Java Books Maker       
     Faqat bizda yaratilgan! Yangiliklar!    
 http://WWw.milliyforums.biz.uz 
 http://sotik.biz.uz
 http://all-smart.ucoz.ru   
 Email:   uzsmart@mail.ru 
 odnoklassniki.ru : Xurshid Admin Milliyforums.biz.uz 
/////////////Sizdagi {demo} versiya 25 gacha
///////////
K I R I SH
Aziz o'quvchilar!
Qo'lingizdagi darslik Vatanimiz tarixining eng murakkab va ziddiyatli, og'ir yo'qotishlar va talafotlar, fojeali voqealarga boy, shuningdek, ajdodlarimizning yurt ozodligi va mustaqilligi uchun olib borgan qahramonona kurashlari, mag'lubiyatlari va zafarlari, fidokorona mehnatlaridan iborat sovet davri tarixini o'z ichiga oladi.
1917 yili Turkistonda muhim siyosiy o'zgarishlar yuz berdi. Mintaqa xalqlari mustamlakachhikning 50 yillik zulmiga qarshi milliy-ozodlik kurashini avj oldirib yubordilar. Ma'rifatparvarlik harakati sifatida vujudga kelgan jadidchilik Turkiston taqdiri hal qilinayotgan paytda o'zbek xalqini g'oyaviy jihatdan birlashtiruvchi kuch sifatida maydonga chiqdi. Mahmudxo'ja Behbudiy, Munavvar Qori, Ubaydullaxo'ja Asadullaxo'jayev (Ubaydulla Xo'jayev), Mustafo Cho'qayev, Ahmad Zaki Validiy To'g'on kabi jadid taraqqiyparvarlari Turkistonga muxtoriyat maqomi berish uchun kurashdilar va siyosiy jarayonlarga faol aralashdilar. O'lka xalqlarining dastlabki ijtimoiy-siyosiy jamiyati-"Sho'roi Islomiya" tuzilib, u muxtoriyatchilik harakatining tepasida turdi. Bu paytda Buxoro amirligi va Xiva xonligi hududida Yosh buxoroliklar va Yosh xivaliklar partiyasi a'zolari demokratik islohotlar o'tkazish uchun o'z faoliyatlarini kuchaytirdilar. Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo'jayev, Polvonniyoz  Hoji Yusupov ularning rahbarlari edi. Afsuski, 1917 yil noyabrda tashkil topgan Turkiston Muxtoriyati hukumati-xalqimiz tarixidagi dastlabki demokratik hukumat oradan ko'p o'tmay mustabid sovet tuzumi va bosqinchi qizil askarlar tomonidan qonga botirildi. Hukumat faoliyat ko'rsatgan Qo'qon shahri vayron qilindi, tinch aholi qirg'inga duchor etildi. 1918 yil fevral oyida dastlab Qo'qon atroflarida boshlangan istiqlolchilik harakati tez orada butun Turkiston mintaqasiga tarqaldi. Farg'ona vodiysida Kichik va Katta Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek, Islom Pahlavon, Yormat Mahsum, Buxoroda Ibrohimbek, Anvar Posho, Mulla Abdulqahhor, Xorazmda Junaidxon kabi qo'rboshilar harakatga qo'mondonlik qilishdi. Biroq Turkistonning mustaqilligi va ozodligi uchun kurashgan istiqlolchilar sovet davrida "bosmachi" va "xalq dushmani" sifatida ko'rsatilib, jamoatchilik fikri shu yo'nalishda shakllantirildi. Aslini olganda, istiqlolchilik harakatining boshidan oxirigacha bir buyuk g'oya ustunlik qilgan edi. Bu g'oya butun Turkistonning milliy istiqloli va mustaqilligi g'oyasi bo'lib, u harakatning asosiy maqsadi bo'lib qolaverdi. Istiqlolchilik harakati tarixi o'zbek xalqining sovet davri tarixiga uning eng shonli va zafarli, shuningdek, qayg'uli va dardalamli sahifalari bo'lib yozildi.
Mustabid sovet rejimi qaror topgan O'zbekiston iqtisodiyoti Markaz manfaatlariga bo'ysundirildi. Hosildor o'zbek tuprog'ida ungan noz-ne'matlar, turli mevalar, paxta, pilla, qorako'l teri va boshqa xom ashyo mahsulotlari, zaminimiz ostidan topilgan tabiiy boyliklar: oltin, uran, tabiiy gaz, neft va boshqalar doimiy ravishda Markazga tashib ketildi. SSSRning agrar respublikalaridan biriga aylangan O'zbekiston SSRda paxta yakka-hokimligi o'rnatildi. 60 yillarga kelganda Oral dengizining qurishi boshlandi va u mintaqadagi ekologik muhitga jiddiy zarar yetkazdi. Natijada xalq salomatligiga har tomonlama jiddiy putur yetdi, uning turmush darajasi pasaydi.
(Sovet davrining eng katta fojeasi xalqimizning mustamlakachilik zulmi ostida azob chekkanligi bo'ldi. Kommunistik mafkuraning bahaybat mashinasi xalq ongiga "kommunizm jannati" haqidagi cho'pchaklarni doimiy ravishda tiqishtirishga urindi. So'z bilan ish birligining yo'qligi, poraxo'rlik, sansalorlik, kommunistik manmansirash sovet rejimining eng katta illatlari edi.
Qariyb 75 yil davom etgan mustabid sovet tuzumi yillarida xalqimiz yuragida doimo bosqinchilarga nisbatan nafrat va qahr-g'azab jo'sh urdi. 
Sovet tuzumiga qarshi kurash goh oshkora, goh pinhona shaklda davom etib, 1991 yil 31 avgustda vulqon kabi portladi. Yovuzlik imperiyasi bo'lgan qizil saltanat-SSSR quladi. O'zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining e'lon qilinishi o'tmishi kamida uch ming yilga borib taqaladigan o'zbek xalqi va davlatchiligi tarixida muhim voqea boldi.
Xalqimizning 125 yillik orzusi ushaldi, u o'z mustaqil milliy davlatchiligini qayta tikladi. O'zbekiston mustamlakachilik zanjirini uloqtirib tashlab, mustaqil taraqqiyot yo'lini tanladi. O'zbekiston Respublikasi mustaqillikning dastlabki yillaridayoq jahon hamjamiyati davlatlari qatoridan o'z munosib o'rnini egalladi.
Muhtaram o'quvchilar! Siz ushbu 10-sinf darsligini mutolaa qilish jarayonida sovet davrida yuz bergan murakkab voqealarning xilma-xil talqiniga duch kelasiz. Totalitar tuzum davrida o'zbek xalqi asl farzandlarining qatag'on qilinishi, yuz minglab kishilarning begunoh o'ldirilishi, muqaddas dinimiz islomning taqiqlanishi, mulkdorlar tabaqasining tugatilishi, ma'naviy qadriyatlarimizning toptalishi, o'zbek tilining kamsitilishi va tahqirlanishi, ulug' davlatchilik shovinizmi va ruslashtirish siyosati to'g'risidagi mavzularni o'qib, chuqur o'yga botasiz. Biroq, Siz-millatning kenja bo'g'ini, O'zbekistonning 20I asrdagi bunyodkorlari, shuni unutmangki, Vatanimizning aynan sovet davri kechgan qariyb 75 yillik tarixi ham bizning tariximiz, ajdodlarimiz tarixidir. Bu davrda xalqimiz o'zining fidokorona mehnati bilan O'zbekistonni Sharqdagi zamonaviy qishloq xo'jalik respublikasiga aylantirgan edi. Madaniyat, maorif, sog'liqni saqlash va ijtimoiy ta'minot sohalarida ayrim yutuqlarga erishildi. Bu yillarni xalqimiz hayotidan o'chirib tashlash mutlaqo mumkin emas. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov haqli ravishda ta'kidlaganidek, "Bu yillar tarixi-bu bizning tariximiz, xalq tarixidir. Tarixdan esa voz kechib bo'lmaydi."

I b o b. O'zbekiston xalqining 1917-1924 yillarda mustaqillik uchun kurashi. Respublikaning tuzilishi

1-. Turkistonda istiqlol uchun kurashning g'oyaviy asoslari

1. Turkiston jadidlarining milliy manfaat uchun kurash go'ya va mafkurasi to'g'risida. Milliy g'oya va milliy mafkura tushunchalarini bir-biridan ajratish qiyin. Ular o'zaro yaxlit chirmashib ketgan. Milliy mafkura tushunchasi keng qamrovli bolib, milliy g'oya uning o'zagi hisoblanadi. Milliy mafkura milliy g'oya tevaragida shakllanadi, u jamiyat va mamlakat hayotining madaniy-ma'naviy yo'nalishlaridan tortib, to siyosiy qarashlargacha bo'lgan barcha sohalarni qamrab oladi. Milliy mafkura milliy g'oyani oziqlantiradi va uni mustahkamlaydi. Ular xalqning kelajakda qanday qadriyatlar asosida o'z davlati va hayotini ko'rmoqchi, buni qanday tasavvur etadi va o'z kurashida nimalarga tayanadi degan tushunchalarga javob beradi. Sovet totalitar tuzumi davrida Turkistonni mustamlaka etish mafkurasiga qaysi g'oyalar qarshi turgan va ular nimalarga asoslangan, degan savolga milliy taraqqiyparvarlar harakatlari g'oyalari deb javob berish mumkin.
Jadidlarning boy tarixiy merosida milliy g'oya va milliy mafkura alohida o'rin tutadi. Jadidchilik faqat madaniy hodisa bo'lib qolmasdan, u avvalo siyosiy hodisa ham edi. Milliy taraqqiyparvarlar o'z faoliyatida davlat va uning qurilishidan tortib, jamiyat va uning ma'naviy hayotigacha bo'lgan barcha masalalarni qamrab olishgandi.
Jadidlarning milliy g'oyasida quyidagi ikki masala asosiy maqsad qilib qo'yilgan edi: a) xalqimizni dunyoning ma'rifatli millatlari darajasiga ko'tarish; b) Turkistonda milliy-demokratik davlat qurish.
Jadidlarning davlat va jamiyat haqidagi qarashlarida bu ikki masala bir-biri bilan uzviy bog'lanib ketgan. Chunki millat ma'rifatli bo'lishi uchun o'z yo'li bilan o'zgalarga tobe bo'lmay rivojlanishi lozim. Buning uchun esa xalqimiz eng avvalo ilm-ma'rifatni puxta egallashi kerak edi.
Jadidlar, bir tomondan, Turkiston mustaqilligi uchun kurash olib bordilar. Ikkinchi tomondan, ular Turkistonda demokratik huquqiy davlat qurish uchun intildilar. Bu kurash Jadidchilik mafkurasining asosini tashkil qiladi.
Ota yurt-Turkistonga nisbatan cheksiz mehr-muhabbat tuyg'usi, uning kelajagi haqida o'ylar, Vatan-ning taraqqiyot yo'llari rejasini tuzish, Sharq va G'arb an'analarini birlashtirish jadidlarni bu yo'lga undagan muhim omillar hisoblanadi. Turkistondagi milliy harakatning asoschisi Mahmudxo'ja Behbudiy "Oyna" jurnalida quyidagicha yozgan edi: "Qabilasining ismini va yetti otasining otini bilmayturg'onlarni "qul-marquq" derlar". Bu so'z keyinchalik mashhur yozuvchi Chingiz Aytmatov tomonidan "manqurt" nomi bilan qayta kashf etildi.
Behbudiy, Fitrat, Cho'lpon, Munawar Qori va bosh-qa taraqqiyparvar ziyolilarning asarlarida milliy g'oya-ning asosiy bo'g'ini-Turkistondagi barcha mahalliy xalqlarni birlashtirish g'oyasi qizil ip bo'lib o'tganligini ko'ramiz. Bu holni Behbudiy quyidagicha ko'rsatgan edi: "Agarda biz Turkiston musulmonlari xohlasakki, din va millatimizni ittifoq etib, bugundan islohotga qadam qo'ysak, ziyoli va taraqqiyparvarlarimiz, boy va ulamoimiz birlashib, din va nillat, vatan rivoji uchun xizmat etsak, shunda biz boshqalarga qaram bo'lmaymiz".
Milliy taraqqiyparvarlar g'oyasining muhim tarkibiy qismlaridan yana bin tarixiy ongni rivojlantirish, tarix-dan saboq chiqarish bo'lgan. Abdurauf Fitrat 1917 yilda bu haqda shunday yozgan edi: "Tarix millatlarning o'tmishini, taraqqiyotini hamda tanazzulining sabablari-ni o'rganaturg'on ilmdir".
Turkistonning bu ilg'or ziyolilari Turkistondagi idora usuli, boshqaruv shakllari, davlatchilik nazariyasi va amaliyoti bilan faol shug'ullandilar. Yosh buxoroliklar, Yosh xivaliklar partiyalari, "Sho'roi Islomiya", "Sho'roi Ulamo", "Turon" va boshqa jamiyatlarning dasturlarida davlatchilik masalalariga alohida e'tibor berilgan edi. Bu jadidchilikning allaqachon ma'rifatdan siyosatga tomon yo'l tutganligini bildiribgina qolmasdan, balki jamiyatni tubdan o'zgartirish, yurtimizda mustaqillikka erishish uchun fcurash boshlanganligini ham anglatar edi.
2. Istiqlol uchun kurash - milliy g'oya asosi. Tarixiy tajriba shuni ko'r-satmoqdaki, bizning ota-bobolarimiz asrlar davomida o'z oilalari, muqaddas tuproqlari, diniy e'tiqodlari, urf-odatlari va an'analariga sodiq qolishni ulug' ish deb hisoblashgan. Bu daxlsiz urf-odatlarning buzilmasligi uchun xalqimizning ming-minglab sodiq ocgclonlari o'z hayotlarini qurbon qilganlar, yurt mustaqilligi uchun bo'lgan janglarda shahid ketganlar. Turkiston Rossiya tomonidan bosib olingan vaqtdan beri to'xtamagan milliy-ozodlik harakati xalqning milliy o'zligini anglashida, o'z Vatani va millatining ozodligi va mustaqilligi uchun uning vatanparvarlik intilishlarini mustahkamlashda ulkan ta'sir ko'rsatdi.
Ma'lumki, jadidlar islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirishni, taraqqiyot va rivojlanishga faqat tinchlik yo'li bilan, parlament orqali erishishni mo'ljallagan edilar. Ular o'zbek xalqining o'ziga xos milliy xususiyati (mentaliteti), uning samiymiyligi, bag'ri keng-ligi, sabr-toqati, bardoshi va chidamini ham hisobga olgan holda tinch yo'l bilan hokimiyatni qo'lga olishga intilgan edilar. Jadidlar faoliyatidagi bu o'ziga xos milliy g'oya keyinchalik jahoniy ahamiyatga molik hodisaga aylanib, u Hindiston va boshqa mamlakatlardagi milliy-ozodlik kuchlari yo'lboshchilari tomonidan yanada rivojlantirildi.
Biroq 1917 yildagi voqealar jarayoni, "Rusiyada bosh ko'targan yangi bir balo-bolshevik balosi" (Fitrat) kuchlar nisbatini butunlay o'zgartirib yubordi. Mahmudxo'ja Behbudiy tomonidan o'rtaga tashlangan "Haq olinur, berilmas!" shiori butun millatning jangovar chaqirig'iga aylandi. Mustaqillik va ozodlik uchun, Turkistonda muxtoriyat o'rnatish uchun parlament yo'li orqali kurashgan Turkiston Muxtoriyati hukumati bolsheviklar tomonidan qonga botirildi. Turkistonda kommunistik mafkuraga tayangan mustabid sovet rejimi qaror topdi.
Bolsheviklar tomonidan nafaqat Rossiyada, balki uning "chekka o'lkasi" hisoblangan Turkistonda ham mustabid tuzum o'rnatildi. Sovet rejimi o'nlab xalqlar ustidan ocz hukmronligini zo'ravonlik yo'li bilan joriy qildi. Biroq milliy mafkura va milliy g'oya yurtimizda sovet tuzumi davrida ham o'lmadi, u yashashda davom etdi. Kommunistlar xalqimiz yuragidan, uning qalbi va tafakkuridan mustaqillik tushunchasini, milliy g'oya va milliy birlik haqidagi fikrlarni butunlay ildizi bilan sug'urib tashlashga intildi. Bosqinchilar o'z rejalarini amalga oshirish uchun qanchalik intilmasinlar, ular bunga uzoq vaqt muvaffaq bo'la olmadilar. Xalqimizning milliy g'oya va mafkuraga sadoqati Turkiston mintaqasida mustabid sovet rejimi va bosqinchi qizil armiyaga qarshi qaratilgan qurolli harakatida ayniqsa yaqqol namoyon bo'ldi. Sovet rejimi davrida qariyb 20 yil davom etgan bu harakat noto'g'ri talqin qilinib, unga "bosmachilik" deb tamg'a bosildi. Aslini olganda bu harakat bosqinchi qizil armiyaga va uning manfaatlariga zid keladigan Sovet hokimiyatining siyosatiga qarshi qaratilgan edi.
Afsuski, uzoq davom etgan kurashlardan so'ng Turkistondagi bu harakat mag'lubiyatga uchradi. Kommu-nistik mafkura milliy g'oyaga qarshi kurashda, vaqtincha bo'lsa-da, muvaffaqiyatga erishdi. Buxoro va Xorazm Xalq Respublikalari hukumatlarining boshliqlari (Fayzulla Xo'jayev, Polvonniyoz Yusupov va h.k.) tomonidan o'tkazilayotgan milliy murosa va kelishuvchilik siyosati ham bolshevik rahbarlarning kuchli tazyiqlari natijasida o'zgartirildi. Markazdan yuborilgan Turkkomissiya, Turkbyuro, O'rta Osiyo byurosi kabi turli komissiya va partiya tashkilotlari amalda mintaqaning mutloq hukmdori bo'lishga intildilar va ko'pincha bunga muvaffaq ham bo'ldilar. Mustabid sovet rejimi tomonidan 20-30 yillarda O'zbekistonda o'tkazilgan dahshatli qatag'on millat gullarini, fidoyi va vatanparvar bobolarimizni vahshiyona qirib tashladi. Tarixan halokatga mahkum bo'lgan sovet rejimi mudhish qatag'on siyosatini keyinchalik ham izchil ravishda davom ettirdi.
Tarix xalqqa saboq va ma'rifat beradi. Tarixni o'rganmasdan turib kelajakni anglab bo'lmaydi. Har bir inson, har bir xalq o'z o'tmishi va kechmishini ajdodlari tomonidan yaratilgan tarixiy kitoblarni sinchiklab o'qish, o'rganish va mutolaa qilish orqali bilib oladi. Tarix inson aql-idroki va tafakkurining shunday bir nodir va mo'jizakor mahsulidirki, uning ma'naviy qudrati va yordami bilan biz barcha kechmish zamonlarning odamlariga hamdam-u hamnafas bolamiz, o'tib ketgan asrlar silsilasini butun hayajonlari, kurashlari va ziddiyatlari bilan ko'z o'ngimizda gavdalantiramiz. Inson tarixdan ta'lim-tarbiya oladi. Tarix saboqlaridan o'ziga tegishli xulosa chiqara olmagan, kechagi kunini yaxshi bilmagan millatning kelgusi qismati o'z-o'zidan ravshan.
Tarix saboqlari bugungi kunda ham bizni hushyorlikka undaydi. Xususan, O'zbekistonda siyosiy barqarorlikni izdan chiqarmoqchi bo'lgan kuchlar mavjudligi kishini jiddiy o'ylantirmasdan qo'ymaydi. Shuning uchun ham mustaqillik in'om etgan ne'matlarni biz avaylab asrashimiz, o'z ozodligimizni ko'z qorachig'idek himoya qilishimiz kerak.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov ta'kidlaganidek, "Modorniki, o'z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib bo'lmas ekan, biz tariximizni Mashimiz, xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish zarur".

2-. 1917 yilda O'zbekiston hududidagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvol.
Rossiyada 1917 yil voqealari va uning Turkistonga ta'siri

1. O'zbekiston hududida ma'muriy - boshqaruv tizimlari. Hozirgi O'zbekiston yerlari 1917 yilda Rossiya imperiyasining Turkiston o'lkasi, shuningdek, Buxoro amirligi hamda Xiva xonligi tarkibida bo'lgan. Turkiston o'lkasi Sirdaryo, Farg'ona, Samarqand viloyatlaridagi uyezdlar hamda volostlarning katta qismida, Buxoro amirligining markaziy va g'arbiy qismlarida,  Xorazm vohasida  aholining  ko'pchiligini o'zbeklar tashkil qilgan. Bu yerlarda tarixan turli ma'muriy va siyosiy tizimlar tarkib topib kelgan.
Buxoro amirligi va Xivada hokimiyat va ma'muriy boshqaruv an'anaviy bo'lib, Buxoroda amir, Xivada xon hukmronlik qilardi.
Buxoro ma'muriy jihatdan bekliklarga, bekliklar esa amloklarga bo'lingan. Mamlakat poytaxti atrofidagi hududlar tumanlarga bo'linib, ularni amir nomidan qushbegi boshqargan. Beklar, qozilar, raislar, tumanlardagi amlokdorlar amir tomonidan tayinlangan. O'ttizga yaqin bekliklardagi amlokdorlar va boshqa amaldorlarni bekning o'zi tayinlar edi. Mamlakatda byudjet yo'q bo'lib, bojxona va soliqlardan kelgan mablag'lar amir xazinasiga tushardi. Beklar, qozilar o'z daromadlarining bir qismini bar yili amirga tortiq qilish uchun sarflar edilar. Mamlakatda yotqizilgan qariyb 600 km. temir yo'l bo'yida Rossiya tasarrufida bo'lgan 20 ga yaqin rus shahar va qarorgohlari bor edi.
Xiva xonligi 20 ta beklikka bo'lingan. Bundan tashqari Beshariq va Qiyot-Qo'ng'irot noibliklari va xonning o'ziga qarashli yerlar (Xiva shahri) ham bor edi. Qushbegi va devonbegilar oliy mansabdor kishilar hisoblanganlar. Qo'shinga yasavulboshi qo'mondonlik qilgan. Iqtisodiy-savdo aloqalari karvon yo'llari va Amudaryo suv vositalari orqali amalga oshirilgan.
2. Xalq ommasining etnik va ijtimoiy tarkibi. Turkistonning Sirdaryo, Farg'ona, Samarqand viloyatlarida aholi soni 5,5 mln. kishini tashkil etgan. Ularning 80 %dan ko'prog'i qishloq joylarida, qolgan qismi shaharlarda yashagan. Buxoro amirligining aholisi 3 mln.dan ortiq, Xiva xonligi aholisi 500-550 ming kishi bo'lgan. Bu ikki mamlakatda qishloq aholisi ko'pchilikni tashkil qilardi.
O'zbekiston hududida yerli aholining asosiy qismini o'zbeklar tashkil qilgan. Bu yerda, shuningdek, tojiklar, qozoqlar, qoraqalpoqlar, qirg'izlar, turkmanlar, ruslar hamda chegaradosh yurtlardan kelgan turli millat vakillari ham yashardilar. Bunday sharoit uzoq davom etib kelgan mustamlakachilik siyosatining oqibati edi. Xiva xonligida o'zbeklar aholining 65 %ini, turkmanlar 27 % ini tashkil qilganlar, shuningdek, aholi tarkibiga qozoqlar, qoraqalpoqlar kirganlar. 1917 yilga kelganda Sirdaryo, Samarqand, Farg'ona viloyatlarida 330 ta rus qarorgohi bo'lib, ulardagi xo'jaliklar soni 16257 tani tashkil qilardi.
O'lka aholisining ijtimoiy tarkibida dehqonlar va hunarmandlar ko'pchilikni tashkil qilgan, ulardan keyingi o'rinlarda savdo-tijorat ahli, ziyolilar, ishchilar, ruhoniylar, ma'muriy idoralar xodimlari, madrasa talabalari turganlar. Dehqonlar uch xil toifaga yirik xo'jaliklar egalari, o'rtahollar va kambag'al-batraklar toifalariga mansub edilar. Masalan, 10 desyatinadan ortiq yeri bo'lgan baquvvat dehqonlar Samarqand viloyati va Toshkent uyezdida dehqonlar umumiy sonining 7 %ini, Farg'ona viloyatida esa 2,4 %ini tashkil qilganlar. Eng ko'p sonli o'rtahol va kambag'al dehqonlar bo'lgan.
Turkiston o'lkasining uch viloyatida 81241 nafar, Xiva xonligida 20 ming atroflda, Buxoro amirligida undan qariyb ikki baravar ko'p hunarmandlar faoliyat ko'rsatgan. Kasblariga qarab hunarmandlar guruhlar (sexlar)ga mansub bo'lib, har bir guruhni oqsoqol idora qilgan. Yollanma ishchilar soni Turkistonda 60 ming kishi atrofida bo'lib, Buxoro amirligida 3 mingga yaqin, Xiva xonligida 2 mingga yaqini yashar edi. Sanoat korxonalarida band bo'lgan ishchilar tarkibida o'zbeklar soni ancha ko'p, shuningdek, tojiklar va qirg'izlar ham bor edi. Ishchilar Turkistonning yirik shaharlarida, shuningdek, Yangi Buxoro (Kogon), Qiziltepa, Chorjo'y, Xivada joylashganlar.
Savdo-tijorat ahli, tadbirkor sarmoyadorlar, boshqaruv mahkamalarining xodimlari, ruhoniylar, ziyolilar ham ko'p ming kishilik jamoani tashkil qilganlar. Chunonchi, Farg'ona viloyatidagi 160 ta paxta tozalash zavodidan 110 tasi, Samarqand viloyatidagi 37 zavoddan 27 tasi yerli millatlar vakillari qo'lida edi.
3. Iqtisodiy munosabatlar, xo'jalik faoliyati. O'zbekistonning iqtisodiy salohiyati o'z davri talabi darajasida bo'lib, ko'p sonli savdo-sanoat jamiyatlari, banklar, firmalar, birjalar faoliyati bilan qamrab olingan edi. Ular paxta xom ashyosini sotib olish, uni tozalash, tolasini Rossiya to'qimachilik korxonalariga yetkazish bilan shug'ullanganlar. Xuddi shuningdek, pilla, jun, teri, qorako'l terisi, quruq mevalar tayyorlanib, Rossiyaga jo'natilgan. Neft, toshko'mir konlari, temir yo'lning faoliyati ham mana shunday jarayonga yo'naltirilgan edi. 1917 yili Turkiston o'lkasida 270 ta paxta tozalash zavodi bo'lib, ulardagi ishchilar soni 10849 kishini tashkil qilardi. Bularning ko'pchiligi Farg'ona viloyatida edi. Shuningdek, o'lkada tog' sanoati, pillakashlik, ko'nchilik, spirtli ichimliklar va pivo, sovun, cho'yan eritish korxonalari, g'isht zavodlari-jami 300 ga yaqin korxonalar bo'lgan.
Qishloq aholisi paxtachilik, pillachilik, bog'dorchilik, chorvachilik bilan shug'ullangan. Buxoroning qorako'l terilari jahonga mashhur bo'lgan. Turkistonning uchta viloyatida paxta maydoni 466 ming desyatinaga borib yetdi, buning eng ko'pi-226 ming desyatina yer Farg'ona viloyatiga to'g'ri keldi.
Turkistonda hunarmandchilik keng yoyilgan joylar Toshkent, Samarqand, Andijon, Qo'qon, Namangan, Marg'ilon shaharlari, Chust va boshqa aholi yashaydigan markazlar edi. O'lkada, umuman, O'zbekiston hududida hunarmandchilik an'yanalari uzoq vaqtlardan davom etib kelgan, bunda ishlab chiqarilgan ko'pgina hunarmandchilik buyumlari sifat va ko'rinish jihatidan san'at asarlari darajasida bo'lgan. Shuning uchun qator mahsu-lotlar, chunonchi, Chust qilich, xanjar, pichoqlari, Marg'ilon atlaslari, tilla baldoq va taqinchoqlar, zardo'zlik buyumlari chet ellarga olib ketilgan, ajnabiy tujjorlar uchun xaridorgir bo'lib kelgan.
O'zbekistonning ichki savdosi, uning tarkibiy qismlari o'rtasida iqtisodiy aloqalar ham avj oldi. Bunda temir yo'lning ahamiyati tobora kuchaydi. Hunarmandchilik, joylarning muayyan mollar ishlab chiqarish-ga ixtisoslashuvi kengayib bordi. Hunarmand-kosiblar uy-ro'zg'or jig'ozlari, xo'jalik mollari, mehnat vositalari, kiyim-kechak, oziq-ovqatlar, bayramona mollar va zeb-ziynat taqinchoqlarini ishlab chiqib va yasab bozorga chiqarar edilar. Farg'ona vodiysida to'qilgan turli xil matolar, xususan, xonatlas, yasalgan asl pichoqlar, tikilgan do'ppilar chiroyi va sifati bilan ajralib turardi. Buxoro yagona zardo'zlik markazi bo'lib dong taratdi.
Chet davlatlar bilan iqtisodiy aloqalar jarayonida O'zbekiston hududida yangi mollar, ya'ni gazlamalar, metall, tikuv mashinalari, shuningdek, yog'och-taxta, g'alla keltirish yo'lga qo'yildi. Bu yerdan esa ba'zi hunarmandchilik mahsulotlari, paxta tolasi, pilla, qorako'l teri, quritilgan mevalar chet el bozorlariga olib borib sotilgan. O'zbek savdogarlari Eron, Afg'oniston, Qashg'ar, Hindiston va boshqa davlatlar bilan aloqa qilganlar.
Ammo chor Rossiyasining rnustamlakachilik siyosati oqibatida O'zbekistonda yetishtirilgari xom ashyolarni asosan rus savdogar va sanoatchilari olib ketar edilar. Turkistonga g'alla, temir buyumlari esa Rossiyadan keltirilardi. Jahon urushining ta'siri natijasida Rossiya bilan aloqalar ancha qisqardi, bu esa muayyan qiyinchiliklar tug'dirdi.
4. Rossiyada 1917 yil voqealari. Rossiyaning  Birinchi jahon urushi (1914-1918) da qatnashishi,  frontlardagi  mag'lubiyatlar jiddiy xo'jalik qiyinchiliklari, ijtimoiy-siyosiy inqiroz va tub o'zgarishlarga olib keldi. Imperiyaning urushga jiddiy tayyorgarligi bo'lmagani sababli oziq-ovqat va boshqa zaxiralar tez orada tugadi. Ishlab chiqarish qisqardi. Katta yer maydonlari ekilmasdan qoldi. Soliqlar oshib bordi. Shahar aholisi, ishchilar oziq-ovqat yetishmasligidan qiynaldilar. Ish tashlashlar, dehqonlar g'alayonlari tobora kuchaydi. 1916 yil qo'zg'oloni ham urushdan, mustamlakachilik zulmidan norozilik ko'rinishi edi. Frontdagi mag'lubiyatlar va mamlakatdagi inqirozga podsho hukumati va boshqaruv tizimi aybdor qilindi. Faqat "pastdagilar" emas, balki "yuqoridagilar" ham o'zgarishlar muqarrar ekanini tushundilar. Petrograd, Moskva, ko'plab sanoat rayonlarini ommaviy ish tashlashlar qopladi. Podsho, uning vazirlari layoqatsizlik ko'rsatdilar. Bunday sharoitda 4 Davlat dumasi deputatlari ahvolni o'zgartirishga kirishdilar. Fevral oyi oxiridagi voqealar natijasida Nikolay 2 taxtdan voz kechdi. Podsho hokimiyati tugadi.
Mamlakatda 2 ta hokimiyat-qo'sh hokimiyatchilik paydo bo'ldi: 4 Davlat dumasi deputatlari Muvaqqat hukumat tuzdilar, shuningdek, ishchi, soldat, dehqon deputatlari Sovetlari tuzildi. Bunday hol 1917 yil oktabr oyi oxirlarigacha davom etdi. Muvaqqat hukumat demokratik erkinliklarni joriy etishni e'lon qildi. Biroq mamlakatdagi inqiroz shunchalik og'ir ediki, noroziliklar kuchayib bordi. Ayniqsa, urushni davom ettirish siyosati aholi g'azabini qo'zg'atdi. Urushdan odamlar azob chekmoqda edilar. Bunday ahvoldan foydalanib, 1917 yil 25 oktabrda (yangi sana bilan 7 noyabr) bolsheviklar mensheviklar va "so'l" eserlar bilan birga davlat to'ntarishini amalga oshirdilar va hokimiyatni qo'lga oldilar.
Jahon urushi qiyinchiliklari, Rossiyadagi 1917 yil voqealari Turkiston, umuman, O'rta Osiyo xalqlari hayotiga jiddiy ta'sir ko'rsatdi.
5. Bolsheviklarning Toshkentda hokimiyatni egallashi. O'lkada yuz bergan oziq-ovqat tansiqligidan bolsheviklar foydalanib, 1917 yil kuzida Sovetlar  hokimiyatni qo'lga olishi masalasini ilgari surdilar. Ular ishchi va soldatlar boshdan kechirgan qiyinchiliklar, noroziliklarni o'z manfaatlariga qaratib bordilar. Bolsheviklarga boshqa so'l guruhlar, harbiy asirlar, frontdagi kommunistlar qo'shildilar.
Oktabr oyining ikkinchi yarmida Toshkentda norozilik yig'ilishlari va mitinglar avj olib ketdi. Petrogradda qurolli to'ntarish ro'y bergani, Muvaqqat hukumat ag'darilgani, hokimiyatni bolsheviklar qo'lga olgani to'g'risidagi xabar Toshkentga yetib keldi. Turkiston bolsheviklari rahbarlik qilgan Toshkent soveti ishchi va soldatlarni qo'zg'olon ko'tarishga da'vat qildi. Lekin general Korovichenkoga sodiq qolgan qismlar bunga qarshilik ko'rsatdilar. 1917 yil 28 oktabrda Toshkentning yangi shaharida qurolli to'qnashuvlar avj oldi. Qo'zg'olonchilar general qismlaridan ustun keldilar. 1 noyabrda Toshkent harbiy qal'asi taslim bo'ldi, shu kuni qurolli qo'zg'olon g'alaba qozondi, deb e'lon qilindi.
1917 yil 15 noyabrda ish boshlagan o'lka ishchi, soldat va dehqon deputatlari Sovetlarining 3 qurultoyi tortishuvlar oqibatida hukumat-Turkiston o'lkasi Xalq Komissarlari Sovetini tuzdi, unda 8 o'rin so'l eserlarga, 7 o'rin bolsheviklar bilan maksimalistlarga berildi. Biroq faqat yevropaliklardan iborat hukumat tuzildi. Turkiston XKS raisi lavozimini kasbi chizmachi bo'lgan bolshevik F.Kolesov egalladi, harbiy komissar qilib izvoshchi Perfilev, boshqa komissarlik lavozimlariga o'rtamiyona yurist va shunga o'xshaganlar tayinlandilar. Hukumat a'zolari qatoriga tub aholi vakillaridan kiritilmadi. Bu tasodifiy hol emas edi.
Turkistondagi so'1-ekstremist siyosiy guruhlar, ularning namoyandalaridan tuzilgan hukumat, birinchi galda bolsheviklar mohiyatan chorizm mustamlakachilik siyosatiga amal qildilar. Shu bilan birga, oktabr to'ntarishidan keyin Rossiyada bo'lgani singari, Turkistonda ham inqilobiy aqidalarga, eng avvalo sinfiylik tamoyillariga amal qilindi. Asosiy inqilobiy kuch proletariat va kambag'al dehqonlar, aholining boshqa qatlamlari reaksion, ekspluatator guruhlar deb e'lon qilindi. Mulkdorlar-ekspluatator, ezuvchilar; milliy ziyolilar, o'qimishli, obro'-e'tiborli xalq vakillari-milliy burjuaziya korchalonlari va malaylari; islom dini rahnamolari-reaksion oqim deb, ularga qarshi ayovsiz kurash boshlab yuborildi. Inqilobiy "ijtimoiy adolat"ni o'rnatish, "odamning odam tomonidan ekspluatatsiya qilinishiga barham berish" uchun jamiki boyliklarni, ishlab chiqarish vositalarini egalaridan tortib olish dasturini amalga oshirishga kirishildi. Yerli aholi jamoatchiligining demokratik yo'nalishdagi sa'y-harakatlari, milliy davlatchilikni joriy qilish sari tashlagan qadamlariga dushmanona ashaddiy qarshilik ko'rsatildi.
Ajnabiylar hukumati o'lkadagi harbiy qismlari, qurollangan ishchi gvardiyasiga tayanib ish ko'rdi. Bu hokimiyat faoliyati faqat zo'rlikka, buzg'unchilikka, qon to'kishga qaratildi. Ong saviyasi past, ko'pincha jinoiy unsurlar bo'lgan soldatlar, gvardiyachilar yerli aholi, ayniqsa, dehqonlarni shafqatsizlik bilan talay boshladilar.
Shunday qilib, 1917 yil kuzida o'lkadagi so'1-bolshevistik doiralar, ular tuzgan hukumat, bir tomondan kolonial-shovinistik, ikkinchi tomondan esa inqilobiy-sinfiylik siyosati va bu boradagi amaliy ishlarni boshlab yubordi.

3-. Turkiston muxtoriyati-tub yerli xalqlar davlatchiligi tarixida yangi bosqich
1. Turkiston muxtoriyati uchun kurash. 1917 yil boshlarida Petrogradda bo'lib o'tgan voqealar ta'siri ostida Turkistonda yangi jamiyat kurtaklarini shakllantirish uchun harakat boshlanib ketdi. Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida o'lka muxtoriyati masalasi asosiy masala bo'lib qoldi. Turkistonga muxtoriyat maqomini berish g'oyasi nafaqat demokratik ziyolilari orasida, hatto oddiy odamlar o'rtasida ham ancha ommalashgan edi.
1917 yilning mart aprel oylari o'lkaning siyosiy uyg'onishida burilish davri bo'ldi. Turkiston jadidlari, milliy ziyolilar va islom ulamolarining yetakchilari bo'lgan Mahmudxo'ja Behbudiy (1875-1919), Munavvar Qori Abdurashidxon o'g'li (1878-1931), Ubaydulla Xo'jayev (1882-1938), Abdurauf Fitrat (1886-1938), Fayzulla Xo'jayev (1896-1938), Sadriddin Ayniy (1878-1954), Usmon Xo'ja (1878-1968), Mustafo Cho'qay (1886-1941), Muhammadjon Tinishboyev (1879-1939), Sherali Lapin (1868-1919), Ahmad Zaki Validiy To'g'on (1890-1970), Obidjon Mahmudov (1858-1936) o'lkada yangi tashkil qilingan "Sho'roi Islomiya" (1917 yil, mart), "Sho'roi Ulamo"(1917 yil, iyun), "Turon" jamiyatlari va "Turk Adami Markaziyat (Federalistlar) firqasi" (1917 yil, iyul), "Ittifoqi muslipomin" (1917 yil, sentabr) siyosiy partiyalarining tuzilishida muhim rol o'ynadilar.
Jadidchilik 1917 yilda ma'rifatchilik harakatidan siyosiy harakat darajasiga allaqachon ko'tarilgan edi. O'sha 1917 yilning o'zida to'rt marta Butunturkiston musulmonlar 1 qurultoyi o'tkazildi. 1917 yil 16-23 aprelda Toshkentda bo'lgan 1 qurultoyda demokratik Rossiya tarkibida Turkiston Muxtoriyatini tashkil etish g'oyasi olg'a surildi. Bu g'oya Turkiston xalqlarining o'z milliy davlatchiligini tiklash yo'lidagi dastlabki qadami edi.
Butunturkiston musulmonlar 1 qurultoyining so'nggi majlisida Markaziy rahbar organ-Turkiston o'lka musulmonlari kengashi () tashkil etilishi haqida qaror qabul qilindi. Uni tuzishdan asosiy maqsad milliy-ozodlik harakatiga tashkiliy va markazlashtirilgan xususiyat kasb etish uchun bir-biri bilan tarqoq aloqada bo'lgan jamiyat, qo'mita va ittifoqlarni birlashtirish edi. Turkiston musulmonlari Markaziy Kengashiga Mustafo Cho'qayev rais, Zaki Validiy bosh kotib, Munavvar Qori, Behbudiy, O.Mahmudov, U.Xo'jayev, T.Norbo'tabekov, Islom Shoahmedov va boshqalar a'zo qilib saylandi. Munavvar Qori va Sadriddinxon afandi boshchiligida Toshkent qo'mitasi tuzildi. Shuningdek, Behbudiy rahbarligida Samarqand va Nosirxon To'ra yetakchiligida Farg'ona bo'limi ham tashkil topdi. Markaziy Sho'roning organi sifatida "Najot" (muharriri-Munavvar Qori), keyinchalik "Kengash" (muharriri-Validiy va Munavvar Qori) gazetalari chiqa boshladi.
Shunday qilib, 1917 yil bahorida Turkistonning birligi va yaxlitligi tomon muhim qadam tashlandi. Tarixda ilk marta Butunturkiston miqyosida musulmonlar qurultoyi chaqirilib, unda tub xalqlarning muxtoriyat tomon qat'iy intilishi, o'z an'analari, urf-odatlari va turmush tarzini izchil turib himoya qilishi aytildi. Bu manfaatlarning ifodachisi bo'lgan Milliy Markaz-Turkiston musulmonlari Markaziy Kengashi tashkil etildi.
Afsuski, birlashish jarayonlari har doim ham bir tekis rivojlanmadi. Asr boshidan buyon davom etayotgan "jadid-qadim" nizolari demokratik harakat saflarida parchalanish yuz berishiga olib keldi. Ma'lumki, 1917 yil 14 martda Toshkentda "Sho'roi Islomiya" tashkil topgan edi. Aksariyati jadidlardan iborat bu tashkilot a'zolari Turkiston mustaqilligi uchun kurash olib bordilar. 1917 yil iyun oyida Munavvar Qori boshchiligidagi "Sho'roi Islomiya"dan "Sho'roi Ulamo" ajralib chiqdi. Sherali Lapin uning Toshkent sho'basiga asos soldi. Oradan ko'p vaqt o'tmay Qo'qon shahrida ham "Sho'roi Ulamo" jamiyati tuzildi. Lekin ikki jamiyat o'rtasida g'oyaviy kelishmovchiliklar mavjud bo'lib, ular bir-biri bilan kelisha olmasdilar. Chunki "Sho'roi Ulamo" jamiyati o'z dasturida islom dinining an'anaviy asoslari bo'yicha ish ko'rishini ma'lum qilsa-da, aslida Lapin boshchiligidagi Toshkent ulamochilari avval rus monarxiyasi, so'ngra bolshevizm g'oyalari bilan o'z harakatlarini muvofiqlashtirishga behuda urindilar. "Sho'roi Ulamo" jamiyati o'z maqsadlari targ'iboti uchun "Al-Izoh" jurnalini chiqara boshladi (muharriri-Abdumalik hoji Nabiyev). Har ikki jamiyat o'rtasidagi g'oyaviy kurashni o'sha davr voqealarining shohidi bo'lgan M.Cho'qayev keyinchalik shunday xotirlaydi: "Ulamo Jamiyati" va "Sho'roi islomiya" o'rtasidagi kelishmovchilik bizning umumiy kurashimizni zaiflashtirmoqda va ishlarimizni chuvalashtirmoqda edi. Ikkinchi tarafdan, "Ulamo Jamiyati"ning siyosiy programmasi milliy harakatimizning ochiq dushmanlariga bizga qarshi qurol bermoqda edi".
1917 yil 10 sentabrda Toshkentda Butunturkiston musulmonlarining 2 qurultoyi ochildi. "Sho'roi Islomiya" tashabbusi bilan chaqirilgan ushbu qurultoy hokimiyatni ishchi, soldat va dehqon deputatlari Sovetlariga berishga qarshi chiqdi. Ushbu qurultoyda qabul qilingan rezolyutsiyalarda milliy demokratiya o'zi tutadigan yo'lning muhim asoslarini birinchi marta qat'iy qilib aytdi: hukumat demokratik siyosat yurgizadigan bo'lsa, ana shundagina musulmonlar bu hukumatda ishtirok etadilar. Ikkinchi qurultoyda faqat Milliy Markaz-Turkiston musulmonlari Markaziy Kengashi mintaqadagi tub yerli aholi manfaatlarini himoya qilishi mumkin, degan fikr qat'iy qilib qo'yildi.
1917 yil 17-20 sentabrda Toshkentda bo'lib o'tgan Turkiston va Qozog'iston musulmonlarining qurultoyi "ulamochilar" bilan "sho'roi islomchilar" o'rtasidagi uzoq va qizg'in bahslarga qaramay, nihoyat, kelishish va murosa yo'lini topdi. Qurultoyda "Sho'roi Islomiya", "Sho'roi Ulamo", "Turon" va boshqa siyosiy tashkilotlarni birlashtirish yo'li bilan butun Turkiston mintaqasi uchun umumiy bo'lgan "Ittifoqi muslimin" degan siyosiy partiya tuzishga qaror qilindi.
Qurultoy ishidagi asosiy masala Turkiston o'lkasining bo'lajak siyosiy tuzumini belgilash edi. O'sha paytda Toshkentda nashr qilingan "Ulug' Turkiston" gazetasida yozilishicha, "Qurultoy Mulla Muhammadxo'ja eshon va Mulla Siddiqxo'ja eshonlarning boshqaruv shakli haqidagi nutqlarini tinglab, duo-yu ijobat ila Turkiston Muxtoriyatini tayin etishga jazm qildi". Qurultoy muxtoriyatga "Turkiston Federativ Respublikasi" degan nomni qo'yib, parlament respublikasi asosida tuzilajak bo'lg'usi davlat tuzumining bosh tamoyil va me'yorlarini belgilab berdi.
Shu tarzda Turkistonda Muxtoriyat hukumati yuzaga kelmasdan ancha oldin jamiyatning keng qatlamlari vakillari, ilg'or ziyolilar bu harakatda faol qatnashib, uning poydevorini yaratishga zamin hozirladilar.
2. Turkiston Muxtoriyati hukumatining tashkil topishi va uning faoliyati. Siyosiy  partiyalar  tuzilishi, ular tomonidan dastuny hujjatlar qabul qilinishi Turkistonda milliy harakatning keng quloch yoyganidan dalolat berar edi. Biroq, Petrograddagi oktabr to'ntarishi oqibatida 1917 yil oktabr noyabr oylarida Turkiston o'lkasida, xususan, Toshkent va Qo'qonda yuz bergan voqealar milliy-ozodlik harakatini butunlay boshqa yo'nalishdan ketishga majbur qildi. 1917 yil 26-28 noyabrda (yangi hisob bilan 9-11 dekabrda) Qo'qon shahrida Turkiston o'lka musulmonlarining favqulodda 4 qurultoyi bo'lib o'tdi. Qurultoy ishining butun tafsilotlari o'sha davr gazetalarida tarix uchun muhrlab qo'yilgan.
Ma'lumki, musulmonlarning ushbu nufuzli qurultoyi va unda qabul qilingan qarorlar o'n yillar davomida "millatchilar guruhining yig'inida e'lon qilingan burjua muxtoriyati" deb noto'g'ri talqin qilib kelindi. Hujjatlar esa ushbu holning butunlay aksi bo'lganini isbotlaydi. Masalan, Turkiston jadidlarining otasi sanalgan Mahmudxo'ja Behbudiy o'z ma'ruzasida quailtoyning Turkiston xalqlari tarixida ulkan ijobiy, tarixiy hodisa va burilish davri ekanini ta'kidlab, "Qurultoyimiz qabul qilayotgan qarorlar shuning uchun ham ahamiyatliki, unda Turkiston aholisining yevropalik vakillari ham ishtirok etmoqdalar", deydi. Behbudiy qurultoy hay'atida musulmonlar bilan bir qatorda boshqa milliy guruhlarning ham vakillari bo'lishini yoqlab chiqdi.
Turkistonni boshqarish shakli to'g'risidagi masala qurultoyning diqqat markazida turdi. Bu masala muhokamasida so'zga chiqqanlarning ko'pchiligi Turkistonning muxtor respublika deb e'lon qilinishi o'lka aholisining ijtimoiy maqsadlaridan kelib chiqqani va unga mos turmushini uqtirdi. Muxtoriyat va mustaqillik e'lon qilish fikrini hamma qo'llab-quvvatladi.
Qurultoyda 1917 yil 27 noyabr (yangi hisob bilan 10 dekabr) kuni kechqunin qabul qilingan qarorda shunday deyiladi: "Turkistonda yashab turgan turli millatga mansub aholi Rossiya inqilobi da'vat etgan xalqlarning o'z huquqlarini o'zlari belgilash xususidagi irodasini namoyon etib, Turkistonni Federativ Rossiya Respublikasi tarkibida hududiy jihatdan muxtor deb e'lon qiladi, shu bilan birga muxtoriyatning qaror topish shakllarini Ta'sis majlisiga havola etadi". Quruitoy Turkistonda yashab turgan milliy ozchilik huquqlarining muttasil himoya qilishini tantanali ravishda e'lon qildi.
28 noyabr (yangi hisob bilan 11 dekabr) da tarkib topayotgan mazkur davlatning nomi aniqalnib, Turkiston Muxtoriyati deb ataladigan boldi. Qurultoy o'sha kungi yig'ilishda Butunrossiya Ta'sis majlisi chaqirilgunga qadar hokimiyat Turkiston Muvaqqat Kengashi va Turkiston Xalq (Millat) Majlisi qo'lida bo'lishi kerak, deb qaror qabul qildi.
Qurultoyda Turkiston Muvaqqat Kengashi a'zolaridan 8 kishidan iborat tarkibda Turkiston Muxtoriyati hukumati tuzildi. Hukumatning Bosh vaziri hamda ichki ishlar vaziri etib Muhanimadjon Tinishboyev saylandi. Islom Sulton o'g'li Shoahmedov-Bosh vazir o'rinbosari, Mustafo Cho'qayev-tashqi ishlar vaziri, Ubaydulla Xo'jayev-harbiy vazir, Hidoyatbek Yurg'uli Agayev-yer va suv boyliklari vaziri, Obidjon Mahmudov-oziq-ovqat vaziri, Abdurahmon O'rozayev-ichki ishlar vazirining o'rinbosari, Solomon Abramoviya Gersfeld-moliya vaziri lavozimlarini egallashdi. Hukumat tarkibida keyinchalik ayrim o'zgarishlar yuz berdi. Mustafo Cho'qay Bosh vazir lavozimini bajarishga kirishdi. Vazirlardan uch kishi oliy ma'lumotli huquqshunos, ikki kishi o'rtacha malakali huquqshunos ekanligi Muxtoriyat hukumati a'zolari bilim darajasining naqadar yuqori ekanidan dalolat beradi.
Qurultoy tugagach, 1 dekabrda Turkiston Muxtoriyatining Muvaqqat hukumati a'zolari (8 kishi) imzolagan maxsus Murojaatnoma e'lon qilindi. Ushbu Murojaatnomada Turkistondagi barcha aholi: irqi, millati, dini, jinsi, yoshi va siyosiy e'tiqodlaridan qat'i nazar, yakdillik va hamjihatlikka da'vat etilgan edi.
Oradan ko'p o'tmay Millat Majlisi tomonidan tasdiqlangan qonunlar e'lon qilindi, shuningdek, yangi hukumat mamlakat Konstitutsiyasini tayyorlash uchun taniqli huquqshunoslarni jalb qildi. 1917 yil 26 dekabrda Turkiston Milliy bayrog'i qabul qilindi. "El bayrog'i", "Birlik tug'i", " ", "    " kabi hukumat gazetalari o'zbek, qozoq va rus tillarida nashr qilina boshlandi. Avval chiqayotgan "Ulug' Turkiston" gazetasi ham o'z sahifalarida Muxtoriyat hukumati faoliyatiga alohida o'rin bera boshladi. Nashr ishlarini yaxshilash uchun O.Mahmudovning bosmaxonasi hukumat ixtiyoriga o'tdi. Muxtoriyat hukumati milliy qo'shinni tashkil qilishga kirishdi. 1918 yil boshida bu qo'shin saflarida bir mingdan ortiq askar bo'lgan. Harbiy vazir Ubaydulla Xo'jayev ishtirokida o'tkazilgan ko'rik-parad vaqtida askarlar soni 2000 kishiga yetgan. Bundan tashqari Qo'qonda taxminan shuncha mirshablar bor edi. Hukumat iqtisodiy sohada 30 million so'm miqdorida ichki zayom chiqarishni yo'lga qo'ydi. Chunki gazetalarni nashr qilish, muxtoriyat qo'shinlarining ta'minoti va hukumatning ichki xarajatlari uchun mablag' zarur edi. Shuningdek, hukumat a'zolari ochlik changalida qolgan Turkistori aholisiga Orenburg orqali g'alla keltirish muammosini hal qilish uchun ham amaliy qadamlar tashladi.
3. Turkiston Muxtoriyatiga jamoatchilikning munosabati. Muxtoriyatning tarixiy ahamiyati. Turkiston Muxtorivati hukumati qisqa muddat ichida xalq o'rtasida katta e'tibor qozondi. Yangi hukumat faoliyati faqat Qo'qonda yoxud Farg'ona vodiysida emas, batki butun Turkiston mintaqasida yashayotgan tub yerli xalqlar tomonidan qizg'in qo'llab-quvvatlandi. Fitrat, Cho'lpon, Hamza Muxtoriyat hukumatini alqab, o'tli she'rlar bitishdi. Fitrat Muxtoriyat e'lon qilingan 27 noyabr (10 dekabr) tunini "Milliy Laylatulqadrimiz" deb atadi. Alloma Fitratning bu so'zlarida olam-olam ma'no mujassamlashgan.
Turkiston o'lkasining turli shahar va qishloqlarida muxtoriyatni olqishlab, ko'p ming kishilik namoyishlar bo'lib o'tdi. 1 dekabrda Namangan uyezdida 100.000 kishi qatnashgan namoyish bo'ldi. O'sha davrda chiqqan gazetalarning yozishicha, namoyish qatnashchilarining bayroqlarida "Yashasin Muxtoriyatli Turkiston va uning hukumati!" deb yozilgan so'zlar hilpirab turardi.
Samarqandda bo'lib o'tgan viloyat sovet 1 s'yezdida yig'ilganlar Turkiston Muxtoriyatiga qo'shilishga qaror qildilar va Millat Majlisi tarkibiga 5 vakil sayladilar.
"Ulug' Turkiston" gazetasining yozishicha, 1917 yil 6 dekabrda Toshkentda 60000 kishi ishtirok qilgan miting o'tkazildi. Munavvar Qori rahbarligida uyushtirilgan bu miting qatnashchilari Muxtor Turkiston hukumatini bir ovozdan ma'qulladilar va Turkistonda endi ushbu muvaqqat hukumatdan boshqa hech qanday hukumatni tan olmaslikka qaror qilganliklarini e'lon qildilar.
Turkiston xalqining muxtoriyat uchun olib borgan kurashida 1917 yil 13 dekabrda bo'lib o'tgan fojeali voqealar muhim o'rin tutadi. O'sha kuni Toshkentda eski shahar aholisi "Muxtor Turkiston uchun!" shiorlari ostida tinch bayram namoyishini o'tkazdilar. Ammo Toshkent sovetidagi bolsheviklar shaharda qurolli kuch bilan tartib o'rnatishga buyruq berdilar. Oqibatda tinch namoyish qatnashchilari pulemyotdan o'qqa tutildi, eski shaharlik 16 kishi ana shu to'qnashuv qurboni bo'ldi.
Lekin o'lkadagi bolshevikcha rejimning bunday tazyiqlariga qaramay, Muxtoriyat hukumatini qo'llab-quvvatlash davom etaverdi. Turkiston Muxtoriyatiga munosabat masalasi 1917 yil 26-30 dekabrda (1918 yil 8-12 yanvarda) Qo'qon shahrida bo'lib o'tgan yerli ishchi, askar va dehqon deputatlari 1 favqulodda qurultoyining diqqat markazida bo'ldi.
Qurultoy ochilishini Turkiston o'lka Harbiy Sho'rosi rahbari Orif Klivleyev qutladi. Muvaqqat Millat Majlisi nomidan Islom Shoahmedov va boshqalar ham qurultoyni tabrikladilar. Faqat bolsheviklar partiyasining vakili, o'lka mehnat komissari P.Poltoratskiy qurultoyda dag'dag'ali ohangda so'zlab, xalqimiz tarixidagi ilk demokratik hukumatni "boylar muxtoriyati" deb tuhmat qildi. "Biz kambag'allar muxtoriyatiga qarshi emasmiz", deb Poltoratskiy munofiqlik qildi. Qurultoy vakillarining ko'pchiligi Poltoratskiyning bunday ig'vo va aldovlariga uchmadilar. 30 dekabrda Turkiston Muxtoriyati hukumatini qo'llab-quvvatlash, shuningdek, Turkiston o'lkasi Xalq Komissarlari Sovetiga ishonchsizlik bildirish to'g'risida rezolyutsiya qabul qilindiki, bu hol qurultoy qatnashchilari siyosiy ongining yetuklik darajasidan nishona edi. Rezolyutsiyada quyidagi fikrlar alohida ta'kidlanardi:
1) Turkiston o'lkasi Xalq Komissarlari Soveti barcha aholi, ayniqsa, musulmonlar xohish-istaklarining ifodachisi emasligini;
2) Turkiston o'lkasi xalqlari irodasi ikki qurultoyda muxtoriyat e'lon qilinganda ifodalanganligini;
3) Turkistonda yagona hukumat organi butun musulmonlarning qurultoyida tashkil topgan va musulmon ishchi, askar va dehqonlarning qurultoyida to'ldirilgan Turkiston  Muxtoriyati  hukumati  ekanligini  e'tiborga olib;
Musulmon ishchi, dehqon va askarlar qurultoyi Turkiston Xalq Komissarlari Sovetiga hokimiyatni darhol Turkiston Muxtoriyati hukumati va Millat Majlisiga topshirsin deb istak bildiradi, chunki ushbu qurultoy Muxtor Turkistondagi barcha demokratik qatlamlardan tashkil topib, butun yo'qsillar o'y-fikrlarining ifodachisidir"
Afsuski, o'lkadagi ilk demokratik va xalqchil hukumat bo'lgan Turkiston Muxtoriyatining faoliyati uzoqqa cho'zilmadi. Toshkent soveti bolsheviklari unga katta xavf deb qaradilar.
4. Turkiston Muxtoriyatining tor-mor qilinishi. Qo'qondagi ommaviy qirg'inlar. Muxtor hukumatning xalq o'rtasidagi obro'-e'tibori va nutuzi bolsheviklarni tashvishga solib qo'ydl. 1918 yil 19-26 yanvar (1-8 fevral) da Toshkentda bo'lgan Turkiston o'lkasi ishchi, soldat va dehqon deputatlari Sovetlarining favqulodda 4 qurultoyida muxtoriyat masalasi asosiy o'rinda turdi. Qurultoyda bolsheviklar fraksiyasi tomonidan so'zga chiqqan Toshkent sovetining raisi I.Tobolin surbetlarcha shunday dedi: "Muxtoriyatni hayotga tatbiq etish uchun hali vaqt erta. Chunki biz bu ishni amalga oshirsak, muxtoriyatning birinchi sharti sifatida rus qo'shinlari o'lkadan chiqib ketishi kerak bo'ladi". Qurultoy Turkiston Muxtoriyati hukumati va uning a'zolarini qonundan tashqari holatda deb, hukumat a'zolarini qamoqqa olish to'g'risida qaror chiqardi. Bolsheviklar bu qabih va mudhish "hukm"ni amalga oshirishga zudlik bilan kirishdilar.
Atigi uch kun o'tgach, 30 yanvar (12 fevral)da Turkiston XKS Muxtoriyat hukumatini tugatish uchun harbiy harakatlarni boshladi. Turkiston bolsheviklari buning uchun qizil askarlardan tashqari armaniarning "Dashnoqsutyun" partiyasi a'zolaridan tuzilgan qurolli to'dalardan ham keng foydalandi. 30 yanvar kechqurun Skobelev (hozirgi Farg'ona) shahridan Qo'qonga dastlabki qizil askar otryadlari to'p va pulemyotlar bilan yetib keldi. Bu otryadning komandiri K.Osipov edi. 31 yanvar (13 fevral) ertalab Andijondan va sal keyinroq Perovskdan ham qizil askarlar yetib keldilar. "Ulug' Turkiston" gazetasida yozilishicha, 31 yanvar tushdan keyin jang harakatlari boshlandi. 15 fevral(eski hisob bilan 2 fevral)da esa shaharda yong'inlar bo'ldi.
Dastlabki jangda Muxtoriyatning milliy qo'shinidan tashqari qo'qonlik aholi vakillari ham qatnashdi. Asosan bolta, cho'kich, tayoq ko'targan xaloyiqning soni 100000 kishiga yetdi. Shunga qaramay, qurolsiz bu kishilar qizil askarlarning Qo'qon shahriga hujumini uch kun davomida mardonavor qaytardilar.
Shu kunlarda Muxtoriyat hukumati ichida ham ziddiyatlar kuchaydi. Hukumat a'zolarining bir qismi Qo'qon yangi shahar bolsheviklari yuborgan ultimatum asosida ular bilan muzokarani davom ettirishni yoqlab chiqdi. Aslida muzokaralar dastlab qon to'kilishi oldini olish maqsadida 30 yanvar (12 fevral)da boshlangan bo'lib, muxtoriyatchilar bolsheviklarga o'z talablarini bayon qilishgan edi. Ammo Qo'qon revkomi qonuniy hukumatning qal'ani bo'shatib qo'yish haqidagi adolatli talabiga rozi bo'lmagach, u o'z-o'zidan to'xtab qoldi. 17 fevralda bolsheviklar o'z talablari asosida qayta muzokara boshlashni taklif qildilar. Tabiiyki, ularning Muxtoriyat hukumati rahbarlarini sovetlarga topshirish kabi shovinistik talablarini Muxtoriyat hukumati rad qildi. 18 fevralda bolsheviklar Muxtoriyat hukumati sovet hokimiyatini tan olishi va unga bo'ysunishi, milliy qo'shinni tarqatib yuborishi kerak, degan yangi talablar qo'ydilar. Bu safar ham ularga rad javobi berildi. Shu orada muxtoriyatchilar qatorlarida parokandalik yuz berdi. Baxtga qarshi o'sha 18 fevralda M.Cho'qayev hukumati ulamochilarning tazyiqi bilan iste'foga chiqdi. Vazirlarning ba'zilari Qo'qonni tark etishga majbur bo'ldi. Hukumatning boshqa a'zolari esa bolsheviklar tomonidan keyinchalik qo'lga olindi.
Qo'qon shahar mirshablari boshlig'i Kichik Ergash 18 fevraldan boshlab amalda Muxtoriyat hukumatining rahbariga aylandi. Turkiston o'lkasi harbiy komissari Ye.Perfilev boshchiligidagi piyoda otliq va artilleriya qismlaridan iborat 11 eshelon Qo'qonga keldi. Qizil askarlar shaharda bosqinlar uyushtirib, uni talon-toroj qilishga kirishdilar. Shahar ustida uch kun davomida to'plardan yondiruvchi snaryadlar otildi. Muxtoriyat qo'shinining tirik qolgan qismi shahardan chiqib ketdi. Turkiston Muxtoriyati hukumati bolsheviklarning qonli hujumlari oqibatida ag'darib tashlandi. Ammo Qo'qon va uning atroflarida tinch aholini talash, o'ldirish avjga chiqdi. Faqat Qo'qonning o'zida uch kun davomida 100000 kishi o'ldirildi. Sobiq xonlik poytaxti bo'lgan Qo'qon shahri butkul vayronaga aylantirildi.
"Ulug' Turkiston" gazetasi chuqur qayg'u bilan xabar berganidek, "20(7) fevral Ho'qand (Qo'qon) tarixining eng dahshatli kuni edi. Armanilar ayricha faoliyat ko'rsatganlar...". Gazetadagi ushbu maqola "Ho'qand hozir o'liklar shahri" degan dahshatli ibora bilan tugaydi.
Nihoyat, 1918 yil 22(9) fevralda Qo'qon shahridagi Rus-Osiyo banki binosida bolsheviklar tomonidan tayyorlangan "tinchlik shartnomasi" imzolandi. Ushbu shartnomaning ikkinchi moddasida: "Aholi o'lka Xalq Komissarlari Soveti hokimiyatini va barcha mahalliy sovet tashkilotlarini tan oladi", deb yozilgan edi. Ha, o'qqa tutilgan, o'ldirilgan, talangan va tahqir etilgan qo'qonliklarning tirik qolgan qismi sovet hokimiyatini tan olishga majbur bo'ldi.
Turkiston Muxtoriyati hukumati atigi 72 kun umr ko'rgan bo'lsa ham, u erksevar xalqimizni milliy mustaqillik va istiqlol uchun kurashga da'vat etdi. Vatan tuyg'usidek muqaddas tuyg'u qalbining to'ridan joy olgan Turkiston munavvarlarining muxtoriyat uchun olib borgan kurashlari izsiz ketmadi. 1918 yilning erta bahorida avval Farg'ona vodiysida, so'ngra butun Turkistonda Sovet hokimiyati va qizil armiyaga qarshi qurolli harakat boshlandi.

4-. Turkistonda o'rnatilgan sovet rejimi va bolshevistik diktaturaning mohiyati

1. Turkistondagi sovet rejimining o'ziga xos xususiyatlari. Zo'ravonlik va xalqlarni ezishga qaratilgan sovet rejimi o'zining ilk kunlaridan boshlab Turkistondagi tub xalqlarga nisbatan mustamlakachilik siyosatini yuritdi. Chor Rossiyasining mustamlakachilik tizimi sovetlar davrida yanada takomillashtirildi.
Turkiston Xalq Komissarlari Soveti o'zining tuzilishi va boshqaruv apparatlari jihatidan mutlaqo farqli hukumat edi. Turkiston XKS tarkibiga kirgan 15 ta komissarlik o'lkaning boshqaruv ishlarini butunlay qamrab olgan. O'lkada o'rnatilgan sovet boshqaruv tizimining o'ziga xos va farqli tomoni shundaki, u tashkil topgan zahotiyoq Rossiyadagi markaziy hukumat-bolsheviklarni tan oldi.
1917 yil 23 noyabrda Turkiston o'lkasidagi yangi hukumat aholiga qilgan murojatida o'zining maqsadlarini yashirib o'tirmadi. Murojaatda quyidagi fikrga alohida urg'u berilgan edi: "Xalq Komissarlari Soveti markaziy hokimiyatning barcha dekretlarini og'ishmay amalga oshiradi va o'z faoliyatida butun Rossiya sovetlar s'yezdining qarorlariga amal qiladi. Bu topshiriqlarni bajarish yo'lidagi har qanday qarshilik sovetlar tomonidan keskin choralar ko'rish bilan kutib olinadi".
Demak, Turkiston XKS o'z faoliyatining birinchi kunlaridan boshlab sovet siyosatini amalga oshirishga, Turkiston o'lkasida sovet rejimini mustahkamlashga jonjahdi bilan kirishdi.
Barcha mahalliy sovetlarga zudlik bilan qizil gvardiya tuzishga kirishish taklif qilindi. O'lka komissarligi tarkibida bo'lgan va boshqaruvda asosiy rol o'ynaydigan harbiy, tashqi savdo, shuningdek, pochta, telegraf va temir yo'llar boshqaruvi masalalari butunlay Rossiyadagi tegishli idoralar ixtiyoriga berib qo'yildiki, oqibatda Turkiston XKS ijrochi organga aylanib qoldi. Markazdan yuborilgan barcha mas'ul xodimlar, turli komissiya, byuro va tashkilotlar o'z siyosatlarini qo'g'irchoq organga aylangan o'lka XKS orqali yuritdilar.
Turkistonda bolsheviklar asos solgan sovet rejimi chorizmning mustamlakachilik siyosatidan oshib tushdi. Turkiston o'lkasi ikkinchi marta Markaziy Rossiyaga siyosiy va iqtisodiy jihatdan qaram bo'la boshladi.
O'lkada hokimiyatning faqat ishchilar va yevropali unsurlar qo'lida bo'lib qolishi Turkistondagi barcha demokratik kuchlarning yangi hukuniatga bo'lgan ishonchsizligini kuchaytirib yubordi. Bolsheviklar va so'l eserlar Turkiston Muxtoriyati hukumatini ag'darib, mamlakat aholisining o'lkani boshqarishga bo'lgan qonuniy huquqini inkor qilib, hokimiyat to'g'risidagi masalani kelishib hal qilish imkoniyatini yo'qqa chiqardi va shu bilan Turkiston siyosiy hayotidagi kuchlarning kelgusida muxolif turib qolishini oldindan muqarrar qilib qo'ydi.
2. O'lkaning "sovetcha andozadagi avtonomiya" asosida boshqarilishi va Turkiston sovet respublikasining tuzilishi. Markazdagi  bolsheviklar hukumati Turkistonda "sovetcha andozadagi avtonomiya" o'rnatishga qattiq kirishdi. Bu ishni bajarish uchun Moskvadan ko'plab partiya va sovet xodimlari Turkiston o'lkasiga yuborildi. Leninning buyrug'i bilan Bolshevik P.A.Kobozev Turkistonning favqulodda komissari qilib jo'natildi. 1918 yil 10 apreldan boshlab u Turkiston o'lkasining amaldagi xo'jayiniga aylanib, butun hokimiyat jilovini o'z qo'lida saqlashga harakat qildi.
1918 yil 20 aprel-1 mayda Toshkentda Turkiston sovetlarining 5 s'yezdi bo'lib o'tdi. Unda qatnashgan 300 ga yaqin delegatdan atigi 50 tasi mahalliy millat vakillari edi. S'yezd delegatlari Lenin va Stalinning ko'rsatmasi asosida 30 aprelda Rossiya Sovet Federatsiyasi tarkibida Turkiston Sovet Respublikasi (TSR)ni tuzish to'g'risida qaror qabul qilishdi. Qarorda "Turkiston sovet respublikasi avtonom tarzda boshqariladi, Rossiya Sovet Federatsiyasi markaziy hukumatini tan oladi va o'z faoliyatini u bilan muvofiqlashtiradi", deb yozilgan edi.
S'yezd respublikaning qonun chiqaruvchi oliy organi-36 kishidan iborat (18 tadan bolshevik va so'l eserlar kirgan) (MIK) ni sayladi. Turkiston MIK raisi qilib favqulodda komissar P.Kobozev, hamrais qilib A.Solkin saylandi. Mahalliy millat vakillaridan 4 kishi: S.Jo'raboyev, S.Yusupov, Sh.Ostonboyev, S.Azimboyev birinchi marta MIK a'zoligiga saylandi. Shuningdek, Turkiston XKS tarkibiga 16 kishi (9 bolshevik va 7 so'l eser) kiritildi. S.Tursunxo'jayev (sog'liqni saqlash komissari) va S.Ashurxo'jayev (milliy ishlar komissari) tub millatlarning dastlabki vakillari sifatida hukumat tarkibiga kirishdi. Shuningdek, tatarlardan I.Gabitov ichki ishlar va H.Ibrohimov adliya komissarlari qilib saylandi.
Afsuski, "sovetcha andozadagi avtonomiya" tabiatan milliy muxtoriyat bo'lmay, balki hududiy bir avtonomiya edi. Buning ustiga ushbu "muxtoriyat" samaralaridan birinchi galda o'lkadagi yevropalik aholining asosan proletar qismi bahramand bo'ldi.
1918 yil 17-25 iyunda Toshkentda bo'lib o'tgan Turkiston bolsheviklarinnig o'lka konferensiyasi Turkiston kommunistlar (bolsheviklar) partiyasining 1-s'yezdi deb nomlandi. Unda o'lkadagi kommunistik guruhlar ilk marta tashkiliy jihatdan rasmiylashib, Turkiston Kompartiyasiga (RKP(b) tarkibida) birlashdilar. Kommunistlarning miqdori 2000 kishidan oshmas edi. S'yezdda l.Tobolin raisligida 7 kishidan iborat Markaziy Komitet saylandi, uning tarkibiga mahalliy kommunistlardan Nizomiddin Xo'jayev ham kiritildi.
"Temir qonun", "po'latdek kuchli intizom", "diktatorlik vakolatlari" kabi sinfiy xislatlarni o'zida jamlagan Turkiston Kompartiyasi RKP(b)ga bo'ysunar edi. Markaz bolsheviklari bergan har qanday topshiriq so'zsiz ijro qilinishi oqibatida Turkiston mintaqasini Rossiyaga siyosiy va iqtisodiy qaramligi mustahkam asosda yo'lga qo'yildi.
Turkiston bolsheviklarining anjumanida qabul qilingan qarorlar o'lkaning keyingi taqdirida o'ta salbiy rol o'ynadi. Masalan, Turkiston Muxtoriyati hukumatini tor-mor qilishda faol qatnashgan arman dashnoqlari partiyasining yo'lboshchisi s'yezdda iliq kutib olindi. Tobolinning aytishicha, ular og'ir vaziyatlarda "Dashnoqsutyun" partiyasining yordamiga suyanishgan edi.
Bolsheviklar tomonidan "sovet Turkistoni"ga aylantirilayotgan mintaqada hokimiyatni siyosiy markazlashtirish borasidagi harakat kuchaydi. Turkistonda Markazning siyosiy hukmronligi boshqaruv tizimi orqali shakllandi va izchillik bilan amalga oshirishga kirishildi.
Shunday qilib, sovetlarning 5  s'yezdi Turkistonni Rossiya tarkibidagi o'lka sifatida e'lon qilib, davlat boshqaruvi va xalq xo'jaligi sohasidagi siyosatini markazdagi bolsheviklar hukumati belgilashini "qonuniy akt" bilan muhrlagan bo'lsa, o'lka bolsheviklarining 1 s'yezdi ham Rossiyaning partiyaviy, g'oyaviy va nazariy hukmronligini tan olib, shimoldagi bu davlat qo'l ostida bo'lishni yoqlab chiqdilar.
3. Milliy rahbar xodimlarning faoliyati. 1918 yilning ikkinchi yarmida Turkistondagi sovet hokimiyati, aslini aytganda, qil ustida turib qoldi. Farg'ona vodiysida boshlangan istiqlolchilik harakati butun Turkistonni qamrab olgan edi. Lekin bolsheviklar tashviqoti ro'y berayotgan hodisalarning asl mohiyatini o'lka aholisiga buzib ko'rsatardi. Oqibatda mahalliy aholining bir qismi sovet hokimiyatini mustahkamlash uchun bo'layotgan kurashga tortildi. Sovet rejimi milliy o'lkalarda o'z siyosatini amalga oshiruvchi ijrochilarga muhtoj bo'lgan.
Tub aholining aksariyat qismi bolsheviklar va sovet tuzumini tan olmas edi. Bu holat sovet tuzumining kelajagi uchun jiddiy xavf tug'dirgan. Shuning uchun bosheviklar tub aholi vakillaridan bir qismini 1918 yil bahoridan boshlab hokimiyat organlarida ishlashlariga yo'l qo'yib, ularga qisman yon berdilar. Milliy rahbar xodimlar dastavval yangi tuzumning g'oyalaridan o'z xalqlari baxt-saodati yo'lida foydalanishga urindilar. Ular bu g'oyalarni Turkistonning o'ziga xos xususiyatlariga moslashtirishga harakat qilgan edilar.
1919 yil mart oyida Turor Risqulov (1894-1938) raisligida Turkiston o'lkasi Musulmonlar byurosi (a'zolari-Nizomiddin Xo'jayev, Abdulqodir Muhitdinov, Y.Ibrohimov, Yusuf Aliyev, Afandizoda va boshqalar) tuzildi. Musulmonlar byurosi zimmasiga tub aholi o'rtasida ish olib borishni tashkil etish vazifasi yuklatildi.
Musbyuroga "Ishtirokiyun" (hozirgi "O'zbekiston ovozi") gazetasiga muharrirlik qilish vazifasi ham topshirildi.
Musulmonlar byurosi atigi 10 oy davom etgan faoliyati davrida o'lka miqyosida musulmon kommunistik tashkilotlari faoliyatini yo'lga qo'yishga, katta tashkiliy ishlarni amalga oshirishga erishdi. U Turkistondagi tub xalqlarning manfaatlarini himoya qilishga qattiq kirishgan edi.
4. Turkistonda bolshevistik diktatura va uning mohiyati. Turkiston respublikasidagi bolshevistik rahbariyat o'rtasida hokimiyat uchun o'zaro kurash qizib ketdi. Guruhbozliklar, mojarolar va janjallar avjga chiqdi. 1918 yil oktabr oyida F.Kolesov, I.Tobolin, A.Solkin va boshqa "eski kommunistlar" o'z vazifalaridan chetlashtirildi.
1918 yil oktabrda bo'lib o'tgan sovetlarning favqulodda 6 s'yezdida RSFSR Konstitutsiyasi asosida Turkiston respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilindi. Konstitutsiyaga ko'ra, mudofaa, tashqi aloqalar, pochta-telegraf, dengiz ishlari, temir yo'llar, bojxona, savdo-sotiq, sanoat va moliya masalalari kabi davlatchilikning muhim shakllari Rossiya federal hukumati boshqaruvida qoldirildi.
Shunday qilib, Turkistondagi siyosiy hukmronlik, birinchidan, o'lkada "sovetcha andozadagi avtonomiya"ning o'rnatilishi bilan yo'lga qo'yilgan bo'lsa, bu jarayonning ikkinchi bosqichi, davlat boshqaruvi asosiy funksiyalarining federal hukumatga topshirilishini konstitutsiya yo'li bilan "qonuniy" rasmiylashtirilishi bo'ldi.
1919 yil 19 yanvarda harbiy komissar K.Osipov boshchiligida isyon ko'tarildi. Ular 14 komissarni otib tashlashdi. K.Osipovning xalqqa qilgan murojaatida ko'plab va'dalar berilganligiga qaramay, tub aholi betaraf qoldi. Biroq isyon tezda Toshkent temir yo'l ustaxonalari ishchilari va boshqa kuchlar tomonidan bostirildi. Osipov Farg'ona vodiysiga qochib ketdi. To'ntarishga bo'lgan urinish yangi qatag'on va terror usullarining paydo bo'lshiga olib keldi.
O'lka bolsheviklari 1919 yil mart oyi boshida so'l eserlarni hukumatdan siqib chiqardilar. Turkiston MIK va XKS tarkibi nuqul kommunistlardan iborat qilib tuzildi.
Markaz bolsheviklari Turkistonning siyosiy va iqtisodiy qaramligini huquqiy yo'l bilan "qonuniy" mustahkamlagach, o'lkani boshqarish uchun Markaz manfaatlarining so'zsiz ijrochisi bo'lgan o'z emissarlarini jo'nata boshladi. Turkiston bilan Markaz vaqtinchalik bog'lanib turgan qisqa muddat ichida (1919 yil yanvar aprel) Kreml hukumati bu yerga ana shunday emissarlar yuborishni muntazam yo'lga qo'ydi.
1919 yil 12 fevralda RKP(b) MK va RSFSR XKS-ning Turkiston ishlari bilan shug'ullanuvchi alohida muvaqqat komissiyasi (raisi-Sh.Z.Eliava) tuzildi. Komissiya a'zolaridan P.Kobozev boshchiligidagi bir guruh xodimlar 4 mart kuni Toshkentga yetib kelishdi. Kobozev sovetlarning favqulodda 7 s'yezdida (1919 yil mart) shunday da'vo qilgan edi: "RSFSR hukumatining qabul qilgan har bir qonuni MIK tomonidan Turkistonda so'zsiz amalga oshirilishi shart".
Markazdan kelgan bolsheviklar bilan Turkistondagi sovet amaldorlari o'rtasida hokimiyat uchun kurash qaytadan avj olib ketdi. Bu holat, xususan, sovetlarning 8 s'yezdida (1919 yil 6 sentabr-3 oktabr) yaqqol namoyon bo'ldi. A.Kazakov boshchiligidagi Turkiston MIK raisi bilan Markaz vakili P.Kobozev o'rtasida hokimiyat uchun bo'lgan kurashda Kobozev zo'rg'a g'olib chiqdi. Tub xalqlarga nisbatan shovinistik munosabatini oshkora namoyish qilgan A.Kazakov va o'rin-bosari Uspenskiy, ularning hamtovoqlari o'z lavozimlaridan olib tashlandi. A. Kobozev Turkiston MIK ning yangi raisi Lapinga mustamlakachilik siyosatini o'ta noziklik bilan yuritish, tub xalqlarning manfaatlariga oshkora qarshi chiqmaslik xususida ko'rsatmalar berdi.
Turkiston o't-olov ichida yonayotgan bir paytda-1919 yil 8 oktabrda V.I.Lenin buyrug'i bilan butun Rossiya MIK va RSFSR XKS ning Turkiston ishlari bo'yicha komissiyasi-Turkkomissiya (raisi-Sh.Z.Eliava) tuzildi. 1919 yil 4 noyabrda Eliava, V.Kuybishev, F.Goloshchekin, Ya.Rudzutakdan iborat tarkibdagi Turkkomissiya Toshkentga yetib keldi. M.Frunze va G.Bokiy keyinchalik bu yerga kelishdi. Turkkomissiya amalda mintaqadagi barcha partiya, sovet, xo'jalik va harbiy tashkilotlarga rahbarlik qilib, Markazdagi bolshevikcha siyosatni qat'iy ravishda amalga oshirishga kirishdi. Turkkomissiyaning tazyiqi bilan 1920 yil yanvar oyining oxirida Musbyuro o'z faoliyatini to'xtatdi.
Turkkomissiya o'lkamiz yangi tarixida o'ta mash'um rol o'ynadi. U bolsheviklar hukmronligini kuchaytirish va o'lkaning sovet Rossiyasiga qaramligini kengaytirish bilan jiddiy shug'ullandi. Turkkomissiyaning Toshkentga kelishi bilan Turkistonda bolshevistik diktaturani o'rnatish jarayoni muayyan marraga yetdi. Bolshevistik diktaturaga asoslangan sovet rejimi tub aholining manfaatlari va intilishlariga zid bo'lgan, faqat sinfiy kurashga asoslangan va xalqqa qarshi qaratilgan totalitar rejim edi.

5-. Turkistonda boshqaruv tizimining tuzilishi
va iqtisodiyot sohalaridagi o'zgarishlar

1. Bolshevikcha boshqaruv-ma'muriy tizimning tashkil qilinishi. So'l-bolshevistik guruhlar o'lkaning yevropaliklar yashagan joylarida o'z hokimiyatlarini o'rnatganidan so'ng inqilobiy aqidaiar asosida boshqaruv-ma'muriy idoralar tizimini tashkil qilishga kirishdi. Oldingi amaldorlar hokimiyatdan mahrum qilinib, mahkamalar yopildi. Turkiston komissarlari soveti tuzilib, u inqilobiy dekretlar-majburiy qoidalar chiqarib bordi.
1918 yil bahor-yozidan Turkiston sovet respublikasi e'lon qilinishi bilan hukumat tuzildi, qator komissarliklar, jumladan, ichki ishlar, yer ishlari, maorif, millatlar ishlari komissarliklari barpo qilindi. Sovet hokimiyati dushmanlari bilan kurash olib boruvchi ChK ( -Favqulodda komissiya) o'z faoliyatini amalga oshira boshladi. Siyosiy vaziyat keskinlashishi munosabati bilan tribunallar, siyosiy bo'limlar, uchliklar ham tuzilib, faoliyat ko'rsatdilar. Xo'jalikni boshqaruvchi idoralar tashkil etildi.
Farg'ona, Sirdaryo, Samarqand viloyat boshqaruv idoralari, komissarliklar, boshqa markaziy ma'muriy idoralarning bo'limlari barpo qilindi, shuningdek, uyezdlar va volostlar ma'muriyatlari tashkil etildi. Aholi ijtimoiy hayoti tartib-intizomini yo'lga qo'yish tadbirlari joriy etib borildi.
Qator muddat davomida sovet boshqaruvi, lining siyosati barcha joylarni qamrab ololmay keldi. Asosan shaharlar va atroflardagi joylar bu jarayonga tortildi. Markazlardan olislardagi joylardan esa vaqti-vaqti bilan sovet hokimiyati amaldorlari qurolli kuch hamrohligida paydo bo'lib, oziq-ovqat, yem-xashak, otlar, boshqa dehqonchilik mahsulotlarini yig'ib olib qaytganlar.
Siyosiy vaziyat murakkablashgan joylarda, jumladan, Farg'ona viloyatida inqilobiy hokimiyatning favqulodda organi-inqilobiy qo'mita (revkom)lar harbiy sharoit qoidalari bo'yicha hokimiyatni boshqarganlar.
Turkiston o'lkasi, viloyatlar va mahalliy ishchi, soldat sovetlariga saylovlar o'tkazilib, ularning qurultoylarida turli masalalar muhokama qilingan. Umumturkiston sovetlarining 12 ta qurultoyi o'tgan. O'lka bolsheviklari siyosiy muxoliflarini chetlashtirgandan so'ng Turkiston sovetlarining so'nggi oltita 7-12 qurultoylari muttasil ular rahbarligida o'tdi. Sovetlar qurultoyidan oldin o'lka bolsheviklarining qurultoyi o'tkazilib, muhim siyosiy ko'rsatmalar tasdiqlab olingach, sovetlar qurultoyiga ko'rsatma sifatida tavsiya etilgan. Turkiston kompartiyasining sakkiz qurultoyi bo'lib o'tdi.
Sovetlar hukmronligi boshlanishi bilan vaqf mulklarining davlat ixtiyoriga olinishi elon qilindi. 1918-1920 yillarda ko'plab joylarda bu narsa amalga oshirildi.
1919 yil iyun oyida qoziliklar yopildi. Bular milliy an'analarga hujumning bir qismi edi va xalq ommasining noroziligiga sabab bo'ldi.
1919 yil kuzida Rossiya markazidan kelgan Turkkomissiya favqulodda va cheklanmagan, siyosiy-partiyaviy hamda davlat hokimiyati vakolatlarini amalga oshirdi. U Turkiston Kompartiyasi MK, Turkiston MIK va XKS ustidan qattiq nazorat o'rnatdi, lozim topganda ularni tarqatib yubordi, tarkibini o'zgartirdi. Ichki va tashqi siyosat, iqtisodiyot, armiya, kadrlar masalasini o'z qo'liga olib markazlashtirdi. Rossiyadan yuborilgan moddiy resurslar, harbiy qismlar, bolshevik kadrlar Turkkomissiya ixtiyoriga kelar edi.
Turkiston kompartiyasi a'zolarining soni kam bo'lib, tez-tez o'zgarib turardi. Masalan, 1920 yil oxirida 58 mingga yaqin a'zo bo'lsa, partiya faoliyatining oxirgi yili-1924 yil o'rtalarida uning qatorlarida 6 ming a'zo bor edi. Chunki kommunistlar xalq o'rtasida obro'-e'tiborga ega emasdilar.
Asossiz va real voqelikdan yiroq bo'lgan boshqaruv jarayoni uzluksiz siyosiy to'qnashuvlar va g'oyaviy muxoliflikni keltirib chiqarar edi. Bularga javoban bolshevik rahbarlar sovet idoralarida, ijtimoiy tashkilotlarda, kompartiyaning o'zida ham tez-tez tozalash (chistka)lar o'tkazib bordilar.
2. Moliya, sanoat tarmoqlari, transport, hunarmandchilikdagi o'zgarishlar. Inqilobiy hokimiyat tub o'zgarishlar shiorlari va dabdabali dasturini e'lon qilibgina qolmasdan, Turkistonda ularni  amalda  tadbiq  qilishga ham kirishdi. Dastlab barcha bank muassasalari, ulardagi mablag' va boyliklar, shuningdek, temir yo'l, aloqa vositalari natsionalizatsiya qilindi. Sanoat va tog'-kon korxonalarida ishchilardan boshqaruvni, ishchi nazoratini amalga oshirish e'lon qilindi, lekin bundan natija chiqmadi. Ikkinchi bosqichda sanoat korxonalari, so'ngra boshqa ob'ektlar (mehmonxonalar, restoranlar, tamaddixonalar), hunarmandchilik ustaxonalari va shu kabilar musodara (natsionalizatsiya) qilindi.
Sanoat bo'yicha sanoat, savdo, qishloq xo'jaligi va boshqa komissarliklar tuzilib, ish olib bordi. Turkiston respublikasining Xalq xo'jaligi Kengashi (1918 yil aprel), uning joylardagi tashkilotlari xo'jalik faoliyatiga rahbarlik qildilar. Tadbirkorlik bilan shug'ullanib kelgan jamiyatlar tarqatib yuborildi, xususiy mulk egalari tekinxo'rlar deb e'lon qilinib, fuqarolik huquqlaridan mahrum qilindi. Buning ustiga ularga tez-tez kontributsiyalar (tovon, jarima) solindi, ular majburiy mehnatga jalb qilindilar.
Xususiy mulk yo'q qilinib, egasiz qolgan iqtisodiyot shiddat bilan talon-taroj bo'ldi. 1917 yilda o'lkada 326 ta paxta tozalash, yog'-sovun zavodlari bor edi. Ularning soni qisqarib borib, 1918 yilda 69 taga, 1919 yilda 43 taga, 1920 yilga kelib esa 37 taga tushib qoldi. Paxta yog'i, sovun ishlab chiqarish, toshko'mir va neft qazib olish nihoyat darajada pasayib ketdi. Temir yo'lda ishlamayotgan parovozlar, vayron bo'lgan vagonlar soni tez ortib bordi.
1917 yilda Turkistonda 91242 hunarmand bo'lib, ulardan 52796 tasi shaharlarda, 38446 tasi qishloqlarda faoliyat ko'rsatgan. Farg'ona, Samarqand viloyatlari, Toshkent shahri va atrofida 31353 ta hunarmandchilik korxonalari bo'lib, ular hunarmandlarning xususiy mulki bolgan. Ular davlat mulki deb e'lon qilindi. Hunarmandchilik ustidan qattiq nazorat o'rnatildi, mahsulotlar hokimiyat tomonidan taqsimlanadigan bo'ldi.
O'lkada savdo-sotiq buzildi, oziq-ovqat tanqisligi natijasida hamma bozorlar yopildi, non bilan ta'minlash, g'alla davlat idoralari ixtiyorida markazlashtirildi.
Iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf qilish uchun Turkiston XKS pul emissiyasiga zo'r berish yo'lini tanladi. 1918 yil yoziga kelganda pul-moliya tangligi pulning o'ta qadrsizlanishiga olib keldi. O'lka hukumati o'z pul qiymati-Turkiston bonlarini' chiqara boshladi, ba'zi joylarda o'z kredit biletlari chiqarildi.
Ishchilarning moddiy ta'minoti buzildi, ishlab turgan korxonalarga ishchilar yetishmay qoldi. 1919 yil yozidan 16 yoshdan 55 yoshgacha bo'lgan aholi yalpi majburiy mehnatga tortildi. 1920 yilda paxta tozalash sanoati, so'ngra irrigatsiya tarmoqlari ishchilari harbiy holatga ko'chirildilar. Shuningdek, ba'zi harbiy qismlar mehnat qismlariga aylantirildi.
Ko'rilgan chora-tadbirlar o'lka xalq xo'jaligini og'ir ahvoldan-jiddiy inqirozdan qutqara olmadi.
3. Qishloq xo'jaligiga nisbatan siyosat va o'tkazilgan chora-tadbirlar. Turkiston  aholisining  80 % dan ortig'ini dehqonlar tashkil qilardi. Shuning yer-suv (agrar) munosabatlari va ular bilan bog'liq bo'lgan sanoat uchun xom ashyo, oziq-ovqat muammolari jiddiy ahamiyat kasb etdi. Rossiyada oktabr to'ntarishi kuniyoq pomeshchik (yirik) yer egaligini yo'q qilish to'g'risida dekret e'lon qilindi, yerlar qashshoq dehqonlarga taqsimlab berildi. Bu tadbirni Turkistonda ham o'tkaz-moqchi bo'ldilar. Lekin bu yerda sharoit, ya'ni dehqonlar ommasining urf-odati, kayfiyati boshqacha edi. Lekin sovet hokimiyati qishloqda o'z ta'sirini o'tkazishga qaror qildi.
1917 yil 9 dekabrda Turkiston XKS yerni sotish va sotib olishni man qiluvchi, yerni ijara berishni cheklovchi qaror qabul qildi. Ammo u qog'ozda qoldi. 1918 yil boshidan XKS hamda yer ishlari komissarligi o'zi mehnat qilmagan egalar ixtiyoridagi bog' va uzumzorlarni natsionalizatsiya qilish hamda bunday shaxslarning yer-suv, uy-joy sharoitlari, qoramollarini ro'yxatga olish to'g'risida buyruq va ko'rsatma chiqardi. Bu ishlarni amalga oshirish uchun yer-suv komitetlari tuzilib, ular tarkibiga kambag'al dehqonlar, batraklar kiritilishi ko'z-da tutildi. 1918 yil avgustida Sirdaryo va Samarqand viloyatlarida 74 ta volost yer-suv komitetlari ish ko'rgan. Yil oxirida bular kambag'allar komiteti () va kambag'allar uyushmasi ( ) deb ataldi.
Lekin yirik dehqonlar yer egaligini surunkali tuga-tishga qaratilgan harakatlar natija bermadi. Dehqonlar ommasi bunga qat'iy qarshi chiqdi. 1918 yil 11 yanvarda Qo'yliqda Toshkent uyezdi vakillarining qurultoyi bo'ldi, unda 586 vakil qatnashdi. Qurultoy sovet hokimiyatiga, yer-suv komitetlarining tuzilishiga qarshi chiqdi, inqilobiy agrar tadbirlarni rad etdi. Shu yil sentabr oyida Farg'ona viloyatining Vodil qishlog'ida to'plangan dehqonlar majlislari kambag'allar uyushmasini tuzish, yer maydonlarini natsionalizatsiya qilishga qarshi chiqdilar. Bu hol Asaka volostida, boshqa joylarda ham bo'ldi. Tuzilgan yer-suv komitetlari esa inqilobiy choralarni amalga oshirmas edi.
Shunday qilib, yer to'g'risidagi dekret bajarilmadi, dehqonlar agrar masalaning Turkistonda inqilobiy zo'ravonlik bilan qayta ko'rilishiga yo'l qo'ymadilar.
Agrar tadbirlar asosan o'lkadagi yevropalik mulkdorlar va dehqonlarga nisbatan amalga oshirildi. 1918 yil boshida ko'pchilik imeniye (yevropacha agrar majmua)lar, bog'lar va yirik xo'jaliklar natsionalizatsiya qilindi. Faqat natsionalizatsiya qilingan bog'lar va uzum-zorlar maydoni 13.361 desyatinadan iborat edi.
Bolsheviklar hokimiyatining buzg'unchilik tadbirlarini tobora avj oldirishi, ziroatchilikni talash, buning ustiga jahon urushi zug'umi Turkiston qishloq xo'jaligiga katta zarar yetkazdi. Chunonchi, 1915 yilda Turkistonda 3,5 mln (bundan 2,4 mln sug'oriladigan) desyatina ekin maydoni bo'lgan. Biroq u 1917 yil oxiriga kelib yarmiga, 1918 yilda uchdan ikki qismga qisqargan. O'lkaning uchta o'zbek viloyatlarida 1917 yilda 8440 ming bosh qoramol bo'lsa, 1920 yilda ular 3440 ming boshni tashkil qildi. Paxtachilikdagi inqiroz surunkali tus oldi. 1915 yili 542 ming desyatina yerda paxta yetishtirilib, uning yalpi hosili 831 ming tonnani tashkil etgan bo'lsa, 1921 yili bu raqamlar 76 ming desyatina va 15 ming tonnani tashkil etdi. Yung, pilla yetishtirish va qishloq xo'jaligining boshqa sohalarida ham mahsulot hajmi pasayib ketdi.

6-. Xorazmda milliy-demokratik harakat. Xon hokimiyatining ag'darilishi

Xiva xonligi va Buxoro amirligida rivojlanib kelgan demokratik harakat qo'shni davlatlarda bo'lgani kabi kengaydi. Birinchi jahon urushi hamda chorizmning ag'darilishi ularga ham sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Bu ikki xonlikda ham ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar, siyosiy o'zgarishlar yuz berdi. Ijtimoiy harakat ko'p hollarda demokratik jarayonga o'sib bordi, islohotchilik talablari amaliyotda mujassamlashdi. Xalq ommasi tabaqalari, vakillari, ijtimoiy arboblarining qarashlari, talablari namoyon bo'ldi. Shunga yarasha siyosiy tashkilotlar, yangi davlat boshqaruvlari o'rnatildi.
1. Xorazmda 1917 yildagi istilochilik harakati: natijalari va mohiyati. Yosh xivaliklar partiyasi ommaning barcha talablari istak-manfaatlarini ifoda qilib, o'z faoliyatini kengaytirib bordi. Uning saflarida ziyolilar, hunarmandlar, savdo-tijorat doiralarining vakillari, bir qator ruhoniylar, ilg'or yoshlar to'plangan edi. Polvonniyoz Hoji Yusupov (1861-1936). Bobooxun Saliraov (1874-1929), Husaynbek Matmurodov va boshqalar ommaga rus podshosi ag'darilishining mohiyatini, unda Davlat dumasining rolini, Muvaqqat hukumat tuzilishi mohiyatlarini tushuntirib, Xorazm xalqi oldida turgan vazifalar to'g'risida gapirdilar. Xalq ommasini islohotlar, ijobiy o'zgarishlar g'oyalari asosida uyushtirishga intildilar.
1917 yil fevralida Xiva xoni Asfandiyorxon davolanishga ketgan edi. Xorazmda tartibni saqlab turishni Muvaqqat hukumatning Turkiston Komiteti amalga oshirdi. Xivada va Petro-Aleksandrovsk (hozirgi To'rtko'l)da rus armiyasining garnizonlari joylashgan edi. Shuningdek, Toshkentdan general Mirbadalov qo'mondonligi ostidagi harbiy otryad ham Xivaga yetib keldi. Yosh xivaliklar xon poytaxtga qaytgan zahoti u bilan muloqotga tayyorgarlik ko'rdilar. Katta miting o'tkazish va xon oldiga vakillar yuborish rejalashtirildi.
16 kishidan iborat delegatsiya saylandi, unga turli tabaqa vakillari kiritildi. Xon oldiga qo'yilajak talablar ishlab chiqildi. Ular Majlis (parlament)ni tashkil qilish, o'ta reaksion amaldorlar (ministrlar)ni qamoqqa olish, Yosh xivaliklardan yangi hukumatni tuzish, soliqlar tizimini tartibga solish, qator boshqa ijobiy o'zgarishlarni amalga oshirishdan iborat edi.
1917 yil 4 aprelda devonbegi hovlisi oldida ko'p ming kishilik miting bo'lib o'tdi. Shu kuni rus soldatlari Muvaqqat hukumatga sodiqlikka qasamyod qildilar. Miting qatnashchilari soldatlarni tabrikladilar va Nurullaboy saroyi tomon yo'l oldilar.
Polvonniyoz Yusupov va Husaynbek Matmurodov boshchiligidagi delegatsiya a'zolari xon oldiga kirib, islohotlar o'tkazish talablarini bayon qildilar. Xon xalq harakatining keng quloch yozganidan qo'rqib ketdi. U talablarni qondirishga rozilik berdi. Mamlakatning ko'zga ko'ringan arboblari, ular qatori Yosh xivaliklar manifesti matnini ishlab chiqdilar va u 5 aprelda tantanali sharoitda e'lon qilindi. Xon Majlisni chaqirishga va boshqa islohotlarni o'tkazishga rozilik bildirdi. U reaksion, xalqqa ko'p jabr-zulm o'tkazgan amaldorlar Ibrohimxo'ja, Ashur mahram, Ota mahram, Ro'zimuhammad mahram, Shohnazarboy yasovulboshini qamadi. Ular o'rniga Yosh xivaliklardan yangi odamlar tayinlandi. Mahkamai adliya deb atalgan Majlisga saylovlar o'tkazildi, deputatlar soni 49 kishidan iborat bo'ldi. Manifestda ko'rsatilishicha, bu organ islohotlar o'tkazilishini nazorat qilishi kerak edi. 1917 yil 26 aprelda Majlis ish boshladi. Unda Majlis raisi qilib Bobooxun Salimov, hukumat raisi qilib Husaynbek Matmurodov saylandilar.
Shunday qilib, mamlakatdagi ijtimoiy harakat dastlabki demokratik o'zgarishlar-islohotlar to'g'risidagi manifestning e'lon qilinishi va Yosh xivaliklar ishtirok etgan Majlisning tashkil qilinishiga olib keldi. Xon hokimiyatining cheklanishi belgilandi: bu o'zgarishlarning ahamiyati shunda ediki, demokratiya yo'lidagi dastlabki qadamlar qon to'kilmasdan sodir bo'ldi. Yosh xivaliklar, mamlakat ilg'or doiralarining maqsad-intilishlari shu jihatdan so'1-ekstremistik bolshevikcha maqsad va siyosatdan farq qilar edi.
2. Xonlikda vaziyatning keskinlashib borishi. Xorazmning siyosiy, iqtisodiy hayotida boshqa turdagi voqealar sodir bo'ldiki, natijada vaziyat o'ta murakkablashdi va chigallashdi. Jahon urushi xonlikning chetga paxta, beda urug'i, boshqa mahsulotlar sotishiga, bir qator mollarni olib kelishiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Paxta ekin maydonlari qisqardi, paxta tozalash zavodlari ishi to'xtadi. Hunarmandlar uchun temir, ba'zi boshqa mollar taqchil bo'lib bordi.
Amaldorlar xalq ommasi ustidan zo'ravonlikni davom ettirdilar. Soliqlarni yig'ishtirib olishda tartib va izchil qoidalarning yo'qligi, oddiy fuqarolarga nisbatan adolatsizliklar jamiyatda norozilikning kuchayib borishiga olib keldi. Iqtisodiy hayotning izdan chiqishi natijasida ochlar soni ko'paydi, ijtimoiy ziddiyatlar keskinlashdi.
Yosh xivaliklar boshchiligidagi Majlis qator masalalar bilan shug'ullandi. Maorif islohotini o'tkazish, amaldorlar daromadlarini hisobga olish va nazorat qilish, boshqaruvni markazlashtirish, yo'llar va aloqa vositalarini rivojlantirish ana shunday masalalardan edi. Majlis va Yosh xivaliklar hukumati mamlakatning tashqi aloqalarini yo'lga qo'yishga ham harakat qildilar. Bu xalq ommasining o'sishiga ancha ijobiy ta'sir ko'rsatar edi.
Asfandiyorxon, uning atrofidagi reaksion amaldorlar progressiv o'zgarishlar, ayniqsa, xon hokimiyatining cheklanishini istamadilar. Yosh xivaliklar hamda Majlisga qarshi doiralar o'z kuchlarini to'play boshladilar va qarshi harakatga kirishdilar. 1917 yil may oyi boshida Bobooxun Salimov boshchiligidagi Majlis delegatsiyasi Turkiston Komiteti bilan aloqa o'rnatish uchun Toshkentga jo'naydi. Shu paytda Asfandiyorxon Yosh xivaliklarga qarshi fitna uyushtiradi. Hukumat raisi Matmurodov va yana 16 kishi qamoqqa olinib, shariatga zid ish ko'rganlikda ayblanadilar. Majlis tarkibi yangilanadi, unga xon amaldorlari va reaksion ruhoniylar kiritiladi.
Yosh xivaliklar hukumati faoliyatining dastlabki bosqichi (1917 yil 26 apreldan iyun o'rtalarigacha) shu bilan yakunlandi. Asfandiyorxon o'z mavqeini mustahkamladi, demokratik o'zgarishlar jarayoniga to'siqlar qo'yildi, xon manifestida aytilgan islohotlar bekor qilindi. Majlis keyinchalik xonga yon bosib, faoliyati bo'shashib ketishiga qaramasdan 1917 yil noyabr oyi oxirlarida xon Majlisni tarqatib yubordi.
Asfandiyorxon Rossiya Muvaqqat hukumati, uning Turkistondagi vakillari bilan aloqa o'rnatishga intildi. Boshqaruvni yo'lga qo'yish uchun polkovnik Zaytsev Muvaqqat hukumatning Xorazmdagi harbiy komissari etib tayinlandi. U mamlakatdagi va Amudaryo bo'limidagi rus harbiy qismlari qo'mondoni ham bo'ldi. Zaytsev sentabr oyi boshida katta harbiy otryad bilan Xivaga keldi.
Shu vaqtning o'zida turkman yovmutlarining boshlig'i Junaidxon (1857-1938) Xorazmga keldi. U 1916 yil qo'zg'oloni bostirilgandan so'ng Afg'onistonga o'tib ketgan edi. Junaidxon qisqa vaqt ichida o'z qo'l ostiga bir yarim ming qurolli otliqlarni to'pladi. 1917 yil oktabr voqealari Xorazm mustaqilligi uchun ham xavf tug'dirdi.
Shu sababli mamlakat kuchlarini birlashtirish uchun harakat boshlandi. 1918 yil yanvar oyida Junaidxon mamlakat qurolli kuchlari qo'mondoni etib tayinlandi. Amudaryo bo'limi (markazi Petro-Aleksandrovsk-To'rtko'l) Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kirgan. Fevral inqilobidan keyin To'rtko'lda ham sovetlar tuzildi va faoliyatini boshladi. Bundagi so'l-ekstremistik guruhlar sovetlarga rahbarlikni qo'lga olish bilan qanoat-lanmasdan, bu yerdan butun Xorazmga tahdid sola boshladilar.
3. Bolshevistik tajovuzkorlikning kuchayishi. Xonning ag'darilishi. Respublikaning tuzilishi. Ma'lumki, oktabr to'ntarishi oqibatida tuzilgan sovet hokimiyati Sharq xalqlari, jumladan, Buxoro va Xorazm hududlari daxlsiz, podsho hokimiyati tuzgan mustamlakachilik bitimlari bekor qilindi, deb e'lon qilgan edi. Chorizm Amudaryoning o'ng qirg'og'i (To'rtko'l)ni Xorazmdan tortib olib, Turkiston general-gubernatorligiga qo'shgan edi. Xiva xoni To'rtko'l va uning atrofidagi yerlarni qaytarib berishni Turkiston bolshevistik rahbariyatidan talab qildi. Bunday talabni qo'yishga yana sabab shu ediki, To'rtko'l inqilobiy kuchlari Amudaryo so'l qirg'og'i yerlariga tahdidni kuchaytirib yubordilar. Xonga qarshi siyosiy muxoliflarni inqilobiy fitnachilik, zo'ravonlik ishlari doirasiga torta boshladilar. Ham Xiva xoni, ham TSR hukumati To'rtko'l (undagi harbiy istehkom, kemalar to'xtash joyi-pristan)ning muhim siyosiy-strategik ahamiyatini tushunar edilar va yon berishni istamadilar.
To'rtko'ldagi harbiy garnizon, shuningdek, sovet-lardagi siyosiy unsurlar ichida kelishmovchiliklar va ziddiyatlar tobora kuchayib bordi. Xiva aholisi ham rus armiyasining mamlakatda turishiga norozilik bildirdi. Shu sababli Zaytsev ikkita piyodalar otryadini To'rtko'lga ko'chirdi.
1918-1919 yillarda Xorazmning iqtisodiy ahvoli og'irlashib, xalq ommasining moddiy qiyinchiliklari ortib bordi. Matbuotda ocharchilikning kuchaygani haqida xabar qilinadi. Asfandiyorxon hukmronligidan xalq ommasigina emas, amaldorlar va turkman qabilalari boshliqlari ham norozi edilar. 1918 yil 1 oktabrda saroy fitnasi oqibatida Asfandiyorxon o'ldirildi. Uning katta akasi Said Abdulla xon deb e'lon qilindi, hukumat boshlig'i Davlatmurod mahram bo'ldi. Yangi xon davlat ishlari bilan shug'ullanmas edi. Hokimiyat Junaidxon qo'lida markazlashdi.
1918 yil 25 noyabrda Junaidxon qo'shinlari Amudaryodan o'tib, To'rtko'lni olmoqchi bo'ldi va uni qamal qildi. Ammo Chorjo'ydan "Toshkent" paroxodida harbiy kuch yordamga yetib keldi va hujum natijasiz chiqdi.
9 aprelda Xiva yaqinidagi Taxtada bitim imzolandi. Unda, chunonchi, sovet hukumati Xorazm aholisining mustaqilligini tan oladi, deyilgan edi.
Ammo Xorazmga qarshi tajovuzkorliklar to'xtamadi. To'rtko'l, o'ng qirg'oqning boshqa joylarida xonga qarshi muxolifatchilardan drujinalar tuzildi, ular qurol bilan ta'minlandilar. 1919 yil 19 avgustda katta kommunistik otryad Chorjo'ydan To'rtko'lga yetib keldi. Shuningdek, qator bolshevistik tashkilotchi va targ'ibotchilar ham yuborildi.
1919 yil kuzidan amaliy tajovuz boshlandi. Bolsheviklar Xorazm xalqi inqilob uchun yetilib, hatto mamlakatda qo'zg'olonlar boshlandi degan bahonada, go'yo ularga yordamga tayyor ekanliklarini e'lon qildilar. 1919 yil 21 noyabrda Turkfront harbiy inqilobiy soveti o'z vakili Skalovni yubordi. 28-va 30 noyabr kunlari To'rtko'lga qo'shimcha harbiy qismlar yetib keldi.
Tajovuzkorlik harakatlari 1919 yil dekabridan boshlandi. 22 dekabrda shimoliy otryad, 24 dekabrda janubiy otryad Amudaryoni kechib o'tib, shahar va qishloqlarni ishg'ol qildi. 1920 yil 20 yanvarigacha shimoliy otryad Xo'jayli, Ko'hna Urganch, Porsu, Ilyali, Toshhovuzni egalladi, janubiy otryad 20 yanvarda Taxtani, 1 fevralda Xivani ishg'ol qildi.
1920 yil 2 fevralda Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, butun hokimiyat muvaqqat inqilobiy qo'mita qo'liga o'tdi.
Xorazmda xon va Buxoroda amir hokimiyatlarining ag'darilishi ob'ektiv qaraganda progressiv voqealar bo'ldi. 20 asr boshlarida bu mamlakatlarda mavjud bo'lgan hokimiyat tizimlari, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar chuqur inqirozga uchrab, jamiyatning ilgarilab borishida jiddiy g'ovga aylangan edi. Progressiv, demokratik doiralar, birinchi navbatda Yosh buxoroliklar, shuningdek, Yosh xivaliklar boshi berk ko'chadan chiqib olish o'zanida faoliyat ko'rsatdilar, xalq ommasi manfaatlari va mavjud sharoit hisobga olingan dasturil-amallarini ilgari surdilar. Ammo bolshevikcha ekstremizm, inqilobiy o'zgarishlarning zo'rlik, qizil qo'shin kuchi bilan kirib kelishi aholi boshiga og'ir kunlarni soldi, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy munosabatlarning chigallashishiga olib keldi.

7-. Buxoro amirligida islohotlar uchun kurash. Ajnabiy tajovuzkorlik.
Amir hokimiyatining ag'darilishi

1. Islohatlar uchun kurashning amaliy bosqichi. Rossiyada podsho hokimiyatining ag'darilishi Buxoro amirligida ham ba'zi o'zgarishlar uchun turtki bo'ldi.
Amir Said Olimxonning e'tirof etishicha, Muvaqqat hukumat Buxoro mustaqilligining tiklanganligini tan oldi. Bu haqda kelishuv imzolandi. Amir hukumati Afg'oniston va boshqa yerlar bilan aloqa o'rnatdi. Rossiya-Buxoro aloqalarida ham o'zgarishlar bo'ldi. Buxoroda ish olib borgan siyosiy agent Rossiya hukumati rezidenti deb atala boshlandi. Shuningdek, Buxoro amirligi hududidagi rus posyolkalarida ham ishchi va soldat sovetlari paydo bo'ldi, posyolkalarda siyosiy beqarorlik kelib chiqdi. Bu hol Buxorodagi muhitga ham bir-muncha ta'sir ko'rsatdi.
Buxorodagi ijtimoiy-siyosiy muhit o'zgara boshladi. Hukmron tabaqaning, amir, amaldorlarning cheklanmagan va nazoratsiz boylik orttirishlari, sivilizatsiya muhim ko'rinishlarining bo'lmagani, keng xalq ommasining haq-huquqsizligi asosli ravishda noroziliklar keltirib chiqardi. Buning natijasida hamda jadid Yosh buxoroliklar, ilg'or doiralar faoliyati oqibatida jamiyatda tub o'zgarishlarning amalga oshishi yetilib qoldi.
Buxoroning ichki-siyosiy hayoti 1917 yil bahorida yangi pallaga kirdi. Islohotlar, o'zgarishlar zarurligi aniq bo'lib qoldi. Islohotlar o'tkazish g'oyasiga bo'lgan munosabatda mamlakat doiralari asosan ikki oqim-liberal-demokratik va konservativ oqimlarga bo'lingan edi. Birinchi oqim Yosh buxoroliklar va ularga yaqin demokratik doiralarda tashkil topti. Ular Yosh buxoroliklar islohotlar dasturini ishlab chiqishga kirishib, ilg'or g'oyalar va ularni amalga oshirish yo'llari ustida keng flkr almashmoqda edilar. Endi ular islohotlarni amalga oshirishni talab qilib chiqdilar. Bu talablar shu qadar ta'sirchan ediki, amir va Rossiya rezidenti bu jarayon o'zanida ish ko'rishga majbur bo'ldilar. Lekin ular islohotlar masalasidan o'z maqsadlari uchun foydalanmoqchi bo'ldilar.
Yosh buxoroliklar tashkiloti Rossiya rezidenti A.Miller bilan aloqa bog'lab, fikr almashdi, Muvaqqat hukumatdan madad kutdi. Amir va qushbegi ham yangi Rossiyani o'z ittifoqchisi deb qaradilar. Ammo qozikaion Burhoniddin (Mirzo Urganjiy), rais Nizomiddinxo'ja va ularning tarafdorlari bar qanday o'zgarishlarga qarshi chiqdilar. Amir qozikalon va raisni amalidan bo'shatdi, ularning o'ntiga mo"tadil kayfiyatdagi Sharifion (Sadr Ziyo) va Abdusamadxo'jani tayinladi.
1917 yil 7 aprelda Buxoro Arkining katta binosida amaldorlar, ruhoniylar, Rossiya vakillari, Buxoro va Turkiston jamoatchiligi vakillari yig'inida, shuningdek, Olimxon ishtirokida amir farmoni (manifesti) e'lon qilindi. Poytaxtda obro'li arboblardan iborat mahkamani tuzish, amaldorlar, ularning daromadlari ustidan nazorat o'rnatish, soliqlar tizimini tartibga solish, davlat byudjetini joriy qilish, sanoat, tijorat, ma'rifat rivojlanishi uchun qayg'urish va'da qilindi.
Amir manifestining e'lon qilinishi 8 aprelda demokratik va konservativ lagerlarning ko'chaga chiqishiga sabab bo'ldi. Demokratik doiralar amir manifesti mamlakatda tinch yo'l bilan progressiv o'zgarishlarni amalga oshirish uchun dastlabki qadam, deb qaradilar. Shukrona namoyishi o'tkazishga qaror qilindi. "Yashasin islohot!", degan yalovlar ko'tarildi. Bir necha yuz kishi shahar markazi-passajdan Govkushon va Xiyobon orqali Registonga yurish boshladi. Namoyishchilar boshida F.Xo'jayev, Abdulvohid Burhonov (Munzim), Ota-xo'jayev, Mirbobo, Yusufzoda va boshqa faollar bordilar. Bir necha joyda qisqa mitinglar bo'ldi, namoyishchilarga yangi-yangi guruhlar kelib qo'shildi. Namoyishchilar ko'tarinki kayfiyatda edilar. Shu kuni konservatorlar va mutaassib guruhlar Registonda to'planib, islohotga, yangiliklarga qarshi jangarilik va murosasizlik kayfiyatlar-ini izhor etdilar. Ba'zi amaldorlarga nisbatan, islohot tarafdorlariga qarata dushmanona dag'dag'alar, hayqiriqlar qildilar. Ularning jazavasi soat sayin kuchayib bordi. Sunday murakkab vaziyatda ikki lagerning to'qnashuvi noxush oqibatlar keltirishi mumkin edi. Demokratik kayfiyatdagi namoyishchilar boshliqlari Registonga borish niyatidan qaytdilar, namoyishchilarni tarqalib ketishga da'vat etdilar. Tadbir oxirigacha yetkazilmagan bo'lsada, u Buxoro amirligi demokratik o'zgarishlar, islohotlar uchun yetilmaganligini yaqqol ko'rsatdi.
8 aprel voqealarining yakuni shu bo'ldiki, hukumatdan konservativ kuchlar yana ustunlikka erishdilar. Dovdirab qolgan amir qozikalon Sharifjon maxdumni lavozimidan bo'shatdi, g'azablangan mutaassiblar rais Abdusamadxo'jani olomon qilib o'ldirdilar; qushbegi Nasrullobek buyrug'i bilan shoir Sadriddin Ayniy, Yosh buxoroliklar Mirbobo, Mirzo Nazrullo 75-150 darra urib jazolandilar. Islohotchilik harakatining bu bosqichi mana shunday noxushlik bilan yakunlandi.
2. Vaziyatning keskinlashib borishi. 1918 yil mart oyi voqealari. Vaziyat  jiddiylashib  bordi. Dovdirab qolgan amir oqibat natijada mutaassib konservatorlarga yon bosdi. Islohotlar amalga oshirilmadi. Yosh buxoroliklar Yangi Buxoro (Kogon), Chorjo'y, Karki, Termizga ko'chib borib namoyishlar, majlislar o'tkazdilar, o'z faoliyatlarini davom ettirdilar.
Rus posyolkalarida siyosiy boshboshdoqlik va iqtisodiy tanglik avj olib bordi. Amir manifestining e'lon qilinishiga kelgan Samarqand soveti delegatsiyasi a'zosi Mahmudxo'ja Behbudiy va yana bir-ikki musulmon a'zolar marosim o'tgandan so'ng Samarqandga jo'nab ketdilar. Delegatsiyaning boshqa a'zolari esa jo'nab ketishdan bosh tortdilar, bir necha kun davomida Samarqand soveti bilan Yangi Buxoro soveti vakillari o'rtasida to'qnashuvlar bo'ldi.
1917 yil oktabr to'ntarishi natijasida ekstremistik, buzg'unchi unsurlar posyolkalarda hokimiyatni qo'lga oldilar. Harbiy qismlar, qizil gvardiyachilar soni ko'paytirildi. Bu jiddiy o'zgarishlar mamlakat aholisi hayotiga va Yosh buxoroliklar kayfiyatiga salbiy ta'sir ko'rsata boshladi. Rus posyolkalaridagi garnizonlarning askarlari oziq-ovqat va yem-xashakni Buxoro tumanlari aholisidan tortib olishga kirishdilar. Turli xil qog'oz pullarning qiymati qolmagani natijasida yerli aholi o'z mahsulotlarini bu pullarga sotishni istamadi, soldatlar esa ba'zi joylarda zo'rlik bilan tortib olishgacha bordilar. Chunonchi, 1917 yil 9 oktabrda xabar qilinadiki, "Termizda rus askarlari bilan bozorda savdo qilgan buxoroliklar o'rtasida to'qnashuv yuz berdi, buxoroliklardan o'ldirilganlar bor". Bunday hollar 1918 yilning qish va bahorida jiddiy tus oldi.
Bu vaqtga kelib Fitrat Yosh buxoroliklar tashkilotining takomillashgan dasturini ishlab chiqqan va bu dastur tashkilot tomonidan qabul qilingan edi. Unda dehqonchilik va qishloq xo'jaligi, soliqlar, shuningdek, harbiy tizim, ichki ishlar, sud, yo'llar, yer osti boyliklari, tashqi siyosat, maorif, vaqf masalalari batafsil ko'rilib ularni sivilizatsiya ruhi va mazmunida yechish taklif qilingan. Bu dastur ham islohotlarni tinch-osoyishta muhitda amalga oshirishni ko'zda tutgan. Unda aholi barcha qatlamlarining manfaatlari himoya ostiga olingan.
Mana shunday vaziyatda 1918 yil 1 martda Turkiston XKS raisi F.Kolesov boshchiligidagi harbiy echelon Yangi Buxoro (Kogon)ga keldi. Yosh buxoroliklarning F.Xo'jayev, Abdurauf Fitrat, Otaxo'jayev, Abdulvohid Burhonov, Qori Yo'ldosh Po'latov, Fazliddin Mahsumdan iborat rahbar qo'mitasi Koiesov bilan uchrashdi. Kolesov sharoit bilan tanishib chiqmay, Yosh buxoroliklarning kayfiyatini ham hisobga olmasdan Buxoroga harbiy kuch bilan hamla qilishga qaror qildi.
Yosh buxoroliklar xunrezlikning oldini olishga intilib, amir nomiga ultimatum (talabnoma) yubordilar. Unda islohot dasturi tamoyillari bayon qilingan edi. Lekin voqealar davomi o'zgacha kechdi. Amirdan javobni kutmasdan Kolesov buyrug'i bilan qo'shin, zambaraklar, jami qurol-aslahalar eshelondan tushirilib, hujumga tayyorlandi. Bu qon to'kilishi xavfmi tug'dirdi. Amir hukumati darhol ultimatum talablariga roziligini bildirdi. Amirning islohot o'tkazish to'g'risidagi ikkinchi farmonini tayyorlashga kirishildi, ammo 2 martda Buxoroga hujum boshlandi.
Amir hukumati muzokara olib borish bilan birga o'z kuchlarini ham harakatga keltirdi. G'azavotga safarbar qilinganlar Chorjo'ydan Karmanagacha bo'lgan temir yo'lni buzdilar, tajovuzkor qo'shinga har tomonlama hujum qildilar. Kolesov qo'shini qurshovda qoldi, o'q-dorisi tugadi, ahvoli og'irlashdi. Shu kuni 2 martda amirning ikkinchi farmoni Yangi Buxoro (Kogon)ga yetkazildi. Yosh buxoroliklar qo'mitasi hujumni to'xtatishni talab qildi. Muzokaralar bir necha kun davom etdi. 1918 yil 25 martda Qiziltepa bitimi imzolandi. Kolesovning tajovuzkorligi sharmandalarcha barbod bo'ldi.
3. 1918-1920 yillarda Buxorodagi ijtimoiy-siyosiy ahvoli. Amirlikning mahv etilishi. Amirning 2 martdagi farmonida birinchi farmonning hayotga tatbiq etilmaganiga "ba'zi bir amaldorlarnmg ig'vogarligi" sabab qilib ko'rsatilgan, "hur fikrli kishilar"dan ijroiya komitet ta'sis etilajagi, "erkinlik dushmanlari"ning chetlashtirilishi, aholi uchun og'ir bo'lgan soliqlar-amlok va aminonaning bekor qilinishi, yangicha soliqlarning joriy qilinishi e'tirof etilgan edi. Ammo qurolli to'qnashuv oqibatida boshqa masalalar ustuvorlik qildi.
Buxoroda, amirlikning boshqa joylarida siyosiy vaziyat tubdan o'zgardi. Ijtimoiy va siyosiy hayot jarayoni o'zanidan chiqib ketdi. Yosh buxoroliklar quvg'ini, ularni hibsga olish, qatl qilishlar sodir bo'ldi. Jami 3 mingga yaqin kishi qatl etildi. Yosh buxoroliklar Samarqand, Toshkent va boshqa joylarga muhojirlikka ketdilar.
Yosh buxoroliklar, ilg'or kayfiyatdagi ziyolilar va arboblar bo'lib o'tgan voqealar, siyosiy vaziyatning o'zgarganini chuqur tahlildan o'tkazdilar, oldinda turgan vazifalarni muhokama qildilar. Yosh buxoroliklar o'z siyosiy yo'nalishlariga va taktikasiga bir qator muhim o'zgarishlar kiritdilar. Ulardan eng asosiysi tubdan o'zgargan vaziyatda tinch yo'l bilan amir hokimiyati saqlangan holda amirlikda demokratik o'zgarishlar bo'lishi imkoniyati qolmagan, deb e'tirof etilishi edi.
Fitrat, F.Xo'jayev va boshqalar milliy harakatda faol qatnashdilar, Buxoroda islohotlar o'tkazish borasidagi faoliyatni davom ettirdilar. Fitratning bunday faoliyati 1917 yil bahorida boshlangan edi. 16 apreldan Samarqandda chiqa boshlagan "Hurriyat" gazetasining 24-74-, 82-87-sonlariga Fitrat muharrirlik qildi. Kolesov voqealaridan so'ng Fitrat Toshkentda yashadi, "Chig'atoy gurungi" adabiy-ma'rifiy to'garagining tashkilotchilaridan va faol a'zolaridan biri bo'ldi. Fitrat o'z maqola va asarlarida milliy davlatchilik, vatanparvarlik g'oyalarini tarannum etdi. F.Xo'jayev Yosh buxoroliklar g'oyalari ruhidagi dasturiy hujjat-maromnomani tuzdi va nashr etdi, "Uchqun" gazetasining chiqishini tashkil qildi.
1918-1920 yillarda Yosh buxoroliklar dasturlari, siyosiy qarashlari, taktikasida Buxoroda islohotlar o'tkazish uchun kuch, zo'rlik ishlatish zarur bo'lib qolgani tan olindi, ikkinchi tomondan, aholining diniy e'tiqodi e'tirof etildi. Shuningdek, bolshevistik proletar diktaturasi, mulkdorlarni ekspropriatsiya qilish qoidalariga yon berilmadi.
Buxoro hukumatining tashqi siyosatida, iqtisodiy aloqalarida o'zgarishlar sodir bo'ldi. Rossiya qog'oz pullari ko'payib ketdi, ularning qiymati deyarli qolmadi. Natijada aholi rus posyolkalari, temir yo'l bekatlarida bu pullarga mol, oziq-ovqat sotmay qo'ydilar. Turkiston hukumatiga mol ayirboshlash taklif qilindi. Lekin Buxoro paxtasi evaziga beriladigan paxta yog'i, guruch Turkistonda yetarlicha yo'q edi, savdo bo'lmadi. Shu vaqtning o'zida Buxoro bilan Angliya o'rtasida savdo birmuncha jonlandi. Jumladan, 1918 yilda inglizlar Buxoro bozorlarida 1 mln. pud paxta, 1 mln. dona qorako'l teri, 200 ming pud jun, 150 ming pud xom ipakni xarid qildilar. Bu aloqalar 1919-va 1920 yilda ham davom etdi. Masalan, faqat 1919 yil bahorida ingliz savdogarlari 400 toy qorako'l terini xarid qilib olib ketdilar.
Chetga sotish uchun Buxoroda mahsulot ancha ko'p bo'lib, an'anaviy Rossiya bozori batamom izdan chiqqan, qog'oz pulning xarid quvvati yo'q edi. Natijada Buxoroda ko'plab mollar, ayniqsa, paxta, qorako'l teri, ipak sotilmay, omborlarda to'planib qolaverdi. O'z navbatida ekin maydonlari qisqardi, oziq-ovqat mahsulotlarining narxlari oshdi. Rossiyadagi inqilobiy voqealar natijasida Buxoro savdogarlarining talaygina mollari Moskva, Nijniy Novgorod, Kazalinsk va boshqa joylardagi do'konlar, omborlarda qolib ketdi.
Buxoro bilan Rossiya davlatlari o'rtasidagi munosabatlar murakkab kechdi. Yangi rus hukumati chorizmning mustamlaka bitimlari bekor qilinadi, deb e'lon qilishi bilan Buxoro hukumati Samarqand va Jizzax, ularning atrofidagi yerlarini qaytarib berish masalasini qo'ydi. Lekin RSFSR hukumati bunga rozi bo'lmadi, aksiricha, Buxoroni o'z ta'sir doirasiga olish choralarini ko'rdi.
1920 yil bahorida amir Turkkomissiya a'zolari Eliava va Frunzeni qabul qilib, muzokaralar olib bordi. Savdogarlarning vakillari Rossiyada qolib ketgan mollar taqdirini hal qilish uchun Buxorodan jo'nab ketdilar. Lekin RSFSR-Buxoro munosabatlari yomonlashib bordi. Moskvaning ma'qullashi oqibatida Buxoro amirligiga qarshi dushmanlik kampaniyasi kengaytirildi va ashaddiy tus oldi. Qo'pol ravishda Buxoroning ichki siyosiy tuzumini qurol bilan o'zgartirish choralari ko'rildi. Frunze, Kuybishyev o'z niyatmaqsadlarini ochiq-oydin gapirdilar. Amir hokimiyatiga muxolif kuchlar bolsheviklarga yordam so'rab murojaat ham qildilar.
1920 yil avgust oyi oxirlarida Turkiston fronti qo'mondoni M.Frunze buyrug'i bilan Buxoro hududlarida juda katta harbiy kuchlar, zambaraklar, brone-poyezd, aeroplanlar jangovar holatga keltirildi. 29 avgustga o'tar kechasi ko'p tomonlama tajovuzkorlik harakati boshlab yuborildi. Asosiy kuchlar poytaxt Buxoroga hujum qildilar. Qo'shinlar tinch aholi boshiga shiddatli o'q yog'dirdilar. Shahar vayron, ko'pgina odamlar qurbon bo'ldi. Buxoro shahrida yong'in avj oldi.
Amir Olimxon poytaxtni tashlab chekindi, u Buxoroning sharqiy qismi tomon yo'l oldi. 1920 yil 2 sentabr kuni tajovuzkor kuchlar Buxoroni egalladilar. Amir hokimiyati ag'darildi.

8-. Turkiston xalqlarining milliy davlatchilik yo'lidagi
harakatlari va muqobil jarayonlar

1. Davlatchilik muammosi va ijtimoiy hayot jarayonlari. Turkistonda sodir bo'lgan hokimiyat o'zgarishlari, siyosiy beqarorliklarga qaramasdan tub aholi doiralari o'lkada barqarorlikni joriy qilish, ijtimoiy hayotni yo'lga qo'yishga kirishdilar. Qishloqlar, daha-mahallalarda oqsoqollar, miroblar jamoa ishlariga rahabarlikni davom ettirdilar. Ammo qozixonalar yopilgan, fuqarolarning nizoli ishlari chiqib qolganda, ular yangi shaharlarga borib sudga murojaat qilishlari kerak edi. Bu til jihatdan va boshqa noqulayliklarni keltirib chiqarardi.
Aholi boshqaruv idora-mahkamalarini tuzishga asosli manfaatdorlik bilan yondashdi. Mahalliy boshqaruv idoralariga faol, obro'-e'tiborli, savodli vakillarni ko'rsatib sayladilar. Milliy ziyolilar ilgari surgan g'oyalar asosida maktab-maorif, matbuot, boshqa sohalarda amaliy ishlar boshlab yuborildi. Sovetlar tortib olgan (ekspropriatsiya qilgan) katta turar joy-hovlilarda, shu kabi idoralarda yerli aholi bolalari uchun maktablar, internatlar, shifoxona (poliklinika)lar ochildi, yerli aholi tillarida gazetalar, jurnallar chiqardilar, qator bosmaxonalar ishlay boshladi. Milliy ziyolilar samarali faoliyat ko'rsatdilar. Ular maktab-madrasa, shuningdek, rus-tuzem maktablari, boshqa o'quv yurtlarida bilim olgan xalqning ongli farzandlari edi. Ular moddiy ahvolning og'irligi, tashkiliy qiyinchiliklarni sabr-bardosh bilan yengib ishladilar. Aholi maorif maskanlarini ta'mirlash, moddiy ta'minlash ishiga o'z hissasini qo'shib bordi. Munavvar Qori, Abdulla Avloniy, Mahmudxo'ja Behbudiy, Abdu-rauf Fitrat va boshqa qator taniqli ziyolilar maorif-madaniyat idoralarida samarali xizmat qildilar.
Xalq ommasidan qator siyosatchi davlat arboblari yetishib chiqdi. Turor Risqulov Turkiston MIK raisi, keyinchalik Turkiston XKS raisi, Nazir To'raqulov (1892-1939) Turkiston Kompartiyasi MK kotibi, Qayg'usiz Otaboyev (1887-1937) Turkiston XKS raisi, so'ngra Buxoro respublikasi nozirlar sho'rosi rais muovini, Ahdulla Rahimboyev (1896-1938) Turkiston MIK raisi, Inomjon Xidiraliyev (1891-1929) Turkiston MIK raisi, O'zbekiston yer ishlari komissari lavozimlariga ko'tarilib, xalq ommasi manfaatlari uchun xizmatlarini ayamadilar. Sovet hokimiyati bilan hamkorlik qilgan yerli xalq vakillari ijtimoiy adolat, erkinlik shiorlariga ishondilar. Zo'ravonliklar, xalqni talashga barham berishga bel bog'ladilar va bu yo'lda kurash olib bordilar.
Rossiyada qurg'oqchilik va ocharchilik bo'ldi. Turkiston aholisi oziq-ovqat xayriya yordamini yubordi, o'lkaga kelgan 160 ming qochoq ochlarni qabul qildi, ularni o'limdan qutqardi. Turkistonning o'zida ham oziq-ovqat yetishmas, xo'jalik og'ir ahvolda edi.
Turkiston bolsheviklari Markaz hokimiyatining madadiga tayanib o'lka aholisining ijtimoiy-davlatchilik faoliyati oldini olish, so'ndirish choralarini ko'rib bordilar.
Turkiston Muxtoriyatining qurolli yo'l bilan tor-mor etilishi, Qo'qon aholisining ommaviy qirg'in qilinishi bolsheviklarning asl maqsad-mohiyatlarini ochib tashladi. Ularning yerli xalqlar milliy davlatchiligiga tish-tirnog'i bilan qarshi ekanligi ochiq ko'rindi. Bolsheviklar mintaqada hukmronlikni o'rnatish, mustahkamlab borish uchun siyosatning boshqa yo'llarini ham ishlatishga kirishdilar. Bu mahalliy aholining ko'pchilik qatlamlarini ijtimoiy-siyosiy hayot maydoniga yo'latmaslik, ular o'rtasida adovatni keltirib chiqarish va shu kabilar edi.
Bolshevik siyosatdonlar yerli aholi, uning ko'zga ko'ringan namoyandalari, ayniqsa, milliy ziyolilarga xusumat bilan qaradilar. Islom dini ruhoniylariga qarshi dushmanlik siyosati yurgizildi, masjid-madrasalar, vaqflar ta'qib ostiga olindi. Ochilgan maktablar, internatlar moddiy ta'minlanmadi, natijada ko'plari ishini to'xtatdi. Shu sabablarga ko'ra gazeta-jurnallar tez-tez yopilib turdi.
Tub yerlik xodimlar, jumladan, yuqori lavozimlardagi arboblar faoliyati qattiq nazorat qilindi. Ular asossiz ravishda almashtirib turildi, ishlariga to'siqlar qo'yildi.
O'lkaning tobeligini kuchaytirish uchun Markazdan bolshevik kadrlar yuborildi, 1920-1932 yillarda Turkistonga 1400 ta yevropalik bolshevik keldi. Bularning ko'pchiligi eng yuqori lavozimlarni egalladilar.
2. Xalq ommasi manfaatlari, milliy qadriyatlarni himoya qilish tartiblari. Bolshevik rahbarlar mahalliy sharoit hamda aholi vakillari fikr-mulohazalarini nazar-pisand qilmasdan ish yuntdilar. Natijada o'lkada ahvol og'irlashib bordi. Aholi, uning vakillari buning oldini olish uchun jiddiy harakat qildilar. Turkiston XKS raisi Q.Otaboyev katta yig'inda kelgindi yevropaliklar mahalliy sharoitni, yerli xalq tilini bilmaydi, shuning uchun o'lkada foydali ish qilmayapti, deb ochiq gapirdi. T.Risqulov Turkiston XKS raisi qilib tayinlanayotganda yerli xalqlar qobiliyatli kadrlarini ishga faol jalb qilish shartini qo'ydi.
O'lkada diktaturani amalga oshirishda Turkkomissiya, uning a'zolari Peters, G.Safarov va boshqalar jiddiy norozilikka sababchi bo'ldilar. Ayj olib ketgan g'oyaviy-siyosiy kurashning sabablarini xolisona tahlil qilish, to'g'ri qaror va ko'rsatmalar qabul qilish o'rniga Markaz rahbarlari o'lkada amalga oshirilgan shovinistik yo'nalishni ma'qulladilar. O'lka rahbar idoralarining faoliyati yanada chalkashdi va izdan chiqdi. Iqtisodiy-xo'jalik inqiroziga siyosiy inqiroz ham qo'shildi. Bolshevik rahbar doiralar muayyan choralar ko'rishga majbur bo'ldi. Olib borilgan jiddiy kurash natijasida "siyosiy yon berishlar" deb atalgan tadbirlar amalga oshirildi: islom diniga hujum, vaqflarni yo'q qilish, masjid-madrasalar, eski maktablarning yopilishi to'xtatildi, qoziliklar tiklandi va hokazo.
Markaz Turkkomissiyadan tashqari o'lkada hukmronlik qiluvchi organ sifatida RKP(b) Turkiston byurosi (Turkbyuro)ni ham tashkil qildi. Tez orada bu byuro O'rta Osiyo byurosiga aylantirildi. Turkiston bolsheviklari homiyligi va amaliy yordami bilan tuzilgan Xorazm, Buxoro Kompartiyalari O'rta Osiyo byurosi tarkibiga kiritilib, uning ko'rsatmalari bo'yicha ish olib bordilar.
Jiddiy xo'jalik taqchilligiga qaramay, bolsheviklar sinfiy tabaqalashlirish choralarini ko'rishga kirishdilar. Ijtimoiy notinchlik, an'anaviy xo'jalik munosabatlariga barham berish masalasi ilgari surildi. Mulkdorlar tabaqasini yo'q qilish aholi o'rtasida adovatni keltirib chiqardi. Yerli xalq vakillari bunday buzg'unchilikka qarshi chiqdilar. Turkiston MIK raisi etib tayinlangan A.Rahimboyev o'lkada asosiy maqsad "ochlik va mustamlakachilikka qarshi kurash bo'lishi kerak, shundan keyingina o'z boylarimizga qarshi kurashmog'imiz lozim", degan fikrni ilgari surdi.
3. Turkiston mustaqilligi uchun kurash va muqobil qarshilik choralari. Yerli xalqlar, milliy rahbarlar Turkiston milliy davlatchiligiga erishish uchun jiddiy kurash olib bordilar. 1920 yilda u yana keskin tus oldi. Mustaqillik harakatining oldini olish, Turkistonni Markazga batamom qaram qilish maqsadida mart oyida "Turkiston avtonomiyasi to'g'risida nizom" tayyorlandi. Turkkomissiya undan kelib chiqib TSRning yangi Konstitutsivasi loyihasini ishlab chiqdi. Bu hujjatlarda Turkiston tashqi aloqalar olib borish, o'z armiyasiga ega bo'lish, temir yo'l, pochta, xalq xo'jaligini mustaqil bosliqarish huquqlaridan mahrum etildi. Bular, shuningdek, soliqlar ta'sis etish, o'lka byudjetini tuzish, sud ishlari, qonunlarga o'zgarishlar kiritish, amnistiya berish RSFSR tasarrufiga o'tishi belgilandi. Yerli rahbarlar bularga Turkiston xalqlari mustaqilligining batamom yo'q qilinishi, deb qarab, qat'iy qarshi chiqdilar. Turkiston Sovet Respublikasini Turkiston respublikasi deb o'zgartirish masalasini ilgari surdilar hamda Turkistonni boshqarish Nizomi, Turkiston respublikasi Konstitutsivasi loyihalarini tayyorladilar. Milliy davlatchilik, mustaqillik g'oyalari nufuzli yig'inlarda, shuningdek, keng jamoatchilik tomonidan qizg'in ma'qullandi. O'lka yerli xalqlari o'zini idora qilib, taraqqiyot sari borolmaydi, ularga Rossiya rahbarlik qilishi kerak, degan shovinistik g'oyalarga qarama-qarshi mintaqa xalqlarining mushtarakligi, mustaqil davlatchilik an'analari, imkoniyatlari ta'kidlandi. 1920 yil 1 martda bo'lgan yig'inda Turkiston MIK raisi T.Risqulov yevropalik Turkkomissiya a'zolariga qarata, yerli xalq o'zini-o'zi idora qilishni istaydi, kelgindilar rahbarligini rad qiladi, deb ta'kidladi.
G'oyaviy-siyosiy kurash keskinlashdi. Turkkomissiya yerli rahbarlar loyihalarini muhokama qilishga yo'l qo'ymadi. Bundan norozi bo'lib, may oyida T.Risqulov, S.Tursunxo'jayev, N.Xo'jayevlar Markazda mintaqa xalqlari davlatchiligi, mustaqilligini asoslash, himoya qilishga harakat qildilar. Hay'at shu bilan birga Turkkomissiyasini tugatish, Turkfront RVS (inqilobiy harbiy kengash) huquqlarini cheklash, qizil armiya qismlarini Turkistondan chiqarish yoki qurolsizlantirishni qat'iy talab qildi. Shuningdek, tashqi aloqalar, tashqi savdo va harbiy masalalarni RSFSR tasarrufidan Turkiston MIK tasarrufiga o'tkazish masalalari qo'yildi.
Kompartiya va RSFSR rahbariyati Turkiston vakillari loyihalarini qat'iy rad etdi. Milliy rahbarlar sinfiy pozitsiyalardan chekinishda, milliy burjuaziya manfaatlari tomonga og'machilikda ayblandi. T.Risqulov Turkislon MIK raisligidan bo'shatildi, qator boshqa rahbarlar ham ishdan chetlashtirildi. Turkistonda inqilobiy rejimni yanada kuchaytirish choralari ko'rildi.
1920 yil sentabrda qabul qilingan Turkiston respublikasining yangi Konstitutsiyasida TSR nomi TSSR deb o'zgartildi. Milliy davlatchilik, mustaqil rivojlanishga qaratilgan Xorazm va Buxoro respublikalarining intilishlariga ham Markaz, bolsheviklar qarshi choralarni ko'rdilar. Respublikalarni RSFSRga tobe qilishga qaratilgan bitimlar tuzildi. siyosat amalga oshirildi. Bunda ham ulug' davlatchilik xalq ommasi va milliy rahbarlarning noroziligini keltirib chiqardi.
RSFSR rahbariyati, bolsheviklar mintaqani siyosiy-ma'muriy qaramlikda tutish bilan birga, bundagi boyliklarga egalik qilishga asosiy e'tiborni qaratdilar. O'zbekiston hududining xom ashyo boyliklarini talon-toroj qilishda davom etish ko'zda tutildi. Bosh mahkamalari Moskvada joylashgan paxtachilik qo'mitasi (XJIOPKOM), pillachilik tresti (mejiKOTpecr) va shu kabi tashkilotlar tashkil qilindi, 1923 yilda O'rta Osiyo Iqtisodiy Kengashi (CpeziaEKOCO) tuzildi, uning 1-konferensiyasi 1923 yil 5 martda o'tkazildi. Rasman uchta respublika iqtisodiyotining hamkorlik yo'lida birlashuvi e'lon qilindi. Amalda esa mintaqa xo'jaligi ustidan Markaz nazorati o'rnatilishi, boyliklariga amaliy egalik qilish yo'li ochildi.
Xalq ommasi davlatchiligi, mustaqilligi va asriy huquqlarining inkor qilinishi, yerli rahbarlar tashabbuskorligiga qarshi choralar, ulug' davlatchilik, shovinistik boshqaruv amaliyotlari mintaqadagi iqtisodiyotga, ijtimoiy-siyosiy muhitga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Bu hol yig'inlarda, matbuotda ochiq e'tirof etib borilgan.

9-. Asriy xo'jalik jarayonlarining buzilishi va iqtisodiy inqiroz

1. O'z-ton aholisining ijtimoiy tarkibi hamda xo'jalik faoliyati. O'zbekiston  hududida  o'zbeklar, tojiklar,  turkmanlar, qozoqlar, qirg'izlar, qoraqalpoqlar, ruslar, kelib chiqishi hindistonlik, afg'onistonlik, eronlik va boshqa mamlakatdan bo'lgan kishilar yashar edilar. Til va madaniyatdagi ba'zi tafovutlar ularning totuv va bahamjihat yashashlariga xalal bermagan. Ular ijtimoiy-siyosiy faoliyat ko'rsatib, ro'y bergan voqealar, o'zgarishlar, jarayonlar yo'nalishiga o'z ta'sirini o'tkazib borganlar. O'zbekistondagi milliy g'oya sog'lom va adolatli turmush tarzi olib borish, boshqa mamlakatlar xalqlari hayoti bilan tanishish, ular bilan savdo va madaniy aloqalarni o'rnatish kabi an'analarda mujassamlashgan.
Ijtimoiy jihatdan aholining ko'pchiligini dehqonlar, so'ngra hunarmandlar, savdo-tijorat ahli, ziyolilar, yollanma ishchi-mardikorlar, ruhoniylar, rus posyolkalarining krestyanlari, aravakashlar, mahkama xodimlari tashkil qilgan. Sovet hokimiyati davrida banklar, aksionerlik jamiyatlari xodimlari, madrasa o'quvchilari, qisman masjidlarning imom-xatiblari guruhlariga zarba berildi, ular yo'q bo'ldi yoki doirasi qisqarib ketdi. Amalga oshirilgan iqtisodiy o'zgarishlar jamiyatning asosiy ijtimoiy guruhlariga salbiy ta'sir ko'rsatganiga qaramasdan, ular 20 yillar boshiga kelganda o'z xo'jalik faoliyatlarini davom ettirishga intildilar.
O'zbek dehqonlari xo'jalik salohiyati nuqtai nazaridan uch guruhga bo'linardi: badavlat dehqonlar, o'rta salohiyatli dehqonlar hamda kambag'allar. Sovet hokimiyati davridagi ba'zi o'zgarishlarni hisobga olmaganda, bu holat 20 yillar oxirigacha davom etib keldi. Turkistonning uchta o'zbek viloyatlaridagi dehqon xo'jaliklarining uchdan ikki qismiga yaqini ikkinchi guruhga molik bo'lgan. Buxoro davlatining markazi va g'arbiy qismlarida hamda Xorazmning voha qismida ham manzara umuman olganda shunday edi. Iqtisodiy mustaqil xo'jaliklarning o'rta hisobda 2 desyatina sug'oriladigan yeri, ish hayvonlari va boshqa mehnat vositalari bo'lgan. Dehqonlar tomonidan ekilib, hosili yig'ib kelingan yerlar ijtimoiy, shuningdek, iqtisodiy ahamiyatga ega bo'lib kelgan.
Shaharlarda, uyezdlar, volostlar, bekliklar va tumanlar mavzelarida, ishchi posyolkalarida O'zbekiston hududidagi aholining beshdan bir qismi yashar edi. Bu hunarmandlar, savdogarlar, xizmatchilar, ishchilar va boshqalar edi. Materiallar va xom ashyoning kamayib va qimmatlashib borishi, buning ustiga sovet hokimiyatining tazyiqi hunarmandlar ahvoliga ham ta'sir qildi. Lekin hunarmandlar soni qisqarmadi, aksincha, ba'zi joylarda ko'paydi. Chunonchi, chetdan sanoat mollari kelishining kamayishi mahalliy kosibchilar mahsulotlariga talabni oshirib yubordi.
Masalan, Farg'ona va Sirdaryo viloyatlaridagi mahalliy to'qimachilik do'konlarini 1913 yilda 1100 kosib ishlatib turgan bo'lsa, 1920 yilda ularning soni 2280 kishiga yetdi. To'la bo'lmagan ma'lumotlarga qaraganda, 1920 yilda Turkistonda 150 ming (1917 yildagi 91241 o'rniga) hunarmand bo'lib, ulardan ko'nchilar 8680, etik va mahsido'zlar 24030, ip yigiruvchilar 20150, to'qimachilar 62150, temirchilar 7470 kishini tashkil qilgan. Ko'plab sanoat korxonalari to'xtab qolishi oqibatida ishsizlar soni ko'paygan, ularning ham bir qismi kosibchilik bilan shug'ullangan.
Turkistonning Sirdaryo, Samarqand, Farg'ona viloyatlarida qariyb 400 ta rus posyolkalari bo'lib, undagi aholi 100 ming kishi atrofida edi. Ularni rus krestyanlari, temir yo'l ishchilari, baliqchilar tashkil qilardi. Shuningdek, o'zbek shaharlarining yangi shahar qismlarida ham rus ishchilari, turli xizmatchilar yashagan.
1920 yilda Rossiyaning ko'p guberniyalarida qurg'oqchilik bo'lishi natijasida Turkistonga 60 mingdan ko'p ochlar keldi. Mamlakatning Yevropa qismidan keluvchilar oqimi to'xtovsiz davom etdi.
2. Xalq xo'jaligidagi vayronagarchilik, iqtisodiyotning izdan chiqishi. Turkistonda xususiy mulkchilik bekor qilingan joylarda vayrongarchilik kuchayib bordi, egasiz korxonalar, yer maydonlari maydonlari, bog'lar qarovsiz qoldi, ulardagi jihozlar talab ketildi. O'lkada qimmatchilik va inqiroz chuqurlashib bordi.
O'lkada, ayniqsa, shaharlarda g'alla, aholini non bilan ta'minlash muammosi jiddiy tus oldi. Nonni, boshqa mahsulotlarni kartochkalar bilan cheklangan miqdorda taqsimlash joriy qilindi. Bunga sinfiylik omili ham qo'shildi. Iste'molchilar soni esa pasaymadi. Buning ustiga qizil armiya qismlari ham mahalliy zaxiralardan ta'minlanar edi.
Sanoat bilan qishloq xo'jaligi, shahar bilan qishloq o'rtasida mol almashuvining yo'qolib ketishi natijasida g'alla, oziq-ovqat mahsulotlarining dehqonlar tomonidan olib kelib sotilishi barham topdi. Oziq-ovqat diktaturasi qoniqarli natija bermadi.
Sovet hokimiyati to'g'ridan-to'g'ri dehqonlarni hamda o'lkadagi rus krestyanlarini talashga, zo'rlik bilan ulardagi g'alla, oziq-ovqat, yem-xashak, ot-ulov, mollarni tortib olib ketishga kirishdi. Bunday bosqinchilik xatti-harakatlarini amalga oshirishda Turkistondagi bolsheviklar, qizil armiya qo'mondonligi Rossiyada joriy qilingan tadbirlardan andoza olmoqchi bo'ldilar.
Turkistonda 1920 yilga kelib qator dekretlar chiqa-rilib, oziq-ovqat razvyorstkasi joriy qilindi, ya'ni oziq-ovqatga davlat monopoliyasi asosida xo'jaliklardan ortiqcha g'alla va boshqa mahsulotlar majburan tortib oli-nadigan bo'ldi. Amalda esa soldatlar va qurollangan ishchilar (oziq-ovqat otryadlari) xo'jaliklardagi jamiki g'alla va boshqa mahsulotlarni zo'rlik bilan olib keta boshladilar, hatto urug'likka qoldirilganlari ham talab ketildi. Shahar bilan qishloq o'rtasida natural mol almashish va'da qilinganiga qaramasdan, dehqon xo'jaliklari hech qanday sanoat mollari olmadi. "Harbiy kommunizm" nomini olgan bu siyosat asosida shahar va tumanlarda voyaga yetgan va 55 yoshgacha bo'lgan mehnat bilan band bo'lmagan har bir fuqaro majburiy ravishda mehnatga jalb qilindi. Hatto namoz paytida askarlar masjidlarga bostirib kirib odarnlarni zo'rlik bilan ishga haydab borgan.
Dehqonlarni talash ularning qahr-g'azabi, noroziligini yanada oshirdi.
Razvyorstka o'lkadagi rus krestyanlariga nisbatan ham amalga oshirildi, ularning noroziliklari, qarshiliklari ba'zida jiddiy tus oldi. Shunda ular sovet hokimiyati dushmanlari, krestyanlar posyolkalari esa "quloqlar posyolkalari" deb qoralandi. 1920 yil yozida Markazda ularga qat'iy choralar ko'rish belgilandi. 1921-1922 yillarda krestyanlarning yerlari natsionalizatsiya qilindi, bu tadbir yer reformasi (islohoti) deb ataldi. Uning asosiy rayoni Yettisuv viloyati bo'ldi, Turkrespublika bo'yicha davlat yer fondiga olingan 230 ming desyatina yerdan 26 ming desyatinasi o'troq dehqonlarga berildi.
Shu bilan birga yevropalik yer egalariga nisbatan siyosat o'zgaruvchan bo'ldi, ba'zida bog'lar, mollar, yerlar egalariga qaytarib ham berildi. Rossiyaliklarning Turkistonga kelishi, ularning yer bilan ta'minlanishi davom etdi.
Sovet hokimiyati dehqonlar qarshiligini sindirish maqsadida ular orasida nizo va dushmanlikni keltirib chiqarmoqchi bo'ldi. 1920 yilda bo'lib o'tgan o'lka sovetlarining IX qurultoyi qishloqda sinfiy tabaqalanishni avj oldirish to'g'risida qaror qabul qildi.
Oziq-ovqat razvyorstkasi, "harbiy kommunizm" Turkistonda normal xo'jalik aloqalarini buzdi, xo'jalik faoliya'ining bosh obyektiv qonuniyati bo'lgan moddiy manfaatdorlik tamoyilini yo'qqa chiqardi. Sovet hokimiyatining iqtisodiy sohada ko'rgan choralari samarasiz bo'lib chiqdi. O'lkadagi xo'jalik hayotining inqirozi tobora halokatli tus olib bordi. Asrlar davomida tarkib topgan, dunyo mamlakatlarida mavjud bo'lgan xo'jalik shakllari va munosabatlari Turkistonda inqirozga yuz tutdi.
3. Aholi moddiy turmush darajasining yomonlashib borishi. Turkistonda aholi barcha qatamlarining moddiy va ijtimoiy ahvoli keskin og'irlashib ketdi.  Xo'jalikdagi vayrongarchilik, ziroatchi aholining surbetlarcha talanishi xalq ommasini zarur mahsulotlar, birinchi navbatda non bilan ta'minlash ishini butkul izdan chiqardi. Odam-larning tuz, kerosin, sovun, paxta yog'i topishlari amri mahol bo'lib qoldi. To'qimachilik matolari, oddiy kalish, gugurt va shu kabilar savdodan yo'qoldi. Natijada qishloqlarda eski mato to'qish dastgohlari ishga solinib, dag'al bo'z va qalama to'qish bilan zarur ehtiyojlarni qondirish yo'liga o'tildi.
Qahatchilik zarbalarini butun aholi seza boshladi. Ayniqsa, shaharlar va posyolkalardagi aholining moddiy ahvoli juda og'ir kechdi. Farg'ona viloyatida achinarli ahvol vujudga keldi. Ishsizlik, ochlar, gadolar, vayron bo'lgan qishloqlardan va Rossiya guberniyalaridan kelgan juldur va boshpanasiz bolalar qayg'uli va mudhish manzarani tashkil qilardilar. Og'ir moddiy ahvol norozilik uyg'otib, yangi shaharlarda o'qituvchilar, tabobat xodimlari, idora xizmatchilari, shuningdek, ayrim ishchi guruhlarning ish tashlashi xavfini tug'dirdi. Turar joy yetmaganligi tufayli ishchilar yuk vagonlaridan uy-joy sifatida foydalandilar.
To'rt yil davomida Farg'ona viloyati aholisining soni to'rtdan bir qismga kamaydi. Sunday kamayish o'lkaning boshqa viloyatlarida ham ma'lum darajada ro'y berdi va keyingi qator yillarda davom etib bordi. 1920 yillar o'rtasiga kelib Farg'ona va Samarqand viloyatlaridagi dehqon xo'jaliklari soni 1917 yildagi 613506 tadan 372000 taga qisqardi. Sirdaryo viloyatini ham qo'shib olganda bu uch viloyat hududida aholi soni 3 mln emas, 2 mln 76 ming kishini tashkil qildi.

10-. Turkistonda ocharchilik va uning oqibatlari

1. Ocharchilikning kelib chiqishi sabalari va uning boshlanishi. 1917 yil qurg'oqchilik bo'lib, g'alla hosili yaxshi bo'lmadi. O'sha yili Turkiston o'lkasi bo'yicha 52,5 mln pud g'alla yetishtirildi. Holbuki, o'lka aholisining faqat jon saqlashi uchun kamida 110 mln pud bug'doy kerak edi.
1917 yil qishida Turkistonda ocharchilik boshlandi. Turkiston Muxtoriyati hukumati Kavkazdan Orenburg orqali Turkistonga g'alla keltirishga harakat qilganligi ma'lum. Biroq Toshkentda zo'ravonlik bilan hokimiyatni egallagan bolsheviklar hukumatining rahbarlari nafaqat siyosiy boshqaruvda, balki iqtisodiy sohada ham qo'pol xato va jinoyatlarga yo'l qo'yishdi. Ana shunday jinoyatlardan biri 1918 yil 26 fevralda Turkiston XKS raisi F.Kolesov imzolagan paxta tolasi va xom paxtani musodara qilish to'g'risidagi dekret edi. Mazkur dekretga ko'ra, qisqa vaqt ichida zavodlarga topshirilgan 3,4 mln pud paxta tolasi, 6 mln pud xom paxta, 600.000 pud paxta yog'i, 4 mln pud chigit, 1,1 mln pud kunjara sovet davlati ixtiyoriga tekin o'tdi. Dehqonlar zavodga topshirilgan paxtasi uchun ham, uyidan olib ketilgan paxta xom ashyosi uchun ham loaqal past narxda bo'lsada, mutlaqo pul olishmadi. Bu hoi, bir tomondan, paxtakor dehqonlarni junbushga keltirsa, ikkinchi tomondan, ocharchilikni kuchaytirib yubordi.
Turkistondagi ocharchilik bolshevikcha rejimning qattol siyosati natijasida 1918 yil boshlariga kelganda avj olib ketdi. Oziq-ovqat muammosi bu paytga kelib Turkiston respublikasidagi eng o'tkir muammolardan biriga aylangan edi. Bolsheviklar mahalliy aholi qo'lidai g'alla va boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini tortib olish uchun qat'iy choralarni belgilashdi. 1918 yil 9 mayda RSFSR da oziq-ovqat diktaturasi joriy qilindi. Bu masala Markazning o'zida ham qattiqqo'llik bilan amalga oshirildi. 15 iyunda Turkitsonda uch kishidan iborat o'lka oziq-ovqat direktoriyasi tashkil qilindi.
Biroq direktoriya o'z faoliyati davomida katta xatolarga yo'l qo'ydi. Natijada ocharchilikdan qutula olmayotgan aholi qirila boshladi. "Ruslarning yangi shahari va unda kun ko'rayotgan sovet hokimiyati bilan mahalliy aholi o'rtasida o'tib bo'lmas devor paydo bo'ldi",-deb e'tirof qilishga majbur bo'lgan edi Turkbyuro raisining muovini G.Safarov.
2. Turkistonda ocharchilikning kuchayishi va uning oqibatlari. Bolshevistik rejim 1919 yil 4 iyunda "G'alla monopoliyasi to'g'risida", "Sinfly non payogi to'g'risida", "Turkiston respublikasida oziq-ovqat siyosatini amalga oshirish yuzasidan oziq-ovqat komissariga favqulodda vakolatlar berish to'g'risida" kabi dekretlarni qabul qilishi bilan Turkistonda oziq-ovqat diktaturasini joriy qildi. G'alla monopoliyasi hech qanday tayyorgarliksiz joriy qilindi va shafqatsiz ravishda amalga oshirildi. Bu holat Turkistonda ocharchilikning nihoyatda kuchayishiga olib keldi.
Ocharchilikka qarshi kurash markaziy komissiyasi raisi T.Risqulov o'z tarjimai holida yozganidek, "haqiqatan ham ko'chalar, ariqlar va qishloqlarda o'layotgan millionlab yo'qsullar va bolalarni qutqarish kerak edi, o'sha vaqtdagi hokimiyat bunga panja orasidan qarardi (masalan, 1 mln och kishi uchun hammasi bo'lib 50 mln so'm pul ajratildi)". Qiyoslash uchun shu narsani keltirib o'tamizki, o'sha paytda bir buxanka nonning narxi 1000 so'm atrofida bo'lgan.
Farg'ona viloyati sovetlarining 13 s'yezdida viloyat inqilobiy qo'mitasi raisi vodiydagi ocharchilik to'g'risida to'xtalib, shunday degan edi: "1917-1918 yillardagi ocharchilik Farg'ona viloyati xo'jaligining vayron bo'lishida kuchli ta'sir ko'rsatdi... Faqat Qo'qon va Marg'ilon uyezdlarida ocharchilik oqibatida 1917-1923 yillarda 0,5 mln odam o'ldi". Arxiv hujjatlarining dalolat berishicha, " Farg'ona vodiysida 1917-1923 yillarda ocharchilik natijasida 1 mln kishi halok bo'lgan".
Turkiston respublikasidagi dahshatli ocharchilik uning boshqa viloyatlariga ham keng tarqaldi. Masalan, Samarqand viloyati Jizzax uyezdining 70 foiz aholisi ochlikdan qirilib ketdi. Boshqa uezdlarda ham ahvol shunday fojiali edi. Samarqand uyezdining o'zida esa 70.000 odam ocharchilikdan o'lib ketdi.
T.Risqulov sal keyinchalik yozgan "Inqilob va Turkistonning tub aholisi" asarida o'sha davrda Turkistonda, xususan Farg'ona vodiysi va Yettisuvda avj olgan ocharchilikning butun dahshatlarini ko'rsatib beradi. Uning fikricha, o'lka butun aholisining teng yarmi, taxminan, 2,5 mln kishi ochlikdan azob chekkan. Ocharchilik Turkistonda 1923 yilning oxirigacha davom etdi.
T.Risqulov Turkiston sovetlarining favqulodda 7 s'yezdida butun bir millat yo'q bo'lib ketishi mumkinligi haqida gapirganda uning so'zlarida kuchli dard bor edi. Ko'z ko'rib, quloq eshitmagan hodisalar haqida oziq-ovqat komissari V.Lapin tan olib, quyidagi fikrni yozgan edi: "Markaziy Rossiyadagi ocharchiliklar Turkistondagi dahshatlar oldida hech narsa emas".
Shu narsa xarakterli holki, ocharchilik Buxoro amirligi va Xiva xonligi hududida deyarli tarqalmagan. Aksincha, bu mamlakatlarda respublika tuzumi o'rnatilgach, ular Turkistondagi birodarlariga iqtisodiy yordam berishgan.
3. Turkistondagi Rossiyaga oziq-ovqat mahsulotlari va moddiy boyliklarning tashib ketilishi. Dahshatli ocharchilik va og'ir iqtisodiy inqirozni boshidan kechirayotgan Turkiston o'lkasidan Rossiya markaziga eng avvalo oziq-ovqat mahsulotlarini olib chiqib ketish tobora kuchaydi. Arxiv hujjatlarining dalolat berishicha, 1920 yilda tashib ketilayotgan g'alla mahsulotlari va boshqa oziq-ovqat turlarining miqdori 4,5 marta ko'paygan. Boshqa bir hujjatda yozilishicha, "1921-1922 yil-larda Turkistondan Rossiyaga 4.400.000 pud g'alla jo'natilgan". O'sha paytda don yetishtirishga ixtisoslashmagan Turkiston qishloq xo'jaligi uchun bu katta miq-dordagi hosil hisoblangan. Chunki, Turkiston chorizm tomonidan bosib olingach, o'lkadagi bug'doyzorlar hiso-bidan paxta ekiladigan maydonlar kengaytirilgan bo'lib, g'alla Rossiyaning markaziy guberniyalaridan bu yerga tashib kelinardi. Ma'lumki, Turkistonda bolsheviklar hokimiyat tepasiga kelgach, Rossiyadagi fuqarolar urushi natijasida o'lkaga g'alla keltirish deyarli to'xtab qolgan edi.
1920 yil boshlariga kelganda g'alla monopoliyasi siyosati bir qadar yumshatildi. Oziq-ovqat razvyorstkasi ko'rinishidagi monopoliyani faqat ko'chirib keltirilgan krestyanlar yashaydigan rayonlarda o'tkazishga qaror qilindi. Mahalliy aholi yashaydigan joylarda natura solig'i joriy qilindi. Biroq oziq-ovqat tayyorlashdagi tabaqalashtirilgan bunday yondashuv uzoq saqlanib qol-madi. Turkkomissiya a'zolari V.Kuybishev va F.Golosh-chyokinning tazyiqi bilan 1920 yil avgustda butun Turkiston respublikasi hududida oziq-ovqat taqsimoti (prodrazvyorstka) ni joriy etish to'g'risida qaror qabul qilindi. Oziq-ovqat razvyorstkasi aholini ochiqdan-ochiq talashga aylanib, ijtimoiy keskinlikni kuchaytirib yubordi. Oziq-ovqat to'plovchi otryadlar mahalliy xalqni qon qaqshatib, uning so'nggi burda nonini ham tortib olishar edi.
Turkiston respublikasidagi oziq-ovqat to'plovchi otryadlar faqat 1920-21 xo'jalik yilida mahalliy aholi qo'lidan 9.708.703 pud g'alla, 6.358.144 pud yem-xashak, 1.606.210 pud go'sht va boshqa mahsulotlarni tortib olishdi. Tortib olingan oziq-ovqat mahsulotlari Rossiyaga jo'natilar edi.
Shunday qilib, Turkistonda g'alla monopoliyasi va oziq-ovqat razvyorstkasi natijasida mahalliy aholi qo'lidan:
1) 1918-19 yillarda zo'ravonlik va nomigagina tovar ayirboshlash yo'li bilan 4.500.000 pud;
2) 1919-20 yillarda tovar monopoliyasi va tovar ayriboshlash yo'li bilan 5.250.000 pud;
3) 1920-21 yillarda oziq-ovqat razvyorstkasi hiso-bidan 9.700.000 pud;
4) 1921-22 yillarda  oziq-ovqat  solig'i  hisobidan 4.000.000 pud g'alla tortib olindi.
Xalq ocharchilikdan qirilayotgan bir mahalda Turkistondagi ayrim oziq-ovqat zaxiralari bolsheviklar tomonidan frontda harbiy maqsadlar uchun foydalanildi. Masalan, 1919 yilning birinchi yarmida faqat Zakaspiy frontida 198 sisterna o'simlik yog'i va 305 sisterna neft yonilg'i sifatida ishlatildi. Turkiston temir yo'llaridagi parovozlarda 53 sisterna o'simlik yog'i va 223 sisterna neft yoqildi. Ayrim zavod va korxonalarda 118 sisterna o'simlik yog'i va 156 sisterna neft ham yoqib yuborildi. Bu davrda aholi ehtiyojlari uchun atigi 63 sisterna o'simlik yog'i ajratildi.
Turkiston Xalq Xo'jaligi Markaziy Kengashi (20MK)ning nashri bo'lgan "Turkiston xalq xo'jaligi" jurnalida o'simlik yog'ining frontda ishlatilishi to'g'risida quyidagicha yozilgan edi: "1920 yil fevral oyiga kelib, 600.000 pud o'simlik porovozlarda yonilg'i sifatida ish-latilgan". Ko'mir va o'tin yo'qligidan boshqa oziq-ovqat mahsulotlari ham (Turkistonda yuz minglab odamlar ocharchilikdan qirilayotgan bir paytda) yoqilg'i sifatida ishlatilar edi. Orol dengizi uchastkasida parovozlar quritilgan baliq yoqib yurgizilgan. Shuningdek, parovozlarga kunjara yoqishga urinib ko'rilgan. Eng dahshatli hodisa shundan iboratki, hamma narsani qurbon qilish evaziga yetishtirilgan paxta ham yoqilg'i sifatida ishlatilgan.
Turkistondagi og'ir iqtisodiy ahvol respublikada boshlangan ocharchilikni nihoyatda kuchaytirib yubordi. Qishloqlarda nonsiz va yersiz qolgan dehqonlar, shaharda yashovchi hunarmand va ziyolilar, mahalliy aholiga mansub yuz minglab kishilar dahshatli ocharchilikning qurboni bo'lishdi. O'lkadagi bolshevistik rejim, xalq ocharchilikdan qirilayotgan bir paytda Markaziy Rossiyaga g'alla va boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini yuzlab eshelonlarda jo'natish bilan cheklanmasdan, balki o'simlik yog'i, quritilgan baliq, bug'doy kabi tansiq mahsulotlardan parovozlarni yuritishda yoqilg'i sifatida foydalandi, ularni frontda harbiy maqsadlarda ishlatdi.
Sovet rejimi davrida keyinchalik ham bir necha marta ocharchilik yuz berdi. 30 yillarning boshida Markaziy Rossiya, Volga bo'ylari va Qozog'istonda ocharchilik ayniqsa dahshatli bo'ldi. 1932-1933 yillarda ocharchilik O'zbekiston SSRga ham o'z ta'sirini ko'rsatdi. Parijda chiqadigan "Yosh Turkiston" jurnalining yozishicha, o'sha kunlarda respublika poytaxti Toshkent ko'chalarida ocharchilik natijasida o'lgan odamlarning jasadlarini uchratish mumkin edi. Ularning aksariyati qo'shni respublikalardan non qidirib, Toshkentga kelishgan edi. Afsuski, bu paytga kelib non shahri-Toshkentning o'zida ham non qolmagan edi...

11-. Turkistonda sovet mustabid tuzumiga qarshi qurolli harakat

1. Farg'ona vodiysidagi sovet qurolli harakat, uning maqsadlari va mohiyati. Turkistonda sovet hokimiyati va bolshevikcha rejimga qarshi harakat 1918 yil fevral oyining so'ngi o'n kunligida boshlandi. Dastlabki guruhlarning tuzilishi Qo'qon atrofidagi Bachqir qishlog'ida boshlangan. Farg'ona vohasida bu davrda 3 yirik qurolli guruhlar sovetlarga qarshi kurash olib borgan.
Ulardan eng yirigi Marg'ilonda, militsiyaning sobiq boshlig'i Muhammad Aminbek Ahmadbek o'g'li-Madaminbek (1892-1920) edi. "O'z oldiga sovet hokimiyatini ag'darish va Farg'ona muxtoriyatini tiklash vazifasini qo'ygan Madaminbek ustomon siyosatchi va uddaburon tashkilotchi fazilatlariga ega edi", deb tan olinadi 1918 yilga oid arxiv hujjatlarning birida.
Farg'ona vodiysida 1918 yilning o'rtalariga kelib taxminan yuzga yaqin guruhlar qizil armiya qismlariga qarshi kurash olib bordilar. Bu guruhlarda 15000 yigit bor edi.
Bu harakat Qo'qon fojialaridan keyin boshlangan bo'lishiga qaramay, uning ildizlari chor Rossiyasi to-monidan Turkiston bosib olingan 19 asrning 60-70 yillariga borib taqaladi. 1918 yil fevralida Turkiston xalqlarining milliy hukumati yo'q qilinganida ularning milliy g'ururi ham yanchilgan edi.
Turkistonda sovet hoki-miyatiga qarshi harakat vujudga kelishining bosh sababi sovet hokimiyatining o'lkada yuritgan mustamlakachilik siyosati va bolsheviklar tomonidan amalga oshirilgan dastlabki sotsialistik tadbirlar, korxonalarning davlat ixtiyoriga o'tkazilishi, xususiy mulkning bekor qilinishi, oziq-ovqat razvyorstkasi va g'alla monopoliyasi, masjid, xususiy maktab va qozixonalarning bekitilishi bo'ldi. Vaqf yerlarining tugatilishi, majburiy mehnatning joriy qilinishi hamda qizil armiya jangchilarining talonchilik va bosqinchiliklari harakatga alohida keskinlik va ko'lam bag'ishladi, uning tobora kengayishi va rivojlanishiga olib keldi. U goh kuchayib, goh pasayib turishiga, unda ishtirok etganlarning tarkibi almashib turganligi va ikkilamchi manfaatlar o'zgarib turishiga, obyektiv va sub'ektiv omillar kuchlar muvozanatiga turlicha ta'sir qilganiga qara may, harakatning asosiy maqsadi Turkiston mustaqilligi bo'lib qolaverdi.
Madaminbek Farg'ona fronti qo'shinlari qo'mondoni M.Safonov nomiga yo'llagan maktubida (1919 yil 11 mart) ular qanday maqsad yo'lida kurashayotganliklarini, bu harakatning mohiyati va "bosmachi" deb kimni aytish lozimligini yaqqol ko'rsatib berdi.
Harakatning mohiyatini sovet qo'mondonligi vakillari ham e'tirof etishga majbur bo'ldilar. Turkiston frontining qo'mondoni Frunze: "Bosmachilikka qarshi kurash tamoman yangi, ayrim xususiyati bo'lgan, o'ziga xos dushman bilan kurash demakdir", deb yozgan edi.
2. Harakatning Turkiston siyosiy muhitiga ta'siri. Turkiston XKS raisi Qayg'usiz Otaboyev Turkiston MIK 4 plenumida (1922 yil iyul) quyidagi haqiqatni oshkora ta'kidlashdan cho'chimadi: "...dastlabki davrlarda bosmachilik ruhida bo'lgan bu harakat endilikda siyosiy mazmun kasb etdi. Shuni ta'kidlash lozimki, 1919-1920 yillarga kelib Farg'onada qaroqchilik, bosmachilik emas, balki o'ziga xos xalq qo'zg'oloni vujudga keldi. Biz to'rt yil davomida bu harakatga hatto to'g'ri baho berishni ham bilmadik, u xalq qo'zg'oloni bo'lgani holda bosmachilik deb atadik".
Asosiy harakatlanuvchi kuch dehqonlar, chorikorlar, mardikorlar, hunarmandlar edi. Turkiston respublikasi rahbarlaridan Turor Risqulovning e'tiroflcha, harakatga "asosan dehqonlar va hunarmandlar kelib qo'shilardi". Ularning milliy tarkibi asosan tub joy aholisi-o'zbek, tojik, qirg'iz, qozoq, turkman, qoraqalpoq va uyg'urlardan iborat edi.
Sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakatni tashkiliy jihatdan uyushtirishda Farg'ona vodiysi, Buxoro va Xorazmdagi guruh rahbarlarining mazkur davrda bo'lib o'tgan o'ttizdan ortiq qurultoylarining ahamiyati katta bo'lgan. Ularda rahbarlar saylangan, yagona qo'mon-donlik ostiga birlashtirilgan. Ammo bunga doim ham amal qilinmas edi.
Turkiston ziyolilari va taraqqiyparvarlari-namanganlik Nosirxon to'ra Said Kamolxon to'ra o'g'li, toshkentlik muftiy Sadriddinxon Maxsum Sharifxo'ja qozi o'g'li, Turkiston M1K raisining sobiq o'rinbosari To'raqul Jonuzoqov, asli boshqirdistonlik Ahmad Zaki Validiy va boshqalar bu harakatni qo'llab-quvvatladilar.
3. Zulm va istibdodga qarshi olib borilgan janglar. Farg'ona vodiysidagi istiqlolchilik harakati 1919 yil yozining oxiri va kuzida o'zining eng yuqori cho'qqisiga chiqdi. Madaminbek boshchiligidagi qo'shinlar safiga Jalolobodda turgan rus krestyanlar armiyasining qo'shilishi vodiyda sovet hokimiyatini ag'darish uchun real kuch edi. Sentabr oyining dastlabki kunlarida Madaminbek lashkarlari Jalolobod va O'sh shaharlarini egallashdi. Ular 13 sentabrda Eski Marg'ilon shahrini qizil bosqinchilardan ozod qildilar. Shu bilan birga vodiydagi eng yirik strategik shahar-Andijonni qamal qilishga kirishdilar. Madaminbek boshchiligidagi qo'shinning hujumi Farg'ona vodiysini larzaga keltirdi. 1919 yil 22 oktabrda Pomirning Ergashtom ovulida bo'lgan anjumanda Madaminbek boshchiligidagi Farg'ona muvaqqat muxtoriyat hukumati tuzildi. Hukumat tarkibiga 16 yerli aholi va 8 rus vakili kiritildi. Madaminbek hukumat boshlig'i bo'lish bilan birga, Oliy Bosh qo'mondon ham etib tayinlandi.
1919 yil kech kuziga kelib Madaminbek qo'l ostida 30000 ga yaqin yigit qizil armiyaga qarshi istiqlol janglarini olib bordilar.
Madaminbek siymosida sarkardalik, davlat va siyosat arbobiga xos sifatlar uyg'unlashgan edi. U vodiydagi sovet hokimiyati organlariga muqobil ravishda o'z siyosiy boshqaruv usulini joriy qildi. "U bizning rahbarlik faoliyatimizda yo'l qo'yilgan xato va kamchiliklarimizdan ustalik bilan foydalanardi. Uning "boshqaruv apparati", o'zining tribunali, o'zining "genshtabi" bo'lgan; u qonunlar chiqargan", deb e'tirof etadi Madaminbekka qarshi kurashgan dushmanlardan biri-qizil komissar Gramatovich.
Tarixchi Ra'no Rajabovaning yozishicha, qizil armiya qo'mondonligi, bolsheviklar bu kurashda jiddiy yutuqlarni qo'lga kirita olmaganliklari oqibatida Farg'ona vodiysining tinch aholisidan vahshiylarcha o'ch ola boshladi. Chunonchi, 1918 yilda qizil askarlar va dashnoqlar Chustda 1500 kishini qatl qildilar. 1918 yil oxiri-1919 yil boshida bu kuchlar Bozorqo'rg'on, Qo'qon-qishloq, So'zoq qishloqlariga bosqinchilik hujumlari uyushtirib, dehqonlarni qirg'in qildilar, mol-mulklarini taladilar, qishloqlarga o't qo'ydilar.
1919 yil bahorida rus krestyanlari sovet hokimiyati siyosati, tinch aholining qirg'in qilinishidan norozi bo'lib, krestyanlarning Monstrov qo'mondonligi ostidagi armiyasi Madaminbek lashkarlari bilan qo'shildi. Qizil armiyaga qarshi janglar olib bordi.
Farg'ona vodiysiga bolsheviklar tomonidan qo'shimcha kuchlarning tashlanishi natijasida 1920 yil yanvar oyining o'rtalariga kelib jangovar tashabbus qizil armiya qo'liga o'tdi. Katta Ergash qo'rboshining qo'shini mag'lubiyatga uchragach (u 1921 yil dekabrda Xonoboddagi qarorgohida qizil askarlar bilan bo'lgan jangda o'ldirildi), Shermuhammadbek asosiy kuchlarini olib Oloy vohasiga chekindi. Madaminbek vaqtdan yutish uchun Farg'ona fronti qo'shinlari qo'mondonligiga yarash muzokaralari boshlashni taklif qildi. Natijada Madaminbek bilan 2-Turkiston o'qchi diviziyasining boshlig'i Veryovkin-Roxalskiy o'rtasida 1920 yil 6 martda Farg'ona shahrida yarash bitimi imzolandi.
Shuni aytish kerakki, ko'pincha guruh boshliqlari o'zaro kelisholmasdi, ular orasida jipslik, hamjihatlik yo'q edi. Shuning uchun ham bu harakat mag'lubiyatga uchradi. Bir-birini qo'llab-quvvatlash o'rniga qo'rboshilar raqobatchilik psixologiyasidan chiqa olmadilar. Shu sababga ko'ra Madaminbek qon to'kishni to'xtatish maqsadida muzokaralar olib borish uchun qo'rboshilar bilan uchrashganda Shermuhammadbekning roziligi bilan Xolxo'ja eshon 1920 yil 14 mayda Qorovul qishlog'ida uni xiyonatkorona o'ldirdi. Madaminbek o'rtadan ko'tarilgach, ertasigayoq bolsheviklar qurolli harakatlarni kengaytirdilar. Ammo Turkiston xalqlarining sovetlarga qarshi janglari 1920 yilda va undan keyin ham davom etdi. Farg'ona vodiysi va Samarqand viloyatidagi kurashlar bilan bir qatorda, endilikda Buxoro va Xorazmda ham bosqinchi qizil armiyaga qarshi kurash boshlandi.
Turkistondagi harakat 1920 yilning yozi va kuzida o'zining yangi bosqichiga kirdi. Kurash yana ham shafqatsiz va murosasiz tus oldi. Turkiston MIK raisi Inomjon Xidiraliyevning keyinchalik yozishicha, "1920 yil sentabrda bosmachilarning soni 70000 kishiga yetdi va kuchli vahima uyg'otdi...".
Turkistondagi sovet hokimiyatiga qarshi harakatning 1921-1922 yillarda qaytadan ko'tarilishi va avj olishiga sovet hokimiyati tomonidan yuritilgan o'ziga xos mustamlakachilik siyosati, tinch aholining ommaviy ravishda qirg'in qilinishi jiddiy sabab bo'ldi.
1921 yil 13 sentabrda Farg'ona vodiysida favqulodda holat e'lon qilindi. 1921 yil noyabrda Farg'ona viloyatida harbiy diktatura o'rnatildi va Turkfront harbiy inqilobiy kengashi a'zosi P.Baranov Farg'ona viloyatining harbiy boshlig'i qilib tayinlandi.
Turkkomissiya, keyinchalik Turkbyuro qizil qo'shinlar harakatini boshqarib, Markazga hisobot berib turdilar. Markaz harakat boshliqlariga nisbatan shafqatsiz jazo choralari qo'llash lozimligini qat'iy talab qildi.
Shermuhammadbek boshchiligida tuzilgan Turkiston muvaqqat hukumati 1922 yil oxirida tarqalib ketdi. Uning o'zi qator janglardan keyin 1922 yil dekabr oyining so'nggi kunlarida Buxoro respublikasi hududiga, 1923 yil bahorida esa Afg'oniston davlatiga o'tib ketdi.
Farg'ona vodiysida 1923-1924 yillarda kurashchilarning kichik-kichik guruhlari jang harakatlarini olib bordilar. Farg'onada ularning soni 1923 yilda 350-400 atrofida edi. Lekin ular kurashning mazkur bosqichida turli sabab va mahalliy shart-sharoitlar natijasida doim ham bir-birlari bilan kelishib ish ko'rmadilar.
Bu harakat sovet totalitar tuzumi o'zbek xalqiga va butun Turkiston xalqlariga o'tkazgan zulmi, istibdodiga qarshi qaratilgan edi. Shuning uchun ham biz uni milliy-ozodlik harakati deb baholaymiz.
Lekin uning rahbarlari hammasi ham progressiv fikr yurituvchi bo'lgan deyish mumkin emas. Ayrimlari (masalan, Madaminbek) dunyoviy taraqqiyotga intilgan davlat qurmoqchi bo'lsa, boshqalari (masalan, Ibrohim-bek) Buxoroga amir hokimiyatini qaytarish tarafdori edi. Ularning ayrimlari dunyoqarashlari tor, bir-biridan ustun bo'lishni xohlar edilar. Shuning uchun ham ular orasida jipslik, hamjihatlik yo'q edi.
Shu bilan birga sovet hokimiyati zo'ravonlik usuli bilan xalqni o'ziga og'dirolmaganligini tushunib, ayrim islohotlarga yo'l ochib berdi. Masalan, yangi iqtisodiy siyosatning (YaIS-NEP) kiritilishi, vaqflarning qaytarilishi, eski maktablarning qaytadan ochilishi urushlardan charchagan xalqni chalg'itdi. Ammo bu islohotlar vaqtincha nayranglar bo'lganligi qurolli harakat tugatilishidan keyin ayon bo'ldi va ular yo'qqa chiqarildi.
Ammo shubhasiz, sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakatni xalq qo'llab-quvvatladi va uning tarixi bolshevizm mafkurasining Turkiston xalqlari turmush tarziga zidligini ko'rsatib beradi.


12-. Iqtisodiy inqirozdan chiqish tadbirlari.
Yangi iqtisodiy siyosat va uning natijalari

1. Iqtisod sohasidagi yangi chora-tadbirlar hamda siyosatning mazmun-mohiyati. Xo'jalikning vayronligi, qahatchilik jamiyatning barcha qatlamlari, ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar, guruhlar faoliyati, manfaatlari, qarashlari, kayfiyatiga jiddiy ta'sir ko'rsatdi. Ular iqtisodiy inqirozdan chiqishni qat'iy talab qilish bilan birga, buning yo'llari to'g'risida ham mushohada qildilar. Turkistonda aholining ko'pchiligi-ni tashkil qilgan dehqonlar razvyorstka asosida ortiqcha mahsulotni tortib olishni to'xtatishni, majburiy mehnatga jalb qilishni, savdo, mol ayirboshlashni tartibga solishni talab qildilar. Hunarmand-kosiblar materiallar olish, tayyor mahsulotlarni sotish uchun sharoitlar bo'lishi talabi bilan chiqdilar. Ishchilar, idora xodimlari, ziyolilar xo'jalikni oyoqqa turg'izish asosida ishsizlikka, qahatchilikka barham berish, hayot darajasini ko'tarishga intildilar, madaniy-ma'rifiy muammolarga diqqatni qaratdilar. Nihoyat, sobiq korxonalar egalari, tijorat ahli iqtisodiyotdagi inqirozli ahvoldan qutulish uchun mulkdorlar faoliyati, moddiy manfaatdorlik tamoyillari, pul-tovar munosabatlarining tarixan hal qiluvchi rol o'ynaganiga jamoatchilik diqqatini tortdilar.
Sovet hokimiyatining inqilobiy o'zgarishlari, ilgari surgan so'l xayoliy, hayot voqeligidan butkul uzoq siyosati mag'lubiyatga uchragan bilan bir qatorda bolshevistik hukumatga halokatli xavf tug'dirardi. Mar-kazdagi "dohiy"lar buni tushunib yetdilar. Ular o'rtasida kurash keskinlashdi. Og'ir iqtisodiy vaziyat, jumladan, Turkistondagi ahvol iqtisodiyot tarmoqlarida, uni boshqarishda tub o'zgarishlar yasash zarurligini ko'rsatdi.
1921 yil boshlarida qator muhokamalar natijasida iqtisodiyot sohasida bir qator ko'nikmalar e'lon qilindi, bu sovet mamlakatida yangi iqtisodiy siyosat (YaIS) nomini oldi. Uning asosiy mazmun-mohiyati harbiy kommunizm siyosati, oziq-ovqat razvyorstkasi dehqon mahsulotlarini tortib olishni yo'q qilish, mulkchilikning turli shakllari, soliqlar tizimini joriy etish va erkin bozor-ga o'tishdan iborat edi.
O'ta salbiy inqilobiy o'zgartirishlarni tanqidiy qayta qurish, ulardan voz kechish bozor munosabatlariga asoslangan yo'lning tiklanishini bildirmas edi, albatta. Hokimiyat batamom erkin rivojlanish jarayoniga yo'l ochish, iqtisodiyot ustidan siyosiy-partiyaviy nazorat va ta'sirni bo'shashtirib yuborishni xohlagan emas. Xalq xo'jaligida yetakchi tarmoqlar yirik korxonalar, temir yo'l, tashqi savdo, Turkistonda paxtani qayta ishlash korxonalari-davlat tasarrufida saqlab qolinib, ularni tiklash, ishga solish rejalashtirildi. Boshqa tarmoqlarni vayrongarchilikdan qutqarish uchun shaxsiy sarmoya-larni jalb qilish, qishloqda va shaharda chakana tad-birkorlik, ijara, yollash-yollanish, savdo erkinligi e'lon qilindi. Xo'jalik faoliyati, munosabatlarining soliqlar orqali boshqarilishi, qishloqda natural oziq-ovqat solig'ining joriy qilinishi ko'zda tutildi. Shahar bilan qishloq o'rtasidagi iqtisodiy munosabatlarga siyosiy tus berilib, mol-tovar ayirboshlash mo'ljallandi. Dehqon xo'jaliklarini soliqqa tortish asosan oziq-ovqat, birinchi galda g'allakorlik borasida nazarda tutilgan. Boshqa ekinlar, xususan, paxta to'g'risida aniq ko'rsatmalar dastlab bo'lgan emas. Shunga qaramay, Turkistonda yangi iqtisodiy siyosat asosida xo'jalikni jonlantirish, ishlab chiqarish kuchlarini tiklash uchun imkoniyatlar paydo bo'ldi. Hokimiyatning iqtisodiy siyosatida yangi tadbirlar muayyan maqsadlarga yo'naltirilgan edi.
2. Turkistonda iqtisodiyotdagi kelishuvchilik jarayonlari. O'lkada yangi voqelik dastlab shaharlarda, ishlab chiqarish, tijorat sohalarida yuz berdi. 1921-1922 yillarda faqat Toshkentda 86 ta korxona, 2386 ta do'kon, shuningdek, bozorlar, karvonsaroylar, hammomlar, tomoshaxonalar va boshqalar davlat tasarrufiga olindi, ular qisqa vaqtda ishga tushirilib, xizmat ko'rsata boshladilar. Shirkatlar, birjalar tiklandi, yarmarkalar uyushtirildi.
Hunarmandchilik tez tiklandi. Turkistonda 1920 yilda 30 ming atrofida kosib qolgan bo'lsa, 1923 yilda ularning soni 110 mingga yetdi. Hunarmandlar aholining deyarli barcha ehtiyojlarini qondirar edilar. Hunarmandlar bozorga chiqarilgan poyafzalning 86 %ini, ish-langan terining 76 %ini, kiyim-kechak va bosh kiyimlarning 85 %ini, idish-tovoqlarning 60 %ini ishlab chiqardilar. Ko'pgina ro'zg'or buyumlari, dehqonchilikda zarur qurollar ham hunarmandchilik mahsulotlari edi.
Davlat iqtisodiyotni boshqarish tizimini yangi sharoitlarga moslashtirish choralarini ko'rdi. 1921 yil mart oyida Turkiston Iqtisodiy Kengashi (TurkEKOSO) tuzilib, mahalliy iqtisodiy kengashlar uning tasarrufiga o'tkazildi. Shuningdek, TurkEKOSO tarkibida Davlat Planlashtirish Komissiyasi (Gosplan) tuzildi.
Pul xo'jaligi jiddiy amaliy ifoda kasb etdi. 1921 yilda Turkiston bonlari muomaladan chiqarilib, Rossiya qog'oz pullari muomalaga kiritildi, lekin ular tez orada qadrsizlanib qoldi. 1922 yilda boshlangan pul islohoti (pul almashtirish) uch yil davom etdi. Oltin hisobidagi chervonlar, kumush va mis tangalar chiqarildi. Markaziy banklarning bo'limlari, Turkistonning o'z banklari tashkil etilib, faoliyat ko'rsatdi. Davlat daromadlari va xarajatlari hisobga olinib, byudjet tuzishga kirishildi.
Davlat tasarrufida qoldirilgan korxonalarning xo'jalik hisobida faoliyat ko'rsatib, xarajatlarni daromaddan qoplay olganlari kreditlar bilan ta'minlandi, mahsulot chiqarish kengaytirildi. Bu jarayonda ba'zida ishchi, xiz-matchilar soni qisqartirildi. Transport, sanoat tiklanib bordi. Elektrstansiyalar, tramvay ishga tushirildi, korxonalar, ijaraga olingan obyektlar aholi talablari uchun mahsulot chiqarib, xizmat qila boshladilar. Chunonchi, o'lka sanoat korxonalari mahsulotining umumiy hajmi 1923/24 xo'jalik yilida 1921 yildagiga nisbatan 1,7 rnarta o'sdi. Sanoat mahsulotlarining miqdori 1923 yildagi 5 mln oltin so'mdan 1924 yilda 7 mln 322 ming oltin so'mga yetdi.
Sanoat va hunarmandchilik sohalariga nisbatan iqtisodiy siyosatdagi liberallashuv (kelishuvchilik)ning mazmun-mohiyatini ma'muriy-siyosiy tazyiqni bo'shashtirish, moddiy manfaatdorlik uchun imkoniyatlar yaratish, xo'jalik hisobi tamoyillaridan keng foydalanish tashkil qildi. Xo'jalik faoliyatiga erkin raqobat kirib kelib, yakkahokimlik (monopoliya), jumladan, davlat monopoliyasi dastlab cheklandi, keyinchalik esa bekor qilindi.
3. Dehqon xo'jaliklari va Ya.I.S tamoyillari. Qishloq  xo'jaligini  tiklash, oziq-ovqat taqchilligini bartafaf qilish uchun oziq-ovqat solig'iga o'tildi. Bu dehqon xo'jaligini ko'tarish uchun yo'l ochdi. Soliqni to'lagandan so'ng ortiqcha mahsulotni bozorda sotish, xo'jalikka zarur narsalarni sotib olish imkoniyati tug'ildi. Dastlab o'lkada oziq-ovqat solig'i sakkizta natural soliqdan tarkib topdi. Bu chalkashlik va suiiste'mollarga sabab bo'ldi. Soliq tizimini takomillashtirish choralari ham ko'rildi. 1921 yilda ekin yerlari maydoni oldingi yilga nisbatan ancha kengaydi. Lekin chalkashlik hamon salbiy ta'sir ko'rsatardi. Oziq-ovqat solig'i 1921 yilda 76 % ga, 1922 yilda qariyb 98 %ga bajarildi. Yangi yengillik tug'dirgan tamoyillar dehqonlar o'rtasida keng targ'ib qilinmadi. Rahbarlikning ma'muriy usullarini qo'llash davom etdi. Chunonchi, 1921 yilning yozida irrigatsiya tarmog'i harbiylashtirildi. Dehqon xo'jaligi bu tarmoqda majburiyatni bajarish bilan birga, suv solig'ini to'lashi lozim edi.
Qishloq xo'jaligida moddiy yordam ko'rsatish uchun yagona oziq-ovqat solig'iga, keyinchalik natural shakldan pul bilan to'lashga o'tildi. 1923 yili Toshkentda qishloq xo'jalik banki ta'sis etildi. O'lkada irrigatsiyani tiklash uchun 1922-1923 xo'jalik yiliga 5 mln 850 ming oltin so'm, kelgusi yilga 4 mln 800 ming va 1924/25 xo'jalik yiliga 6,5 mln oltin so'mga yaqin mablag' ajratildi. Bu mablag'lar sug'oriladigan ekin maydonlarini qayta tiklash uchun dehqonlarga ularning uyushmalari orqali kreditga berildi.
Paxtachilikni tiklashga Rossiya markaziy to'qimachilik korxonalari ayniqsa muhtoj edi. Markaz bunga alohida ahamiyat berdi. Bu ishni tashkil qilish uchun Markazda paxtachilik bosh boshqarmasi (FjiaEXJionicoM) ta'sis etildi, uning bo'limlari Turkistonda, boshqa joylarda ish ko'rdi. Turkistonga g'alla, boshqa mollar yuborila boshlandi. Paxta soliqdan ozod qilindi, uning xarid narxi oshirildi. Hatto paxta yetishtirgan boy dehqonlarga ham paxtachilik qo'mitasi homiylik qila boshladiki, bu hol o'lkadagi rahbar bolsheviklarning noroziligini uyg'otdi. 1923 yilda paxtaga davlat monopoliyasi bekor qilindi.
Qishloq xo'jaligi, xususan, paxtachilikni tiklash uchun shirkatchilik uyushmalari (kooperatsiya) shakllari tashkil qilindi, davlat-bank mablag'lari shular orqali dehqon xo'jaliklariga kredit qilib beriladigan bo'ldi. Kooperatsiya turlari oldin ham bo'lgan, ammo sovet hokimiyati ularni burjuacha tashkilot deb tarqatgan edi. Yangi kooperativlar 1921 yilda tuzildi. Paxta tozalash zavodlari, paxtani xarid qilgan idoralar paxtakor dehqonlarni kooperativlarga uyushtirib, ularga hosilni terguncha kredit berib turganlar. Bularning soni 57 ta edi. Davlat keng miqyosda kreditlashni 1923 yil bahorida amalga oshirdi. Paxtakor kooperativlar va melioratsiya kooperativlari tuzildi. Paxtakor kooperativlar soni 1923 yil oxirida 417 tani, ularga a'zolar soni 66 ming xo'jalikni tashkil etdi. Ularning soni 1924 yilda 523 va 124 ming, 1925 yilda 723 va 270 ming xo'jalikka yetdi. Meliorativ kooperativlar soni 1923 yilda 7 ta, 1924 yilda 29 taga yetdi. Kreditdan foydalangan dehqon xo'jaliklari paxta maydonlarini kengaytirib bordilar.
Turkistonning uch viloyatida 1922 yilda paxta hosili 39 ming tonnani, 1923 yilda 111 ming va 1924 yilda 209 ming tonnani tashkil etdi. 1924 yilda ekin yerlarining umumiy maydoni Birinchi jahon urushidan oldingi hajmning 60 % ini tashkil qildi. Qishloqda chorvachilik va boshqa tarmoqlar ham tiklana bordi.
4. Ijtimoiy hayotdagi ahvol. Bozor munosabatlariga, xo'jalik faoliyatida moddiy manfaatdorlikka imkoniyatlarning tug'ilishi qiyinchiliklarni yenga boshladi. Ocharchilik chekindi. 1924 yilda Farg'ona vodiysi halokatli ahvoldan qutuldi.
Soliq sohasida kambag'al oilalarga imtiyozlar berildi. Soliqlarni asosan tadbirkorlar, tijoratchilar, o'rtahol va yirik dehqon xo'jaliklari, hunarmandlar to'lar edilar. 1922 yil may oyidan boshlab oziq-ovqat mahsulotlari-ning yakka shaxslar tomonidan o'lkadan tashqariga olib chiqib ketilishi taqiqlandi.
Eski shaharlar, mavzelar va tumanlarning aholisi dala yerlari, bog'-rog'lari hosili, sigir, qo'y-echkilari mahsulotlaridan foydalanar, bir qismini sotuvga ham olib chiqar edi.
Ijtimoiy siyosatda davlat yer maydonlariga artellar, kolxozlar, sovxozlar tuzib, ularning faoliyatini yo'lga qo'yishga harakat qildi. Lekin bu tadbirlar ijobiy natija bermadi. Mehnat vositalari, urug'lik, dastlabki mablag'lar bilan ta'minlanmagan kolxoz va artellar tarqalib ketar edi. Ayrim sovxozlarni xlopkomlar ijaraga olib, ishchilar yollab ixtisoslashtirdilar. Keng dehqon xo'jaliklariga nisbatan yuritilgan siyosat va amaliy chora-tadbirlar o'rtahol xo'jaliklarni qo'llab-quvvatlash, ularning sonini ko'paytirib borishga qaratildi.
Qishloq xo'jaligida ish hayvonlarining yetishmasligi jiddiy muammo tug'dirdi. O'lkada chetdan, ayniqsa, Xitoyning chegara oldi yerlaridan ho'kiz va otlar sotib olishga mablag' (oltin, kumush pullar) ajratildi, sotib olingan qoramollarni chegaradan boj to'lamay olib kirishga ruxsat berildi. 1924 yilda Farg'ona vodiysiga 20 ming bosh qoramol keltirildi.
Xususiy savdo bilan birga davlat savdosi ham olib borildi. Ammo davlat magazinlari, do'konlarida gazmol, kiyim, kerosin va boshqa mollarning narxi baland bo'lib, keng aholining ularni sotib olishga qurbi yetmay qoldi. Natijada 1923 yil kuziga kelib, bir tomondan, savdo inqirozi (mollarning sotilmay qolishi), ikkinchi tomondan esa qimmatchilikdan noroziliklar kelib chiqdi. Bu hol shunday jiddiy tus oldiki, hukumat tezda narxlarni tushirishga majbur bo'ldi.
Xo'jalikni ko'tarishga qaratilgan siyosatda salbiy jihatlar ham bor edi. Chunonchi, davom etib kelgan an'anaga ko'ra, mintaqada gidrotexnika va katta ariqlar davlat mablag'lari hisobiga, mahalliy ahamiyatga ega ariqlar esa dehqonlarning o'zi tomonidan yil sayin ta'mirlanib, tartibga keltirib turilardi. Biroq sovet organlari bunga amal qilmadi, ishning ba'zi og'irliklari xalq zimmasiga yuklatildi. Sug'orish inshootlarini tiklash ishlari iqtisodiy jihatdan rag'batlantirilmadi.
20 yillarning  o'rtalarigacha  iqtisodiy  liberallashuv, kelishuvchilikning tiklanishi bilan bir qatorda hokimiyat siyosatida sinfiylik va siyosatlashtirish tamoyillari ham ko'zga tashlandi.
 ////////////////////
 Faqat bizda yaratilgan! Yangiliklar!
http://WWw.sever.uz   
/////////////Sizdagi {demo} versiya///////////
