barchasida vujudga kelgan edi.
Ular kartel, sindikat, trest va konsern shaklida mamlakat xo`jaligining u yoki bu soxasida xukmron edilar. Masalan, 1893 yilda Germaniyada tashkil topgan Reyn-Vestfaliya ko`mir sindikati mamlakatda qazib olinadigan va sotiladigan ko`mirning 86,7% ni o`z qo`lida to`plagan.
1896 yilda Germaniyada monopoliyalar soni 250 tadan ortiq edi. 1900 yilda AQShda esa 185 ta monopoliya faoliyat ko`rsatgan.
2. Moliya oligarxiyasining vujudga kelganligi.
Bu xodisa sanoat va bank kapitalining qo`shilishi natijasida sodir bo`lgan. Ishlab chiqarishning konsentratsiyalashuvi va sanoatning monopoliyalashuvi jarayoni bank faoliyatida kapitalning markazlashuviga olib keldi. Qattiq raqobat tufayli kichik banklar xonavayron bo`lib, yirik banklar tarkibiga qo`shilib ketdi. Natijada juda katta moliyaviy qudratga va o`z mamlakatida ulkan siyosiy tahsirga xam ega bo`lgan moliyaviy markazlar - bank gigantlar vujudga keldi. 20 asr boshlarida shunday banklar Frantsiyada uchta, AQShda esa ikkita edi.
Bank kapitali bilan sanoat kapitalining birlashib ketishi kapitalning yangi shaklini - moliya kapitalini vujudga keltirdi. Po`lat, neft, gazeta va boshqa soxa "qirollarning" juda katta bank sanoat imperiyalari vujudga keldi.
AQShda mamlakatning iqtisodiy xayotini nazorat qilib turgan 60 ta oilaning shunday imperiyalari mavjud edi. 19 asrning oxirida bu oilalardan "katta uchlik" - Rokfeller (neft), Morgan (moliya), Karnegi (po`lat) ayniqsa ajralib turardi. 20 asr boshlarida Karnegi o`zining ko`p millionli mulkini sotganidan so`ng amerikaliklar nigoxida tadbirkorlikdagi omad va boylikning qudrati ikki kishida - Morgan va Rokfellerda mujassamlashgan edi. Chunonchi, Rokfellerning neft tresti mamlakatdagi neft maxsulotlarining 90 foizini ishlab chiqarardi, Morganning po`lat tresti esa po`latning 66 foizini berardi. Frantsiyada esa moliyaviy qudratning timsoli Frantsuz bankining yirik omonatchilari bo`lgan "200 oila" edi. 
3. Chetga kapital chiqarishning muxim axamiyat kasb etishi.
Monopoliyal
Monopoliya (yunoncha - mono - tanxo, poloye - sotaman) iqtisodiyotning bir soxadagi tanxo xukmronligi.
Moliya - maqsadi pul jarg`armalarini vujudga keltiruvchi jamlash, taqsimlash, va ishlatish bilan bog`liq munosabatlar.
Oligarxiya (yunoncha - ozchilik xokimiyati) -  iqtisodiy va siyosiy xukmronlikni bir xovuch ulkan sarmoya egalari qo`lida to`planishi.
Kartel (italyancha - qog`oz, xujjat) - bir tarmoqdagi mustaqil kompaniyalar, firmalarning ishlab chiqarish va sotishning umumiy xajmlari, narxlari, sotish bozorlari, xar bir ishtirokchilik ulushi va boqshalar to`g`risidagi bitimi asosida tuziladi.
Kontsern (ishtirok, manfaat) - manfaatlar umumiyligi asosida uyushgan korxonalarning yirik birlashmasi.
Sindikat (yunoncha - birgalikda ishlash) - bir turdagi maxsulotlar ishlab chiqaradigan korxonalar birlashmasi.
Trest - ishlab chiqarish va savdoning o`zlaricha emas, markaziy boshqaruv qarori asosida olib boradigan korxonalar birlashmasi.

2-. Industrial tsivilizatsiya

Industrial tsivilizatsiya xaqida. Siz 8-sinfda "Jaxon tarixi" darsligidan 19 asrning 50-60 yillarida ?arbiy Yevropa va AQShda sanoat to`ntarishi nixoyasiga yetganligini bilib olgan edingiz. Shu tariqa industrial tsivilizatsiya uzil-kesil qaror topdi. Bu tsivilizatsiya - asosiy qadriyati texnika taraqqiyoti bo`lgan tsivilizatsiya edi.
"Industrial tsivilizatsiya" atamasi o`rnida "industrial jamiyat" atamasi xam ishlatiladi va ular qo`lingizdagi darslikda bir xil mahnoni anglatadi.
Industrial tsivilizatsiyaning belgilaridan biri - shaxarlarning juda tez o`sishi bo`ldi. Bu, birinchidan, qishloq xo`jaligida texnikani qo`llash natijasida bir qism qishloq axolisining oshiqcha kuch bo`lib, ishsiz qolishi, ularning ish izlab shaxarlarga kelishi xisobiga yuz berdi.
Ikkinchidan, kichik shaxarchalarda mayda savdogarlar va xunarmandchilik ishlab chiqarishining pasayib ketishi, shuningdek, transportdagi o`zgarishlar, temir yo`llar qurilishi, sanoat markazlarining yirik shaxarlarga ko`chishi xisobiga bo`ldi. Odamlar ish axtarib va kun ko`rish uchun turar joylarini o`zgartirishga majbur bo`ldilar. Yuz yillar davomida o`z yerlarida yashab kelgan axoli xarakatga keldi. Endi ular o`z yerlarini tashlab shaxarlarga keta boshladilar. Qishloqdan ketish emigratsiyani xam vujudga keltirdi. Endi odamlar boshqa mamlakatlarga xam keta boshladilar. Lekin ko`chishning katta qismini o`z mamlakatlari ichidagi migratsiya tashkil etdi.
Shaxarlarning rivojlanishi. Industrial rivojlanish jarayonida shaxarlar aloxida axamiyat kasb eta boshladi. Sanoat ishlab chiqarishi deyarli butunlay shaxarlarda joylashgan edi. Jamiyatning asosiy g`oyalari, muxim siyosiy voqyealar xam shaxarlarda yuz berardi. Shaxarlar juda katta tezlik bilan o`sdi. 19 asrning o`rtalariga kelib, industrial davlatlarda axolining qariyb 50 foizi shaxarlarda to`plandi. Manufaktura ishlab chiqarishi davrida shaxarlar uncha katta emasdi.
Shaxarlarning shitob bilan rivojlanishi industrlashning asosini yaratgan sanoat to`ntarishi, fabrika-zavod ishlab chiqarishi oqibati edi. Buyuk Britaniyada bu jarayon ertaroq boshlandi. Boshqa joylarda kechroq, masalan, Germaniyada 19 asrning 70-yillarida avj oldi. AQShda jadal urbanizatsiya jarayoni xam taxminan shu davrga to`g`ri keldi. Umuman, 19 asrning oxiri - 20 asr boshida industrial mamlakatlarda shaxar axolisi juda tez o`sdi.
Eski Shaxarlarning o`sishi, yangilarining rivojlanishi - sanoatning joylashishi bilan bog`liq edi. Ko`pchilik axoli shaxarlarga ish topish umidida kelardi. Ayniqsa, poytaxt, katta shaxarlar tez o`sdi. Masalan, Parij axolisi 1850-yili bir million bo`lsa, 1880-yilda esa ikki million kishidan iborat bo`ldi.
19 asrning o`rtalaridan boshlab, shaxarlar qurilishida xam o`zgarish yuz beradi. Masalan, Parij 1853-yildan boshlab 20 yil davomida qurilish maydoniga aylandi. U zamonaviy qilib qaytadan qurildi: keng ko`chalar, katta maydonlar, xiyobonlar va bog`lar yaratildi. 19 asr oxiriga kelib, ichimlik va oqova suv tarmoqlariga, tramvay va metroga ega bo`ldi. Boshqa mamlakatlarda xam shaxarlar axolisi tez o`sdi.
Eski va yangi aristokratiya. 19 asrda xam aristokratiya jamiyatda o`z mavqyeyini saqlab, ular boyligining asosini avvalgiday yer mulklari tashkil qilardi. Aristokratlarning xayoti xali xam shaxarlardan ko`ra ko`proq qishloq bilan bog`liq edi. Keng va qulay binolardagi o`nlab yotoqxonalar, kutubxonalar, shaxsiy badiiy kolleksiyalar, qabul marosimlari, ovlar-bularning barchasi xali xam aristokratlar xayotining ajralmas qismi edi. Nikoxlar qoidaga ko`ra "o`z doirasida" tuzilganligi sababli, aristokrat oilalar o`zaro qarindoshlik rishtalari bilan bog`langan edi. Buyuk Britaniyadagi bunday oilalarda o`g`il bolalarni yoshligidanoq siyosiy faoliyatga tayyorlashar edi. Avvaliga ular imtiyozli xususiy maktablarda, keyin esa Oksford yoki Kembrij universitetlarida o`qirdilar. Shundan keyingi faoliyat maydoni parlament bo`lardi.
19 asr o`rtalarida Buyuk Britaniya parlamenti jamoa palatasining 652 ahzosidan 489 tasi yer mulkdorlari edi. 1906-1916-yilarda Buyuk Britaniya vazirlarining uchdan ikki qismi elita bilim yurtlari bitiruvchilari edi. Biroq, industrial sivilizatsiya rivojlanishi bilan aristokratiya o`zining xukmronlik xolatini borgan sari yo`qota bordi. Yerning bir qismi shaxarlar qurilishiga berildi, o`rmon mulklari xam qisqardi.
Yangi davr obro`talab kishilar oldiga yangi talablar qo`ya boshladi. Ilgari yer mulkdorlari bo`lgan aristokratiya endi banklarda, sanoat kompaniyalarida, mustamlakalar mahmuriyatlarida raxbarlik lavozimlarini egallay boshladi. Ko`pgina mulkidan ayrilgan eski aristokratlar yangi boylar bilan qarindosh tutinishi aristokratiyaning burjuaziya bilan qo`shilib ketishiga olib keldi.
19 asrda davlatning iqtisodiy va siyosiy xayotida burjuaziya tobora kattaroq rol o`ynay boshladi. Yirik sanoat korxonalari va banklar tepasida millionlab boylik to`plagan burjuaziya vakillari turardi. Burjuaziyaning eng yorqin vakillari katta siyosiy mavqyega xam erisha boshladi.
rta qatlam. 19 asrda jamiyat xayotining muxim voqyealaridan biri "o`rta qatlam" ning shakllanishi bo`ldi. "Erkin kasb" egalari bo`lgan: shaxslar - injenerlar, ixtirochilar, shifokorlar, o`qituvchilar, ofitserlar, xuquqshunoslar va shu kabilar Jamiyatning o`rta qatlamini tashkil etgan. Bu qatlamga taalluqlilikning asosiy belgilaridan biri moddiy axvolning xar xolda to`kisligi bo`lgan.
19 asrning ikkinchi yarmida o`rta qatlam vakillari orasida, ayniqsa, xuquqshunoslar toifasi ajralib turardi. Huquqiy davlatning shakllanishi, fuqarolik jamiyatining barpo bo`Iishi, iqtisodiy xayotning rivojlanishi tufayli xuquqshunoslarga bo`lgan extiyoj ortib bordi. Ular konstitutsiyalar, qonunlar yozish, kodekslar tuzish, vasiyatlarni rasmiylashtirish, banklarga, tadbirkorlarga maslaxatlar berish va sud ishlarida ishtirok etish kabi ishlarni bajargan. Ko`pgina siyosiy arboblar xam mahlumotiga ko`ra xuquqshunos edi. rta qatlam jamiyatga barqarorlik baxsh etdi. Chunki, odatda, o`rta qatlam ijtimoiy buxronlarni mahqullamaydi, inqiloblardan isloxotlarni afzal ko`radi.
Ishchilar sinfi. 19 asrda yangi ishchilar sinfi shakllandi. Sanoat to`ntarishi yuz bergan uchta yirik mamlakat - Buyuk Britaniya, Fransiya va AQShda 70-yillarga kelib sanoat ishchilari 12-13 mln. kishini, qishloq xo`jaligidagi ishchilar bilan birgalikda esa 20 mln. kishini tashkil qilardi. Ishchilarning axvoli bir xil emasdi. Ularning
yarmidan ko`prog`i qashshoqlik bo`sag`asida yashasa, malakali mutaxassis ishchilar esa ko`proq xaq olib, Jshchi aristokratiyasini" tashkil qilardi. 20 asr boshlarida "ishchi aristokratiyasi" Buyuk Britaniyada umumiy ishchilar sonining uchdan birini tashkil qi-lib, juda yaxshi yashardi.
20 asr boshida AQSh sanoat ishchilarining soni jixatdan birinchi o`rinni egalladi. Bu yerda 10,4 mln. nafar sanoat ishchisi mavjud edi. Germaniyada esa sanoat ishchilarining soni 1907-yil 8,6 mln. kishiga yetdi. Yevropa va Shimoliy Amerikadagi ishchilar soni 40 mln. kishini tashkil qildi. Qishloq xo`jaligi, xizmat ko`rsatish soxasi, transport va boshqa soxalardagi ishchilar birgalikda 80 mln. kishiga yaqinlashdi.
Yollanma ishchi kuchining malakasida xam jiddiy o`zgarishlar yuz berdi. Sanoatning yangi soxalari malakali mexnatni talab etardi. Malakali ishchilarning salmog`i Buyuk Britaniya mashinasozligida ishchilar umumiy sonidan 70-75, kemasozlikda esa 50-60 foizini tashkil qilardi. AQShda umumiy sanoat ishchilarining 2/3 qismi, Germaniyada 56 foizi malakali ishchilar edi.
19 asrning 70-yillarigacha ish kunining uzunligi Buyuk Britaniya va AQShda - 10 soat, Germaniya va Fransiyada - 10-12 soat, Rossiya va Yaponiyada - 10-16 soatni tashkil qilardi.
Ayollar va bolalar mexnatiga ish xaqi kam to`lanardi. "Fabrika ayollari", asosan, 13-14 yoshli qizlardan iborat bo`lgan.
10-12 yoshli bolalar tamaki fabrikalaridan tortib toshko`mir shaxtalarida xam mexnat qilishardi. Ular mexnati uchun ayollardan xam kam xaq olardi.
Bu davrda xotin-qizlar teng xuquqliiik uchun tinimsiz kurash olib bordi. 20 asr boshlariga kelib, xotin-qizlar ozodligi va mustaqilligi g`oyalari, ularning  teng xuquqlilik uchun kurashlari yangi sivilizatsiya jamiyatining belgilaridan biri bo`lib qoldi.
Immigrant (lotincha - ko`chib keluvchi) bir davlatdan boshqa bir davlatga doimiy yoki uzoq vaqt yashash uchun ko`chib kelgan shaxs.
Industriya (lotincha - faoliyat) - sanoat, xususan, yirik sanoatni anglatuvchi atama.
Migratsiya (lotincha - ko`chaman) - u yoki bu davlat axolisining bir xududdan boshqa xududga yoki bir mamlakatdan ikkinchi mamlakatga ko`chishi.
Urbanizatsiya (fransuzcha va lotincha - shaxarga mansub) - jamiyat xayotida shaxarlar rolining va shaxar axolisi salmog`ining ortib borishi.

3-. Fransiya-Prussiya urushi va uning yakunlari

Frantsiya-Prussiya urushining sabablari. 19 asrning 60-yillari ikkinchi yarmidan boshlab Fransiya imperatori Napoleon 3 mavqyeyiga putur yetdi Bunga sabab - Fransiyaning iqtisodiy taraqqiyot bo`yicha o`z qo`shnilari bo`lgan Buyuk Britaniya va Germaniyadan tobora orqada qolayotganligi bo`ldi. Ayni paytda, Fransiya tashqi siyosatda xam muvaffaqiyatsizlikka uchray boshladi. Chunonchi, u Prussiyaning Germaniyani birlashtirishiga to`sqinlik qila olmay qoldi. Germaniya yagona davlatga birlashadigan bo`lsa, Fransiyaning xalqaro maydondagi obro`siga jiddiy zarar yetar va Yevropadagi ikkinchi davlatdek mavqyeyi barxam topar edi. Tabiiyki, Fransiya xukmron doiralari buni aslo xoxlamas edi.
Fransiya xukmron doiralari 1860-yildagi Buyuk Britaniya-Fransiya savdo shartnomasidan xam norozi edi. Chunki, ingliz tovarlarining Fransiyaga ko`plab kiritilishi fransuz tovarlari bilan raqobatni kuchaytirmoqda edi. Bundan tashqari, mamlakatda ishsizlik, qimmatchilik mexnatkashlarning doimiy yo`ldoshi bo`lib qolgandi. Bu xodisa ishchilarning keskin noroziligini vujudga keltirdi.
Sunday sharoitda, Napoleon 3 uchun Prussiyaga qarshi g`olibona urush zarur edi. Bu urush Fransiyaning, shuningdek, Napoleon 3 ning xam mavqyeyini tiklagan bo`lardi. Buning uchun esa urushda g`alaba qozonish, Germaniyaning birlashishiga yo`l qo`ymaslik va Germaniyaning bahzi xududlarini bosib olish zarur edi.
Prussiya xam bir necha yillardan beri Fransiyaga qarshi urushga tayyorlanib kelmoqda edi. Uning maqsadi Germaniyada Prussiyaning xukmronligini mustaxkamlashga to`siq bo`lgan Fransiyani yengish va Germaniyani birlashtirishni nixoyasiga yetkazish edi. Tomonlarga urushni boshlash uchun bir baxona zarur edi, xolos. Tez orada bunday baxona xam topildi.
Urushning boshlanishi Ispaniya taxtiga kimni o`tqizish masalasi - urushning boshlanishi uchun baxona bo`ldi. Xo`sh, bu muammo qanday vujudga kelgan edi? zining bir vaqtlardagi qudratini yo`qotgan Ispaniyada 1868-yilda inqilob yuz berdi. Qirolicha Izabella 2 Fransiyaga qochib ketishga majbur bo`ldi. Fransiya imperatorining xotini (millati ispan edi) Izabellaga taxtni qaytarib olishida yordam berishga qaror qildi.
Biroq, tez orada, Yevropaning buyuk davlatlari o`rtasida Ispaniya taxti uchun boshlanib ketgan kurash bunga imkon bermadi. Bunga Germaniyaning xam Ispaniya taxtiga o`z nomzodini qo`yishga xarakat qilgani sabab bo`ldi. Fransiya xukumati Germaniyadan o`z nomzodidan voz kechishini talab etdi. Imperator Vilgelm 1 bunga rozi bo`ldi. Bu vaqtda u Ems shaxrida (kurort shaxar) davolanayotgan edi. Biroq, bu rozilik Fransiyani qanoatlantirmadi. Endi, Fransiya Germaniyadan kelgusida xam Ispan taxti uchun nomzod ko`rsatmasligini, xozir ko`rsatgan nomzodidan taxt dahvosidan butunlay voz kechishiga erishishini talab qildi. Imperator Fransiya elchisiga bu masala xususida Berlinga qaytgach javob qaytarishini mahlum qildi.
Urushga shoshilayotgan Prussiya kansleri Bismark esa gazetada imperator va Fransiya elchisi o`rtasidagi suxbat tafsilotini atayin buzib talqin etdi. Gazetadagi xabarga ko`ra, go`yo imperator Fransiya elchisi bilan gaplashishni xoxlamagan va elchiga orqasini o`girib olgan (Bu xodisa tarixga "Ems depeshasi" nomi bilan kirgan).
Bu xabarni Frantsiya o`z shahni uchun xaqorat deb xisobladi va Germaniyadagi elchisini chaqirib oldi. Ayni paytda, urush boshlashga qaror qildi.
1870 yilning 17 iyulida Frantsiya Prussiyaga urush ehlon qildi. Shu tariqa, Frantsiya-Prussiya urushi boshlanib ketdi. Biroq, tez orada, Frantsiya xarbiy kuchlarining urushga tayyor emasligi, Frantsiyaning Prussiya qudratini yetarli baxolamaganligi mahlum bo`lib qoldi.
Imperiya xalokati. Buni 1 sentabr kuni Frantsiya armiyasining Napaleon 3 xam tarkibida bo`lgan qismining Sedan qalhasi yonida qurshab olinganligi isbotladi. Frantsiya armiyasi nemislarning 140 minglik qo`shini orasidan qurshovni yorib o`ta olmadi. Noiloj qolgan Napoleon 3 2-sentabr kuni oq bayroq ko`tarishga buyruq berishga, o`zining qilichini esa Prussiya qiroliga jo`natishga majbur bo`ldi. Shu tariqa bu yerdagi 80 ming kishilik qo`shin Napoleon boshchiligida taslim bo`ldi. Napoleon 3 Sedanda o`z Vaterloosini topdi. 100 ming kishilik ikkinchi qo`shin xam Mets qalhasida qurshovga tushib qoldi. Endi Fransiya Germaniyaga taxdid sola olmas edi. Bu mag`lubiyat ayni paytda ikkinchi imperiya xokimiyatining xalokati xam bo`ldi.
Depesha - shoshilinch xabar.
Vaterloo - xozirgi Belgiya xududidagi qishloqning nomi. Bu qishloqda 1815-yilning 18-iyunida Napoleon 1 armiyasi tor-mor etilgan jang bo`lib o`tgan va shu tariqa birinchi imperiya (1804-1814) qulagan. Bu xodisa tarixga "Vaterloo jangi" nomi bilan kirgan.

4-. Fransiyada Uchinchi Respublika va 1871-yil 18-mart davlat to`ntarishi

4-sentyabr inqlobi. Mag`lubiyat xaqidagi xabarni eshitgan Parij axolisi 3 sentabr kuni qo`zg`olon ko`tardi. Ular Respublika ehlon qilinishini va Vatanni ximoya qilishni talab qildilar. Xalq talabi bilan 4-sentabr kuni Fransiyaning qonun chiqaruvchi Korpusi imperator ag`darilganligini ehlon qilishga majbur bo`ldi. Ayni paytda Fransiya Respublika deb ehlon qilindi. Bu mamlakat tarixidagi Uchinchi Respublika edi.
Qonun chiqaruvchi Korpus general Troshyu boshchiligida Muvaqqat milliy-mudofaa xukumatini tuzdi.
Prussiya xukmron doiralari Fransiyani iloji boricha ko`proq xoldan toydirishni xoxlar edi. Ular Fransiyadan katta tovon undirishga xamda uning foydali qazilmalarga boy viloyatlari bo`lmish Elzas va Lotaringiyani tortib olishga intildi. Endi urush Prussiya uchun bosqinchilik urushiga aylandi.
19-sentabr kuni Parij Prussiya qo`shini tomonidan qurshab olindi. Muvaqqat xukumat noiloj taslim bo`ldi.
Urushdagi g`alaba Prussiyaga o`z qo`l ostida butun Germaniyani yagona davlatga birlashtirish imkonini berdi. 1871-yil 18-yanvar kuni Fransiyaning Versal saroyida Germaniya - imperiya, Prussiya qiroli Vilgelm 1 esa Germaniya imperatori deb ehlon qilindi. Otto fon Bismark imperiya kansleri lavozimini egalladi.
1871-yil fevral oyida Fransiyada Milliy Majlisga shoshilinch saylov o`tkazildi va Ter boshchiligida yangi xukumat tuzildi. 26-fevralda Fransiya-Germaniya tinchlik shartnomasi imzolandi.
1871 yil 18-mart voqyealari. Prussiyaga qarshi urushdagi mag`lubiyat va ayanchli shartlar asosida vaqtincha imzolangan tinchlik shartnomasi parijliklarning xukumatga qarshi qaxr-g`azabini kuchaytirib yubordi. Buning ustiga, Parijda muxtojlik, ishsizlik, oziq-ovqat maxsulotlari narxining keskin oshib ketishi yuz berdi. Hatto o`rta tabaqa vakillari xam xonavayron bo`la boshladi.
Parijliklarda xukumatga nisbatan ishonchsizlik paydo bo`ldi. Bunga qamaldan so`ng axolining qarzlari bo`yicha to`lovlarni to`lashga majbur bo`la boshlanganligi xamda xukumat qarorgoxi etib Versal shaxri tarilanganligi sabab bo`ldi.
Buning ustiga Bosh vazir Ter Milliy gvardiyani qurolsizlantirishni buyurdi. 18-mart kuni kechasi xukumat qo`shini Milliy gvardiyaga xujum qildi. Bu xodisa Parij axolisini oyoqqa turg`azdi. Ular xukumat qo`shinini chekinishga majbur etdilar. Ter xukumatni Versalga ko`chirish xaqida ko`rsatma berdi. Bunga javoban Parij mexnatkashlari qo`zg`olon ko`tardilar. Ular Milliy gvardiya bilan birgalikda xarakat qilib, shaxarning muxim axamiyatga ega bo`lgan joylarini qo`lga kiritdilar.
Ko`p o`tmay xukumat binosi, xarbiy kazarmalar va barcha davlat muassasalarini xam qo`zg`olonchilar qo`lga oldi.
Parijda xokimiyat Milliy gvardiya Markaziy qo`mitasi qo`liga o`tdi. Bu qo`mita muvaqqat xukumat vazifasini bajardi. Davlat organlariga ishchilar, ziyolilar va qo`zg`olonning boshqa qatnashchilari vakillari boshchilik qila boshladi. 26-mart kuni Parij Kommunasiga saylov o`tkazildi va Kommuna Kengashi tuzildi. Bu kengash o`z ahzolaridan 10 ta komissiya (vazirlik) tashkil etdi. Shu tariqa Parij shaxri o`ziga xos kichik bir davlatga aylandi. Bu davlat Parij mexnatkashlarining davlati edi.
Parij Kommunasi (kommuna - lotincha, umumiy degan mahnoni beradi, yahni xususiy mulkka qarshidir) qator tub ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlarni amalga oshirdi. Jumladan, egalari tashlab ketgan korxonalar shu korxona ishchilariga topshirildi. Majburiy va bepul tahlim joriy etildi. Cherkov davlatdan, maktab cherkovdan ajratildi. Mexnatkashlarning uy-joy xaqini to`lash muddatlari kechiktirildi. Ishsizlarni ish bilan tahminlash idorasi tuzildi. Xususiy mulk bo`lib kelgan temiryo`l idoralarini Kommuna o`z ixtiyoriga oldi va ishlab chiqarish ustidan nazorat o`rnatdi, Biroq, Kommuna o`z faoliyatida qator xatolarga xam yo`l qo`ydi,
Birinchidan, Parijdan qochib ketgan Ter xukumatini tahqib qilmadi. Bu esa Terga Kommunaga qarshi kurash uchun zarur kuch to`plab olishga imkon berdi. Natijada, xukumat qo`shini Parijni qamalga olishga muvaffaq bo`ldi.
Ikkinchidan, mamlakatning qolgan qismi Kommunani qo`llab-quvvatlamadi. Bu xukumatning kommunachilarni mamlakatni dushman ishg`ol qilib turgan paytda bosh ko`targan isyonchilar deb yuritgan nafratli tashviqotining natijasi edi. Dexqonlarni, Kommuna to`la g`alaba qozonsa, mol-mulkidan ajralib qolishi mumkinligi bilan qo`rqitishga erisha oldi.
Uchinchidan, Kommuna davlat xazinasini, banklarni to`la o`z qo`liga olmadi.
To`rtinchidan, Kommuna kengashi ichida Kommuna ichki siyosati xususida birlikka erishib bo`lmadi.
Kommunani tor-mor etishda Germaniya Ter xukumatiga yordam berdi. Chunonchi, Bismark 40 ming fransuz askar va zobitlarni asirlikdan bo`shatib, ularni Ter xukumati ixtiyoriga yubordi.
Konmmunaning yengilishi. Hukumat qo`shini 21-may kuni xujumga o`tdi va shu kuni Parijga kirib keldi. Kommunachilar mardona jang qildilar. Biroq kuchlar noteng edi.
28-may kuni Kommuna to`la tor-mor etildi. Asir olingan 30 mingga yaqin kommunachi otib tashlandi. 50 mingga yaqin komrnunachilar qamoqqa olindi. Bular orasida minglab xotin-qizlar va bolalar xam bor edi. Shu tariqa 72 kun yashagan Kommunaga xotima berildi. Parij Kommunasi bilan ayni paytda Fransiyada inqiloblar davri nixoyasiga yetdi. Kommuna xalokatining oqibatlari xokimiyat bilan fuqarolarning o`zaro manfaatli kelishuvchilik asosida yashashi zarurligini isbotlab berdi.
Frankfurt sulx shartnomasi. 1871-yil 10-may kuni Germaniyaning Frankfurt shaxrida Fransiya - Germaniya sulx shartnomasi imzolandi. Unga ko`ra Fransiya Germaniyaga 5 mlrd. frank tovon to`laydigan bo`ldi. Bu tovon to`lanib bo`linguncha, Germaniya o`z qurolli kuchlarining bir qismini Fransiya xududida saqlab turadigan bo`ldi. Bundan tashqari, Fransiyaning Elzas va Lotaringiya viloyatlari Germaniyaga berildi.
Parij Kommunasi - Parij shaxri mexnatkashlarining 1871-yil 26-martda tashkil etgan xokimiyat organi. Kommuna Kengashi - 26-martda o`tkazilgan saylovdan so`ng Parijda tashkil etilgan, xam qonun chiqaruvchi, xam ijro etuvchi xokimiyatni amalga oshiruvchi organning nomi.

5-.19 asr oxiri - 20 asr boshlarida Fransiyada iqtisodiy va siyosiy xayot

Iqtisodiy axvol. 19 asr so`nggi choragida Fransiyaning iqtisodiy taraqqiyoti sekinlashdi. Chunonchi, dunyoda sanoat ishlab chiqarish xajmi bo`yicha ikkinchi o`rindan to`rtinchi o`ringa tushib qoldi. Xo`sh, Fransiya iqtisodiy taraqqiyoti sekinlashuvining asosiy sabablari nimalardan iborat edi?
Avvalo, Fransiyaning xamon mayda tovar ishlab chiqaruvchilar davlati bo`lib qolayotganligi import xajmining eksportdan ortiq bo`lishiga olib kelgan. Bu esa o`z navbatida ichki bozorning cheklanishiga sabab bo`lgan. Ikkinchidan, Fransiya tabiiy boyliklari kam davlat edi. Uchinchidan, Prussiya bilan bo`lgan urush Fransiyaga juda katta moddiy talafot yetkazdi, Urushda Fransiya 13 mlrd. frank zarar ko`rdi. To`rtinchidan, ichki siyosiy vaziyatning beqarorligi mamlakat iqtisodiy axvoliga katta salbiy tahsir ko`rsatdi. Beshinchidan, dexqonlar xarid quvvatining pastligi sanoat ishlab chiqarishi o`sishiga salbiy tahsir ko`rsatayotgan edi. Oltinchidan, Fransiya chetga ko`p kapital chiqarib yuborgan edi. Bu sarmoyadorlarga katta foyda keltirardi. Shuning uchun xam sarmoyadorlar (kapitalistlar) o`z sarmoyalarini (kapitalini) mamlakat ishlab chiqarishiga emas, balki chetga (katta foiz evaziga, albatta) chiqarishni afzal ko`rgan.
Hokimiyat uchun kurash. Prussiya bilan urush tugagach, xukmron doiralar o`rtasida xokimiyat uchun kurash kuchayib ketdi. Ularni shartli ravishda ikki guruxga bo`lish mumkin edi. Birinchisi - monarxiya tarafdorlari, ikkinchisi - respublika tarafdorlari edi.
1873-yilda Germaniyaga tovon to`lab bo`lindi. Nixoyat, Germaniya o`z qo`shinlarini Fransiyadan olib chiqib ketdi.
Respublikachilar mamlakat parlamentida (Milliy Majlis) ozchilikni tashkil etganlar. Biroq, Fransiya axolisining katta qismi monarxiyaga qarshi bo`lganligi ularga madad bo`lardi.
Milliy Majlisda ko`pchilikni tashkil etgan monarxiyachilar o`z nomzodlarini ikki bor prezidentlikka saylagan bo`lsalarda, monarxiyani tiklashga urinishi natijasiz tugadi. Keskin ichki siyosiy kurashda oxir-oqibatda respublikachilar g`alaba qozondi.
Uchinchi Respublika Konstitutsiyasi. 1875-yil Uchinchi Respublika Konstitutsiyasi qabul qilindi. Unga ko`ra prezidentlik lavozimi saqlab qolindi. Ayni paytda ikki palatali (Deputatlar palatasi va Senat) parlament (Milliy Majlis) tashkil etildi. Uning vakolat muddati 4 yil etib belgilandi. Parlament xar ikki palatasining qo`shma yig`ilishi 7 yil muddatga mamlakat prezidentini saylar edi. Ijroiya xokimiyat prezidentga va xukumatga tegishli edi. Prezident vazirlarni tayinlash, respublika nomidan tashqi siyosat yuritish, shuningdek, urush ehlon qilish va sulx tuzish, umumiy afv ehlon qilish kabi vakolatlarga ega edi.
Hukumat ahzolarini prezident tayinlasada, ular parlament oldida javobgar edi.
"Marseleza" qo`shig`i mamlakat madxiyasi etib belgilandi. Buyuk fransuz inqilobi boshlangan (1789-yil) 14-iyul fransuz xalqining Milliy bayram kuni deb ehlon qilindi.
sha davr uchun katta axamiyatga ega bo`lgan qator xuquq va erkinliklar ehlon qilindi. Xususan, matbuot va yig`ilish o`tkazish, siyosiy tashviqot bilan shug`ullanish kabi erkinlik va xuquqlar shular jumlasidandir. Lekin, xotin-qizlarga saylov xuquqi berilmagan.
Parlament - (fr.) saylov asosida tuziladigan qonun chiqaruvchi oliy davlat organi.
Respublika - (lot. jamiyat ishi) fuqarolarning umumiy saylovi asosida boshqariladigan davlat.
Monarxiya - (yunoncha) yakka xukmronlik.

6-. Fransiyaning ichki siyosati

Uchinchi Respublika ichki siyosati. Respublika xukumati ichki siyosatda bir qator muxim tadbirlarni amalga oshirdi. Chunonchi, 1881-1882-yillarda tahlim to`g`risida qonunlar qabul qilindi. Unga ko`ra maktab cherkovdan ajratildi. Tahlimning dunyoviyligi tahminlandi. 13 yoshgacha bo`lgan bolalar uchun majburiy bepul tahlim joriy etildi. Maktablarda tahlim maxsus davlat dasturlari asosida olib boriladigan bo`ldi.
Oliy pedagogFransiya mexnatkashlarining axvoli esa og`ir edi. Ular kuniga 10-12 soat, bazan 14-16 soatgacha ishlashga majbur edi. Mexnatkashlar o`z xaq-xuquqlari uchun kurasha boshladi. Bunday sharoitda ishchilar xarakatini uyushtirish muxim axamiyatga ega edi. 1880-yilda ishchi tashkilotlari vakillari "Fransiya ishchi partiyasi" ni tuzdi. Ayni paytda, ishchilar kasaba uyushmalari va mexnat birjalari tuzildi. Ular ishsizlar va ish tashlashda qatnashayotganlar xaqida g`amxo`rlik qila boshladi.
Chunonchi, mexnat qonunlari kodeksiga ko`ra, ish vaqtida olingan jaroxat uchun to`lov to`lanadigan bo`ldi. Haftada bir kun dam olish kuni joriy etildi.
1910-yilda esa pensiya xaqida qonun qabul qilindi. Unda pensiya yoshi 65 yosh deb belgilandi (bu ko`rsatkich Germaniya va Buyuk Britaniyada 70 yosh edi). Ijtimoiy xarakatda ikki asosiy oqim mavjud edi. Ularning biri-jamiyatni parlament yo`li bilan (isloxotlar orqali) qayta qurish, ikkinchisi esa noqonuniy yo`l bilan (qurolli qo`zg`olon) qayta qurish yo`li edi. Ikkinchi yo`l bora-bora o`z tahsirini butunlay yo`qotdi.
Anarxizm (yunoncha - xokimiyatsizlik, beboshlik)- aloxida bir shaxsning xoxish-irodasinigina tan olib, xar qanday xokimiyat va davlat tuzumini rad etuvchi tahlimot.
Shovinizm - irqiy ayirmachilik va milliy nizoni avj oldirishga urinuvchi o`taketgan millatchilik.
Siyosiy reaksiya - taraqqiyotga qarshi, eskirgan ijtimoiy tartiblarni saqlab qolish tarafdori bo`lgan siyosiy kuch.

7-. Fransiyaning tashqi siyosati

Mamlakatning xalqaro axvoli. 19 asrning 70-yillaridan boshlab, Fransiyaning xalqaro maydondagi axvoli zaiflashdi. Prussiya bilan bo`lgan urushdagi qaqshatqich mag`lubiyatdan so`ng Fransiyaning kontinental Yevropadagi yetakchi davlat mavqyeyi yo`qqa chiqdi. Endi Fransiya Germaniya xujumidan xavfsirab yashaydigan davlatga aylandi.
Ayniqsa, 1879- yilda Germaniya va Avstriya-Vengriya o`rtasida tuzilgan ittifoqchilik shartnomasi Fransiyaning xalqaro mavqyeyini yanada yomonlashtirib yubordi. Shunday bo`lsada, Fransiya boshqa buyuk davlatlar o`rtasidagi ziddiyatlardan ustalik bilan foydalanib, o`z mustamlakachilik imperiyasini tobora kengaytirish imkoniga ega bo`ldi.
Mustamlakachilik imperiyasining yaratilishi. 19 asrning 70-yillari oxiridan boshlab mustamlakachilik siyosatining tig`i avval bosib olingan mustamlaka xududlarini o`zlashtirish va yangi mustamlakalar bosib olishga qaratildi.
1881 -yilda Shimoliy Afrikada joylashgan Tunisning bosib olinishi yangi mustamlakalar bosib olish yo`lidagi dastlabki qadam bo`ldi.
Germaniya Fransiyaning Tunisni bosib olishiga atayin qarshilik ko`rsatmadi. Uning maqsadi Fransiya va Italiya munosabatlarini keskinlashtirish edi. Chunki, Germaniya Italiyaning xam Tunisga dahvogarligini yaxshi bilardi.
Fransiya bilan munosabatlari keskinlashgan Italiya endi Germaniya bilan yaqinlasha boshladi. Oxir-oqibatda, bu yaqinlashuv 1882-yilda Italiyaning 1879-yilda Germaniya va Avsrtiya-Vengriya imperiyalari o`rtasida tuzilgan xarbiy-siyosiy ittifoqqa qo`shilishga olib keldi. Shu tariqa, Yevropada jaxon tarixiga "Uchlar ittifoqi" nomi bilan kirgan xarbiy-siyosiy ittifoq qaror topdi.
Fransiyaning Afrikadagi bosqinchilik siyosati Tunis bilangina cheklanib qolgani yo`q. Aksincha, 1891 -1896-yillar davomida Gvineya, Senegal, Madagaskar va Mavritaniyani xam bosib oldi. 1912-yilda esa Marokash ustidan o`z protektoratini o`rnatdi.
Fransiya Osiyoda xam o`z mustamlakalarini ko`paytirib bordi. Chunonchi, 1883-yilda Vetnamga xujum qildi. Oradan o`n yil o`tgach, Laos ustidan protektorat o`rnatdi. Shu tariqa, 20 mln. axoli yashaydigan mustamlakachilik imperiyasi tuzildi. Bu mustamlakachilik imperiyasi tufayli, Fransiya katta daromad manbalariga ega bo`ldi.
Buyuk Britaniya bilan yaqinlashuv. Germaniya Buyuk Britaniyaning Yevropadagi birinchi davlat mavqyeyiga eng ko`p darajada xavf solayotgan davlatga aylanib borayotganligi Buyuk Britaniya xukmron doiralarini tashvishlantirmay qolmasdi. Germaniya bu davrda xalqaro siyosiy maydonda "quyoshning xamma davlatlar yelkasiga birdek nur sochishi lozimligi"ni dahvo qilayotgan xam edi. Bu ulkan uch mustamlakachi davlat - Buyuk Britaniya, Fransiya va podsho Rossiyasi mustamlakalarini qayta bo`lishga dahvogarlik, degani edi. Bu dahvo Fransiyani xam tashvishga solib qo`ydi. Qolaversa, Fransiya xamon 1870-1871-yillardagi Fransiya-Prussiya urushining oqibatlarini unutgani yo`q edi. Binobarin, Fransiya uchun shu vaqtgacha xalqaro miqyosda asosiy raqibi bo`lib ketgan Buyuk Britaniya bilan yaqinlashish yo`llarini izlashdan boshqa yo`l yo`q edi. Ayni paytda, Buyuk Britaniya uchun xam Fransiya bilan yaqinlashish uning manfaatlariga mos kelardi. Chunki, bu davrda xalqaro maydonda Germaniya uning birinchi raqibiga aylanib qolgan edi.
Nixoyat, Fransiya-Buyuk Britaniya yaqinlashuvi ro`y berdi. Bu yaqinlashuv 1904-yilda ular o`rtasida bitim imzolanishi bilan yakunlandi. Bu bitim ularning mustamlakalar masalasi yuzasidan kelishuvlarini o`zida aks ettirgan edi. Xususan, Fransiya Buyuk Britaniyaning Misrdagi xarakatlariga bundan buyon to`sqinlik qilmasligini, Misrning Buyuk Britaniya tahsir doirasida ekanligini tan oldi. z navbatida, Buyuk Britaniya Fransiyaning Marokashdagi manfaatlarini tan oldi.
Marokash sultoni o`z vazifasini bajara olmasligi extimoli borligi va shunday bo`lib qolsa, Marokash xududining Gibraltar bo`g`oziga bevosita tutash bo`lgan qismini Ispaniyaga berish belgilab qo`yildi. Marokashning qolgan qismini Fransiya o`z qo`liga olishi ko`zda tutildi.
Buyuk Britaniya uchun Gibraltar bo`g`ozi Fransiyaning emas, boshqa o`zi uchun xavfsizroq bo`lgan Ispaniya tasarrufida bo`lishi mahqul edi.
1904-yilgi ikki davlat o`rtasidagi bitim aslida Buyuk Britaniya va Fransiya o`rtasida xarbiy-siyosiy ittifoq to`g`risida shartnoma tuzilganligini xam anglatar edi.
Rossiya bilan yaqinlashuv. 19 asr oxiri - 20 asr boshlarida Rossiya va Avstriya-Vengriya munosabatlari tobora yomonlashib bordi. Bunga ikki davlat manfaatlarining Bolqon yarimorolida keskin to`qnash kelganligi sabab bo`ldi.
1879-yilda Germaniya va Avstriya-Vengriya xarbiy-siyosiy ittifoqining tuzilishi xamda bu ittifoqqa Italiyaning qo`shilishi vaziyatni yanada murakkablashtirdi. Shunday bir sharoitda Fransiya va Rossiyaning yaqinlashuvi tabiiy bir xol edi. Germaniyaning yanada kuchayib, ketishini istamagan Rossiya Germaniyaning Fransiyaga qarshi yangi urush ochish rejalariga to`sqinlik qilib keldi.
1882-yilda "Uchlar ittifoqi"ning tashkil etilganligi Fransiya bilan Rossiyani yaqinlashishga majbur etdi.
Nixoyat, 1891-yilda bu ikki davlat o`rtasida ittifoq bitimi tuzildi. Bitimga ko`ra, bu ikki davlatdan biriga tashqi xujum sodir etilganda, xar ikki tomon bir vaqtning o`zida xarbiy safarbarlik ehlon qilishi ko`zda tutildi.
1907-yilda esa Rossiya 1904-yilda Buyuk Britaniya va Fransiya o`rtasida tuzilgan xarbiy-siyosiy ittifoqqa qo`shildi. Shu tariqa, Yevropaning buyuk davlatlari ikki xarbiy-siyosiy ittifoqqa bo`linib ketdi.

7-. 19 asr oxiri - 20 asr boshlarida Germaniya. Imperiyaning tashkil topishi

Germaniyani birlashtirishning tugallanishi. Yuqorida aytilganidek, Fransiya- Prussiya urushi davom etayotgan bir paytda, yahni 1871 yilning 18-yanvarda barcha german davlatlarining monarxlari Versalda to`planib, Prussiya qiroli Vilgelm 1 ni Germaniya imperatori deb ehlon qildilar. Bu Germaniyaning ikkinchi marta imperiya deb ehlon qilinishi edi. Shunday qilib, butun Germaniya xududining 2/3 qismida joylashgan, axolisining esa 60 % yashayotgan Prussiya monarxiyasi yetakchiligida Germaniyaning birlashuvi tugallandi. Yagona va yaxlit Germaniya imperiyasi barpo qilindi.
1871 yilgi imperiya konstituttsiyasi. 1871-yil aprelida imperiya reyxstagi umumgerman konstitutsiyasini qabul qildi. Germaniya imperiyasi ittifoqchilar davlati bo`lib qoldi. Elzas-Lotaringiya imperiya tarkibiga xokim (shtatgalter) tomonidan idora qilinadigan "maxsus imperiya viloyati" bo`lib kirdi. Hokimni imperatorning o`zi tayinlardi. Imperiyaga kirgan ayrim davlatlar o`z konstitutsiyalari, vakillik muassasalarini (landtaglarini) saqlab qoldi.
Konstitutsiyaga muvofiq, imperiyaning oliy vakolatli muassasalari Ittifoq Kengashi (Bundesrat) bilan Reyxstag edi. Konstitutsiyada birlashgan Germaniyada Prussiya gegemonligi mustaxkamlab qo`yildi. Imperator urush ehlon qilar, sulx tuzar, xalqaro munosabatlarda imperiya nomidan ish ko`rardi. Ayni paytda, u imperiya qurolli kuchlarining bosh qo`mondoni xam edi. Imperator o`z ixtiyori bilan Reyxstag va Ittifoq Kengashi sessiyalarini chaqirish, ochish, tarqatib yuborish yoki muddatini cho`zish, imperiya kanslerini tayinlash va vazifasidan ozod etish xuquqlariga ega edi. 1871-yil konstitutsiyasiga binoan, imperator bir vaqtning o`zida Prussiya qiroli xam xisoblanardi.
Germaniyaning birinchi imperiya kansleri lavozimiga Otto fon Bismark tayinlandi. U davlat boshqaruvida katta tajribaga egabo`lib, deyarli 20 yil davomida (1871-1890) mamlakat xukumatini boshqardi. Bismark Germaniya tarixida "Temir kansler" laqabi bilan nom qoldirdi.
Reyxstag, konstitutsiyada ko`rsatilganidek, umumiy saylov xuquqi asosida besh yil muddatga saylanardi. Lekin amalda saylov xuquqi faqat nomigagina umumiy edi. Harbiy xizmatchilardan tashqari, 25 yoshga to`lgan erkaklargina saylov xuquqidan foydalanardi.
70-80-yillarda Germaniya iqtisodi gurkirab rivojlana boshladi. Uning sanoat maxsulotlari barcha qitha davlatlari bozorlariga kirib bordi. Xo`sh, qanday omillar Germaniya iqtisodining gurkirab rivojlanishiga sabab bo`ldi?
Bosh omil - Germaniyaning birlashtirilganligi edi. Bu birlashuv tufayli yagona ichki bozor vujudga keldi. Yahni, bojxona to`siqlari olib tashlandi. Yagona pul, o`lchov va og`irlik birliklari joriy etildi.
Ikkinchi omil-Fransiyaning talanishi bo`ldi. Fransiya 3 yil ichida 5 mlrd. frank tovon to`lashga majbur etildi. Undan tortib olingan temir rudasiga boy Lotaringiya bilan Saar toshko`mir koni birgalikda Germaniya og`ir sanoati rivojida muxim axamiyatga ega bo`ldi.
Uchinchidan, Germaniya tadbirkorlari boshqa davlatlar tajribalaridan muvaffaqiyatli foydalandi. Ishlab chiqarishga eng ilg`or texnologiya xanida fan va texnika yutuqlarini joriy etdi. Ayniqsa, Tomson tomonidan fosfor olish jarayonining soddalashtirilishi Germaniya sanoatining gurkirab rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar yaratdi. Chunki, Germaniya fosfor rudalarining asosiy makoni edi.
To`rtinchidan, sanoatning tez surhatlar bilan militarlashtirilishi ishlab chiqarishning rivojlanishiga tahsir etmay qolmadi. Fransiyadan undirilgan tovonning mahlum qismi xarbiy buyurtmalar uchun to`landi. Bu omillar, ayni paytda, Germaniyani agrar davlatdan industrial davlatga aylantirdi.
Germaniya kimyo sanoatida jaxonda birinchi o`ringa chiqib oldi. Temiryo`llar uzunligi 1890-yildagi 43 ming km dan 1914-yilga kelib 68 ming kilometrga yetdi. Temir va po`lat ishlab chiqarishda esa AQShdan so`ng ikkinchi o`ringa chiqdi. Cho`yan ishlab chiqarish 1892-1912-yillar orasida 4,9 mln. tonnadan 17,6 mln. tonnaga o`sdi.
Sanoat rivojlanishi bilan ishlab chiqarish tobora yirikroq korxonalarda to`plana bordi. Bu davrda xar birida 1000 dan ortiq ishchi ishlaydigan korxonalar soni 600 taga yaqinlashgan edi.
Ayni paytda, sanoatda numdorligining oshishini, xosildorlikning ortishini tahminladi.
Qishloq xo`jaligida texnikaning keng qo`llanilishi ortiqcha ishchi kuchlarining ish izlab shaxarga ko`chishiga olib keldi. Bu esa gurkirab rivojlanayotgan sanoatni ishchi kuchi bilan tahminlashga keng yo`lochdi.
Germaniyaning qisqa tarixiy davr ichida agrar davlatdan qudratli industrial davlatga aylanishida bu omil xam o`ziga xos rol o`ynadi.
Mexnatkashlar manfaati uchun kurash. Germaniya qanchalik gurkirab rivojlanmasin, bu mamlakat ishchilari AQSh va Buyuk Britaniya ishchilariga nisbatan kam ish xaqi olardi. 1900-1903 yillardagi jaxon iqtisodiy inqirozi ishsizlikning ortishiga, ish xaqining yanada kamayishiga olib keldi.
Oqibatda, ishchilarning moddiy axvoli og`irlashdi. Shunday sharoitda GSDP ishchilar manfaatini parlament yo`li bilan ximoya qila boshladi. 1912-yilgi parlament saylovida bu partiya 34,8 % ovoz olishga muvaffaq bo`ldi. Bu muvaffaqiyat xukumatni xam yon berishga majbur etdi. Natijada, ish xaqi qisman bo`lsada oshirildi, ish kunining 9,5 soatga tushirilishiga erishildi. Biroq, ishchilar sinfi bu bilan kurashni to`xtatib qo`yganlari yo`q. Ular endi 8 soatlik ish kuni belgilanishi talabi bilan chiqa boshladi.
GSDP ishchilarning manfaati uchun kurashning tinch, parlament yo`lini tanlagan edi. Bu Parij Kommunasi saboqlaridan chiqarilgan birdan-bir to`g`ri yo`l edi. GSDPning parlament yo`li bilan kurash taktikasining asosida jamiyatdagi dolzarb, asosiy muammolarni isloxot yo`li bilan xal etish maqsadi yotar edi. Ayni paytda, bu yo`l fuqarolar totuvligini xam nazarda tutardi.
To`g`ri, GSDPning raxbarlari ichida mavjud tuzumni qurolli qo`zg`olon yo`li bilan o`zgartirish lozim, deb xisoblovchilar xam yo`q emas edi.
Butun o`tgan davr bu yo`lning noto`g`riligini tasdiqladi.

Imperiyaning tashqi siyosati

Dunyoni qaytadan bo`lishga tayyorgarlik. Buyuk Britaniya va Fransiya juda katta Dunyoni qayta mustamlakalarga ega bo`lgan xolda Germaniya bo`lishga dahvogarlik bunday mustamlakalarga ega emas edi. Germaniya xukmron doiralari "quyoshning xammaning yelkasiga birday nur sochishi" talabi bilan chiqdilar.
Bismark Germaniyaning xalqaro maydondagi tahsirini kuchaytirishni o`z oldiga vazifa qilib qo`ydi. 1873-yilda Germaniya Rossiya va Avstriya-Vengriya bilan ittifoq to`g`risida shartnoma "Uch imperator shartnomasi" ni tuzdi. Bismark yangidan tashkil etilgan fransuz qo`shinini qasos oluvchi qo`shin, deb xisoblay boshladi. Shu tufayli Fransiya xali batamom mustaxkamlanib olmasdan, u bilan urush qilishga shoshilmoqda edi. Biroq, Rossiya bilan Buyuk Britaniya Germaniyaning kuchayib ketishini istamas edi.
Bismark esa ikki frontda urush qilishdan qo`rqardi. Shunday sharoitda u o`ziga ittifoqdosh izladi va tez orada uni topdi xam. Bu Avstriya-Vengriya imperiyasi edi. 1879-yilda Germaniya Avstriya-Vengriya bilan ittifoq tuzdi, 1882-yilda Avstriya-Vengriya-Germaniya ittifoqiga Italiya qo`shildi. Bunga Italiyaning Fransiya bilan munosabati keskinlashishi sabab bo`ldi. Chunonchi, Fransiya 1881-yilda Italiya dahvo qilib yurgan Tunisni bosib olgan edi. Avstriya-Vengriya imperiyasi esa bu vaqtda Bolqon yarimorolida Rossiya bilan raqobatlashmoqda edi. Shunday qilib, uchta maslakdosh kuchlar birlashib, 1882-yili xarbiy ittifoq - "Uchlar ittifoqi"ni tuzishga erishdi. Shu tariqa Germaniya Fransiya va Rossiyaga qarshi qaratilgan koalitsiyaga bosh bo`lib oldi. Bismark Rossiyani o`z siyosiy rejalarini amalga oshirish yo`lidagi asosiy g`ov deb bilardi.
Lekin Bismark bir vaqtda xam Fransiyaga, xam Rossiyaga qarshi kurashish yengil emasligini anglardi.
1891-yilda shovinistik tashkilot- "German ittifoqi" tuzildi. "Qirol Prussiya ustida, Prussiya Germaniya ustida, Germaniya dunyo ustida" degan shior ilgari surildi.
Germaniyaning mustamlakachilik ekspansiyasi. Germaniya Yevropada urushga tayyorlanish Germaniyaning bilan bir vaqtda mustamlakalar bosib olishga xam kirishdi 1882 yil Bremen savdogarlari Afrikaning janubi-g`arbiy soxilidagi Angra-Peken buxtasiga keldilar. Ular 200 ta eski miltiq va 2000 marka badaliga yerli qabila boshlig`idan anchagina xududni sotib oldilar. Tez orada Germaniya bu yerni o`z protektorati deb ehlon qildi. Afrikaga amaldorlar va soldatlar yuborildi. Ularning yangi yerlarni bosib olishga urinishi maxalliy xalqning qattiq qarshiligiga uchradi.
1884-yilda Germaniya Afrikaning o`rta qismidagi Togo va Kamerun xududlarini, Gvineyaning shimoliy qismini va unga yondosh orollarni ishg`ol qildi. 1885-yilda esa Afrikaning sharqiy qismidagi xududlarni va Zanzibarni zabt etdi. Bu xudud "Germaniya Sharqiy Afrikasi" degan nom oldi.
Vilgelm 2 Germaniya xukmron doiralari bosqinchilik siyosatining "jarchisi" va faol amalga oshiruvchisi bo`lib chiqdi. 90-yillarning oxirida Shandun (Xitoy) provinsiyasining bir qismi bosib olindi. sha vaqtdayoq, Germaniya Tinch okeanidagi Karolina, Mariana orollarini va Samoa orolining bir qismini egallagan edi. 1885-yilda u Marshall orollarini qo`lga kiritdi.
Shimoliy dengizni Boltiq dengizi bilan tutashtirgan Kil kanali ochildi. Reyxstag xarbiy flot qurishning ulkan dasturini qabul qildi. Bu narsa Buyuk Britaniya bilan munosabatni yanada keskinlashtirdi. Marokashga dahvosi esa Fransiya bilan munosabatlarni yanada yomonlashtirdi. 1900-yilda Germaniya boshqa ?arb davlatlari bilan birga Xitoyda milliy-ozodlik xarakatini bostirishda ishtirok etdi. Afrikada "bizni quruq qoldirishdi" deb xisoblagan german xukmron doiralari "qo`ldan ketganlarning" o`rnini Yaqin Sharqda to`ldirmoqchi bo`ldi. Ular Kichik Osiyo, Suriya, Mesopotamiya va Falastinda joylashib olmoqchi edilar. Chunki, bu yerlarda dunyodagi eng yirik neft konlari, g`alla va paxta xomashyolari bor edi. Nemis bankiri Simens tashabbusi bilan Berlinni Fors qo`ltig`i bilan bo`g`lovchi temiryo`l qurish rejasi tuzildi.
1889-yilda Vilgelm 2 "xazrati Iso qabri"ni ziyorat qilish baxonasi bilan Falastinga bordi. U safar vaqtida Turkiya sultoni bilan uchrashib, reja bo`yicha Bosfordan Kichik Osiyo orqali Bag`dodga va undan Fors qo`ltig`igacha temiryo`l qurish to`g`risida kelishib oldi. Bu yo`l "Bag`dod temiryo`li" nomi bilan tarixga kirdi.
Nemislarning Fors qo`ltig`iga chiqishi Buyuk Britaniyaning bu xududdagi manfaatlariga putur yetkazar edi. Shu sababli, Buyuk Britaniya "Bagldod temiryo`li"ning Fors qo`ltig`iga chiqishiga yo`l qo`ymaslik uchun 1899-yilda Quvaytda o`z protektoratini o`rnatdi. Shunga qaramay, 1902-yilda Turkiya bilan Germaniya o`rtasida temiryo`l masalasida yakunlovchi bitim imzolandi.
Germaniya zo`r berib qurollanishni kuchaytirib yubordi. Qurolli kuchlar soni keskin ko`paytirildi. Reyxstag katta xarbiy kemalar qurishga va suvosti floti uchun katta-katta mablag` ajratdi. 
1907-yilda tuzilgan Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya ittifoqi Germaniyaning tashqi axvolini murakkablashtirib yubordi,
Germaniya-Turkiya munosabatlari. 19 asr oxiridan boshlab, Germaniya-Turkiya munosabatlari tobora yaqinlashib bordi. Turkiya Germaniya qiyofasida o`z xaloskorini ko`rgandek edi.
Xo`sh, bunga nimalar sabab bo`lgan? Yevropaning buyuk davlatlari bo`lgan Buyuk Britaniya xam, Fransiya va Rossiya xam Turkiya uchun imperiya xududlariga ko`z olaytirayotgan yoki birin-ketin ularni bosib olayotgan umumiy dushman davlatlarga aylangan edi. Masalan, Turkiyaga rasman qaram bo`lgan Misrni bosib olgan Buyuk Britaniya emasmidi? Yoki Tunis va Marokashga dahvogar Fransiya emasmidi?
Qora dengizni rtayer dengizi bilan bog`lashga imkon beruvchi Turkiyaga qarashli Bosfor va Dardanell bo`g`ozlariga, Istanbul shaxriga dahvogarlik qilayotgan Rossiya emasmidi? Albatta, shunday edi. Binobarin, bunday sharoitda Germaniya Turkiya ko`z o`ngida uning imperiyasi xududlariga dahvo qilmayotgan birdan-bir davlat edi.
Buyuk davlatlarning bosimiga bardosh berish uchun Turkiyaga Germaniyadek ittifoqdosh zarur edi. Germaniya uchun Bag`dod temiryo`lini qura olsa kelgusida butun Yaqin Sharqqa egalik qilishi mumkindek edi. Shuning uchun xam Germaniya Turkiyani xam moliyaviy, xam xarbiy jixatdan qo`llab-quvatladi.
Bu ikki davlat o`rtasidagi yaqinlik, oxir-oqibatda, Turkiyani o`zi sezmagan xolda Germaniyaning deyarli vassaliga aylantirib qo`ydi. Endi, Turkiya xoxlaydimi, yo`qmi yaqinlashib kelayotgan Birinchi jaxon urushida Germaniya tarafida turib urushda qatnashishga majbur edi.
Urushning muqarrarligi. Germaniya xam mustamlakalar bosib olishdan chetda turmadi. 19 asrning 90-yillarida u egallagan mustamlakalar xududi o`zining xududidan deyarli besh baravar ortiq edi.
Ayni paytda, Germaniyaning Yevropada xukmron bo`lishi xaqidagi dahvolari kuchaydi.
Ikkinchidan, jaxon bozorlarida Germaniya Buyuk Britaniyaning asosiy raqibiga aylandi.
Uchinchidan, Afrikani qayta taqsimlashni talab etayotganligi uning xam Fransiya, xam Buyuk Britaniya bilan munosabatlarini yanada keskinlashtirib yubordi.
To`rtinchidan, Germaniyaning Bolqondagi, Yaqin, rta va Uzoq Sharqqa suqulib kirishi shu darajada faollashdiki, bu faollik tarixga "Sharqqa xujum" nomi bilan kirdi.
Endi, Germaniya xukmron doiralari dunyoga jaxon siyosatiga olganliklarini mahlum qildi va bu yorug` dunyodan joy talab qila boshladi. Ayni paytda, barcha xalqaro nizolardan o`z manfaati yo`lida foydalanishga urindi. Chunonchi, podsho Rossiyasining Bolqon yarim orolidagi manfaatlarini mensimay Avstriya-Vengriyaning Bolqon siyosatini qo`llab-quvvatladi.
Dunyoning barcha nuqtalarida Germaniya ekspansiyasi Buyuk Britaniya manfaatlariga daxl qildi va uning qarshiligiga duch keldi.
Germaniya imperatori Vilgelm 2 "Germaniyaning kelajagi dengizda" degan shiorni ehlon qildi.
Bu shior dengiz xukmdori - Buyuk Britaniya xarbiy flotiga teng keladigan flot tashkil etish zarurligini anglatar edi.
Ayni paytda, Germaniya xarbiy dengiz floti qudrat jixatidan ikkinchi o`ringa chiqib olgan edi. Imperator maqsadini ro`yobga chiqarish uchun yangi xarbiy kemalar qurish ishi jadallashtirib yuborildi.
1905-yilda Germaniya qurolli kuchlari Bosh shtabi ikki frontda, yahni xam ?arbda, xam Sharqda (Rossiyaga qarshi) urush olib borish rejasini ishlab chiqdi.
Germaniya xam xarbiy, xam iqtisodiy va xam mafkuraviy jixatdan urushga tayyorlanishda o`zining raqiblaridan o`zib ketdi.
Koalitsiya (lotincha - birlashgan) - bir yoki bir qancha davlatlarga qarshi birlashib xarakat qilish uchun ikki yoki undan ko`p davlatlarning tuzgan vaqtinchalik xarbiy-siyosiy ittifoqi. 
Ekspansiya (lotincha - kengaytirish)- buyuk davlatlarning o`zgalar xududini va bozorlarini, xomashyo manbalarini bosib olishga, siyosiy va iqtisodiy tahsir doiralarini kengaytirishga qaratilgan siyosatlari.
 
////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
  Jahon tarixi