Java Books Maker     
 ////////////////////
 Faqat bizda yaratilgan! Yangiliklar!
http://WWw.sever.uz   
/////////////Sizdagi {demo} versiya///////////

A.Muhammadjonov
O'zbekiston tarixi 
7-sinf
"SHarq" Toshkent-2009 yil

Tarix xalq ma'naviyatining asosidir.
Islom KARIMOV

KIRISH
Aziz o'quvchi!
Vatanimiz O'zbekiston va o'zbek xalqi olamshumul voqealarga, boy qadimiy tarixga ega. Turon, Turkiston va Movarounnaxr nomlari bilan shuxrat topgan bu mamlakatning va o'z mexnati bilan uni obod etgan o'zbek xalqining o'tmishi g'oyat qiziqarli va saboqlidir.
Siz uchun darslik sifatida tavsiya etilayotgan ushbu kitob O'zbekiston tarixiga bag'ishlanib, unda 4-16 asrlar davomida kechgan voqealar bayon etiladi. O'n ikki asrlik davrni qamragan bu tarixiy bosqichda avvalo umumturk qavmlari safida "o'zbiy" va "o'zbek" atamalari bilan ulug'langan dono daxolar yo'lboshchiligida soxibkor va erksevar o'zbek xalqi shakllandi.
Ajdodlarimiz kanallar qazib, dashtu biyobonlarga suv chiqardilar, qo'riq yerlarai bog'u bo'stonga aylantirdilar. Dexqonchilik, chorvachilik va xunarmandchilik rivojlandi. O'tloq voxalar o'rnida qishloq va shaxarlar qad ko'tardi. Ular ilmu ma'rifat va kasb-xunarlarning markaziga aylandi. Tasviriy san'at, musiqa, me'morchilik rivoj topib, o'ziga xos benazir madaniyat barpo bo'ldi.
Dexqonchilik voxalarida dastavval voxa xokimlari, so'ngra esa eftallar, Turk xoqonligi, Somoniy, Qoraxon, Xorazmshoxlar, Amir Temur davlati kabi yirik podsholiklar xukm surdi. Ilk o'rta asrlarda xvabu, xudot, afshin, ixshid, tudun, yabg'u, so'ngra esa xon, xoqon, sulton va qoraxoniylar tomonidan boshqarilgan davlatlar mamlakat axolisining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma'naviy xayoti rivojiga ta'sir ko'rsatdi. Bu davrda "Qishloq xokimi" deb atalgan katta yer egasi - "dexqon"lar va ularning ekinzorlarida ishlovchi yersiz "kadivar"lar, ya'ni korandalar shakllandi. Yerga, suvga bo'lgan munosabat tubdan o'zgardi. Turli shakllardagi yer egalari qaror topdi. Yerda ishlash va unda qo'shchilarni ishlatish tartiblari o'zgardi. Ijtimoiy xayotda tabaqalanish yanada keskinlashdi.
Mexnatkashlar ustidan zulm kuchaydi, tabaqalar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar esa tobora ziddiyatlashib bordi.
Mazkur davrda mamlakatimiz Arab xalifaligi tomonidan fatx etildi. Qayta savod chiqarib ma'rifatli bo'lish uchun bir nechta avlodlarning umri sarf bo'ldi. Islom dini va musulmonchilik mafkurasi qaror topib, maxalliy din va e'tiqodlarga barxam berildi. Elga yot bo'lgan arabiy imlo joriy etildi. Xalifalik xukmronligidan keyingi asrlarda ilm-ma'rifatning rivoji uchun sharoit yuzaga keldi. O'rta asrlarda yurtimizda Abu Rayxon Beruniy, Muxammad ibn Muso al-Xorazmiy, Axmad al-Farg'oniy, Ibn Sino, Ulug'bek va Alisher Navoiy kabi buyuk mutafakkirlar qatorida islom dini va ta'limoti rivojiga salmoqli xissa qo'shgan Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Axmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Baxouddin Naqshband va Xoja Axror singari mashxur ulamolar yetishib chiqdi.
Yurt boshiga tushgan og'ir va musibatli damlarda erksevar xalqimiz jasoratini ona Vatan mudofaasi yo'lida o'zini fido qilgan Jaloliddin Manguberdi, Temur Malik va mashxur shayx Najmiddin Kubro kabi vatanparvarlar timsolida bilib olasiz. Mustaqillik xalqimizning asriy orzusi va kurashlarining sharofatli natijasi ekanligiga guvox bo'lasiz.
Ma'lumki, Amudaryo va Sirdaryodek yirik suv xavzalari atrofida joylashgan qadimgi Turon xududlarida azaldan o'troq o'zbeklar bilan yonma-yon qardosh tojik, qirg'iz, qozoq, qoraqalpoq va turkmanlarning xam ota-bobolari yashab kelgan. SHu boisdan o'zbek xalqining o'tmishi etnik jixatdan yaqin bo'lgan qardosh xalqlarning tarixi bilan chambarchas bog'lanib uyg'unlashgan. Ayniqsa, chet ellik bosqinchilarga, adolatsiz mustabid xukmdorlarga, shafqatsiz mulkdor zodagonlarga qarshi olib borilgan kurashlar qardosh xalqlarni birlashtirdi. SHu tufayli ular ko'p xollarda yagona davlatning umumiy fuqarosi bo'lib yashadilar, el-yurtni obod etishda faol ishtirok etdilar.
Xullas, darslikda Vatanimiz va o'zbek xalqining o'rta asrlarda boshidan kechirgan g'oyat murakkab va mashaqqatli xayot tarixi bayon etiladi. Unda siyosiy voqealarning yoritilishi jarayonida xalqimizning bunyodkorlik faoliyati, o'ziga xos madaniyati va e'tiqodi xamda Vatanga bo'lgan cheksiz muxabbati va sadoqatiga bag'ishlangan satrlarni o'qib, shunday mo'tabar xalqning vorisi ekanligimizdan qalbingiz faxrga to'lib boradi. CHunki mamlakatimiz Prezidenti Islom Karimov ta'kidlaganidek "O'zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi... Xaqqoniy tarixni bilmasdan turib esa o'zlikni anglash mumkin emas".

1-. Ijtimoiy - iqtisodiy o'zgarishlar.

Qadimgi Turon diyorida zamonasining buyuk davlatlaridan Qang' (Kanguy) davlati va Kushon podsholigi ravnaq topgan davrda yuksalish boshlangan edi. Bu siljishlar albatta mamlakat axolisining ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va siyosiy xayotida muxim o'zgarishlarga olib keldi. SHaxarlarning soni ko'paydi va xududi kengaydi, xunarmandchilik, savdo-sotiq va madaniy xayotning markaziga aylandi. 
Voxalarda yirik sug'orish tarmoqlari qazilib, sug'orma dexqonchilik maydonlari kengaydi. Suv tegirmoni, chig'ir va charxparraklar kabi suv inshootlari kashf etildi. Oqar suv satxidan birmuncha balandlikda joylashgan maydonlarga suv chiqarib obod etildi. Ziroatchilikda g'allakorlik, sholikorlik va polizchilik bilan bir qatorda paxtachilik va bog'dorchilik maydonlari kengaydi.
Ekin maydonlarini sug'orish va ishlov berishdagi asriy tajribalari tufayli axoli dexqonchilikdan mo'l xosil oladigan bo'ldi.
SHaxarlarda axolining gavjumlashuvi, xunarmandchilik, ichki va tashqi savdoning rivoj topishi bilan qishloq xo'jalik maxsulotlariga bo'lgan extiyoj ortib bordi. Natijada mamlakatning iqtisodiy xayotida xomashyo yetkazuvchi qishloqlarning nufuzi ko'tarildi. Bir tomondan, yerga, ziroatkor maydonlarga bo'lgan munosabat, ularga egalik qilish shakli asta-sekin o'zgara boshladi. Ikkinchi tomondan esa, o'troq ziroatkor axoli bilan chorvador qabilalar o'rtasidagi aloqalar rivojlandi. Mamlakatning dasht va tog'oldi mintaqalarida yashovchi ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi axolining o'troq xayot tarziga o'tishi kuchaydi. Oqibatda dexqonchilik uchun yaroqli obikor yerlarga bo'lgan extiyoj tobora oshib bordi. Natijada qo'riq va bo'z yerlarga suv chiqarilib, katta-katta ekin maydonlari barpo etildi. Bunday obodonchilik ishlarini amalga oshirishda el-yurtning ijtimoiy xayotida kattagina nufuzga ega bo'lgan mulkdor tabaqa vakillari, qishloq oqsoqollari xamda qabila boshliqlari sarkor-ishboshi sifatida faol qatnashadilar. Qo'riqlarda ochilgan yangi yer maydonlarining ma'lum bir ulushi ularning qo'liga o'tadi va merosiy mulkiga aylanadi. SHu tariqa kattagina yer egaligiga asoslangan mulkdorlar tabaqasi shakllanadi.
Dehqonlar va ular xo'jaligidagi hayot. Sarkorlar o'zlariga tegishli yer maydonlarini sug'orish tarmoqlarining yuqori qismidan, ayniqsa to'g'on boshi atrofidan ajratib oladilar. Bu yo'l bilan ular suvdan dexqonchilikda bemalol foydalanish, suv taqsimotini nazoratga olib, qishloq axolisi ustidan o'z ta'sirini o'tkazish imkoniyatiga ega bo'ladi. SHu tariqa ular ziroatkor axoli ustidan xukmronlik qila boshlaydi. O'sha zamonda ular dexqonlar deb atalgan.
Dexqonlar shaxarlarda xashamatli qasr va saroylarga, savdo va xunarmandchilik do'konu rastalaridan iborat kattagina xo'jalikka xam ega edilar. Qishloqlarda esa, ekinzor paykallardan tashqari, ularning ko'shk va istexkomli qo'rg'onlari, objuvozu moyjuvoz va tegirmonlari bo'lardi. Qul, cho'rilardan iborat ko'pdan ko'p xizmatkorlar dexqonlarning xo'jaligida qishin-yozin mexnat qilganlar. Bulardan tashqari, xar bir katta yer egasining 30-40, 50-100 va ba'zan undan ortiq maxsus askariy guruxi - chokarlari bo'lgan.
CHokarlar baquvvat va abjir xamda o'z xojasiga sadoqatli o'spirinlardan tanlab olingan. Bunday sodiq va jangovar chokarlari bilan dexqonlar yov xujumi paytlarida dushmanga qarshi xarbiy yurishlarda qatnashadi. Osoyishtalik zamonida esa chokarlarga suyanib qishloqning ziroatkor axli ustidan xukmlarini o'tkazardi. 
Qishloq jamoalarining tabaqalanishi. Avvalda o'z qaramog'idagi xizmatkorlari mexnatidan foydalanib kelgan dexqonlar keyinchalik turli yo'llar bilan qishloq jamoalari ustidan xukmronlik qiladigan, bora-bora ular kuchidan foydalanadigan bo'ladilar. SHunday qilib, mamlakatda yerga egalik qilish munosabatlarining shakllanishi bilan qishloq jamoalari ichida yirik yer egalari bo'lmish dexqonlar bilan bir qatorda kadivarlar tabaqasi xam paydo bo'ladi. Mamlakatda yer-suv mulkchiligining xususiyligi ortib borishi bilan kadivarlarning soni asta-sekin ko'payib, dexqonchilik xo'jaligining asosiy ishlab chiqaruvchi kuchlaridan biriga aylangan.
5 asrning o'rtalariga kelib, garchi ekin yerlarining ma'lum bir qismi mulkdor dexqonlar qo'l ostidagi mulklardan iborat bo'lsa xam, ammo ziroatkor voxalardagi obikor yerlarning asosiy qismi xali xam qishloq jamoalarining qaramog'ida edi.
Er egaligining tarkib topishi oqibatida mamlakatning ijtimoiy xayotida keskin o'zgarishlar sodir bo'ldi. Patriarxal qishloq jamoalari ijtimoiy jixatdan tabaqalanib, u yerli mulkdor dexqon va unga qaram bo'lgan yersiz va erksiz kadivarlarga ajralib bordi. Qishloq jamoalari yerlarida yashab yer va suvdan iborat umumiy mulkka ega bo'lgan erkin ziroatchilar tabaqasi kashovarzlar deb atalardi. Ularning ma'lum bir qismi jamoa yerlaridan maxrum bo'lib, bora-bora kadivarlarga aylanib borganlar. Ayrim dexqonchilik voxalarining katta yerlarga ega bo'lgan dexqonlar esa o'z viloyatlarida xatto mustaqil xokim bo'lib oladilar. 
Ilk o'rta asrlarda dexqonlar, kashovarzlar va kadivarlar tabaqalari shakllandi. Turon axolisining xayotida sodir bo'lgan bunday o'zgarish mamlakatda mayda voxa davlatlarining tashkil topishiga olib keldi.
Dehqon - qishloq hokimi. Ilk o'rta asrlarda mulkdor tabaqa.
Kashovarz - ziroatchi oddiy qo'shchilar.
Kadivar - qishloqning dehqonlarga qaram aholisi.
CHokar - dehqon mulkini qo'riqlovchi, harbiy posbon.
Ganchkor bo'rtma arxar tasviri - Varaxshadan topilgan.

2-. Ilk o'rta asrlar davlatlari

Xorazm davlatining tashkil topishi. Zaiflashib borayotgan Qang' davlatidan birinchi bo'lib Xorazm ajralib chiqadi. Uni maxalliy afrig'iylar sulolasiga mansub xorazmshoxlar idora qila boshlaydi. Ilk asr o'rtalarida Xorazm davlatining poytaxti dastlab xozirgi Qoraqalpog'istonning Ellikqal'a tumanida joylashgan qadimgi Tuproqqal'a shaxar xarobasining o'rnida bo'lgan.
3 asr o'rtalarida Xorazm davlatini Afrig'iylar sulolasiga mansub xorazmshoxlar idora qiladi.
Poytaxt mudofaa jixatidan nixoyatda mustaxkam qurilgan. SHaxarning mustaxkam labirintli (g'ulomgardish) darvoza og'zi istexkomi - darvozaxonasi bo'lgan. Darvoza qarshisida shaxar markazini kesib o'tgan ko'chaning har ikki tomoni bo'ylab shaxarliklarning turar joylari joylashgan. SHaxar markazidan yuqoriroqda ibodatxona majmuasi, uning shimoli-g'arbiy burchak qismida esa balandligi 25 metr bo'lgan uch minorali xorazmshoxlar qasri qad ko'targan. Bu davrda Xorazmda atrofi mustaxkam devorlar bilan o'ralgan shaxarlar, istexkomli qishloqlar juda ko'p bo'lgan.
Milodiy 305 yilda xorazmshox Afrig' o'z qarorgoxini Xorazmning qadimgi Kat shaxriga ko'chiradi. Kat qayta tiklanib, Al-Fir qasriichida shox o'ziga yangi saroy qurdiradi. Xuddi shu vaqtdan boshlab Xorazmning Afrig'iy shoxlari oldi tarafiga shox va orqasiga suvoriy tasvirlari tushirilgan kumush tangalar zarb etib, mamlakatning ichki va tashqi savdo munosabatlarini mustaxkam o'rnatib oladilar.
Abu Rayxon Beruniyning yozishicha, xorazmshoxlar unvoni dastlab siyovushlar sulolasi tomonidan qabul qilingan. Miloddan avvalgi 7 asrda shakllangan qadimgi Xorazm davlatini avval axamoniylar, so'ngra esa afrig'iylar boshqargan. Beruniy bu xaqda "Siyovush ibn Kayxusravning Xorazmga kelishidan tarix oldilar. SHu vaqtdan Kayxusrav turk podsholari (ustidan) xukmronligini yurg'izgan edi" deb yozgan. O'sha zamonda Kayxusrav, Saksafar, Farasman, Xusrav kabi xukmdorlar "Xorazmshox" unvoniga sazovar bo'lishgan.
Moddiy-madaniy topilmalaridan ayon bo'lishicha, 3 asrda Xorazm xududida iqtisodiy-siyosiy jixatdan mustaqil bir nechta sug'orma dexqonchilik voxalarni boshqargan mayda xokimliklar tarkib topgan. Tuproqqal'adan qo'lida burgut qo'ndirilgan tojdor xukmdor xaykalini yoki Anqaqal'a yaqinidan esa qo'lida shoxboz lochin tutgan tojdor tasviri so'qilgan tanganing topilishi shubxasiz xukmronlik ramzidan dalolat beradi. Bu davrda Xorazmda sug'orma dexqonchilik, xunarmandchilik, chorvachilik va savdo-sotiq, ilm-fan, san'at, xususan xaykaltaroshlik yuqori darajada rivoj topgan. Ilk o'rta asrdayoq Qang' davlatidan ajralib mustaqillikka erishgan Xorazm o'zaro kurashlarda g'olib chiqadi. Natijada afrig'iylar sulolasi xukmronligiga asos solinadi.
Xorazm xioniylar, kidariylar, eftallar xamda Turk xoqonligi davrida xam o'zining siyosiy mustaqilligini saqlab qoladi. Vizantiyalik tarixchi Menandr Xorazm 6 asrning 60 yillarida Vizantiya va turklar bilan diplomatik aloqalar olib borganligi to'g'risida ayrim ma'lumotlarni qayd etgan.
Xioniylar davlati. 4 asr o'rtalarida O'rta Osiyoga Yettisuv va SHarqiy Turkistondan ko'chmanchi Xion nomli qabilalarning xujumi boshlanadi.
Xioniylar 353 yilda o'z xukmdori Grumbat boshchiligida So'g'dga bostirib kiradilar. So'ngra ular Eronda tashkil topgan va tobora kuchayib borayotgan Sosoniylar davlati bilan to'qnashadilar. Dastlabki janglardayoq sosoniylar shoxi SHopur 2 (309-379) xioniylardan yengiladi. So'ngra o'zaro sulxga kelishilib, xatto ular o'rtasida ittifoqlik nikox orqali yuzaga keladi. O'rtadagi ittifoq gox buzilib, gox tiklanib turadi.
Nixoyat, 4 asrning 70 yillarida O'rta Osiyoda xioniylar xukmronligi o'rnatildi. Sirdaryo bo'ylaridan to Amudaryo xavzasigacha cho'zilgan keng maydonda xioniylarning kuchli davlati qaror topadi. Bu davlat 120 yildan oshiqroq xukmdorlik qiladi.
Kidariylar davlati. 5 asrning 20 yillarida SHarqdan Sirdaryo va Orol bo'ylari orqali Xorazm xamda Amudaryo xavzasiga yana bir ko'chmanchi chorvador axoli - toxarlar kirib keladi. Toxarlar kushonlarning avlodlaridan bo'lib, Kidar ismli xukmdor ularga yo'lboshchi edi. SHuning uchun ular kidariylar nomi bilan tilga olinadi. Tez orada kidariylar Amudaryo xavzasi xamda g'arbiy va janubiy So'g'd yerlarini ishg'ol etib, Xioniylar davlatining janubiy qismida o'z xukmronligini o'rnatganlar. Balx shaxri esa bu yangi davlatning poytaxtiga aylantirilgan.
5 asrning 30-50 yillarida kidariylar bilan sosoniylar o'rtasida ziddiyat tobora kuchayib, ular bir-biriga dushman bo'lib qolgan. Bu ikki davlat o'rtasida 456 yilda bo'lib o'tgan navbatdagi to'qnashuvda sosoniylardan qaqshatqich zarbaga uchragan kidariylar o'zini qayta o'nglab ololmaydi. Buning ustiga tez orada kidariylar shimoldan janubga tomon siljigan yana bir ko'chmanchi chorvador axoli - eftallar bilan to'qnashadilar. Natijada, kidariylar O'rta Osiyoni tark etib, janubga - SHimoliy Xindistonga chekinadilar. U yerlarda 75 yil xukmronlik qiladilar.
Eftallar davlati. Eftallarning ilk ajdodlari Xitoyning shimoli-g'arbiy xududida (Xesi) yashagan turkiy xun qabilalari ittifoqi tarkibida bo'lgan. Xitoy manbalarida ta'rif etlishicha, mil. avv. 7 asrda mallasoch, ko'zi ko'k xunlarning bir qismi yashab turgan yerlarini tashlab, Pomir tog'i etaklariga kelib o'rnashgan. Xunlar davlati yemirilgach, ularning ikkinchi qismi esa Jung'ariyaga, Elsuvi (Ili) xavzasiga borib o'rnashgan. Bu yerda ular Yueban etnik uyushmasini tashkil qilganlar. Yuebandan eftal nomi bilan atalgan yirik gurux ajralib, 3 asrda Turonning janubiy va Xarkon (Kaspiy) dengizining shimolida yastangan yaylovlarga o'rnashib boshqa turkiy elatlar bilan aralashib ketadi. Eftallar 4 asrning ikkinchi yarmida ko'payib, avval xioniylarni, so'ngra boshqalarni tobe etib, davlat barpo etganlar. 5 asrda ular Kidariylar davlatini mag'lub etib, Xurosonning talay qismini egallaganlar va sosoniylar bilan to'qnashganlar.
5 asrning o'rtalarida diyorimizga kirib kelgan eftallar yozma manbalarda eftal, xaftal, xaytal degan nomlar bilan tilga olinadi. "Eftal" degan nom ilk bor "xeptal" shaklida 5 asr arman manbalarida uchraydi. Bu nom aslida "Eftalon" deb yuritilgan shox nomidan olingan. Uni Vaxshunvar deb xam ataganlar, u eftallar yurishiga boshchilik qilgan. Qisqa vaqt ichida CHag'oniyon, Toxariston va Badaxshon bo'ysundiriladi. Bir zarba bilan So'g'dda o'z xukmronligini o'rnatadilar. Eftallar davlati nixoyatda kuchayadi. Xatto ular o'zaro aloqa o'rnatish maqsadida 456 yilda Xitoyga elchi yuboradilar. Eftallarning tobora kuchayib borayotgan tajovuzidan xavfsiragan sosoniylar ularga qarshi yurish qiladi. Ikki o'rtadagi jangu jadallar ayniqsa sosoniylar shoxi Pero'z xukmronlik qilgan davrda (459-484) avjiga chiqadi. Sosoniylar shoxi eftallarga qarshi uch marta yurish qiladi. Dastlabki janglardayoq u mag'lubiyatga uchrab, asir tushadi. Vizantiya imperatori Zenon tomonidan yuborilgan o'lpon evaziga u asirlikdan ozod etiladi. Biroz vaqt o'tgach, ikkinchi marta eftallarga qarshi qo'shin tortadi. Ikkinchi yurish xam muvaffaqiyatsiz tugaydi. SHoxning Kubod ismli yosh o'g'li eftallar yurtiga garovga yuborilib, Pero'z tutqunlikdan ozod etiladi.
Pero'z 484 yilda eftallarga qarshi uchinchi marta yurishga otlanadi. Bu galgi urush sosoniylar shoxining xalokati bilan tugaydi. Marv ishg'ol qilinib, Eron ustiga juda og'ir o'lpon yuklanadi. Pero'z vorislari Kubod (488-531), Anushervon (531-579) xukmronlik qilgan davrlarda eftallar bilan munosabatlar ancha yumshab, tinchlik tusini olgan. Sosoniylar kumush xisobida belgilangan bojni uzluksiz to'lab turadilar. Keyinchalik Eftallar Kobul, Panjob, Urumchi, Qorashar, Xo'tan, Qoshg'ar shaxarlarini xam o'z tasarrufiga kiritadilar.
SHu tariqa kuchli suvoriy (otliq)lardan iborat qo'shinga ega bo'lgan eftallar bir qancha yarim mustaqil mulkdorlarning uyushmasidan iborat ulkan davlatni barpo etdilar. Mazkur mulklar xukmdor - SHo (shox) ga tobe sulolalar tomonidan boshqarilgan. Xatto ularning xar biri o'zining kumush yoki mis tangasini zarb etgan.
SHunday qilib, 5 asrning ikkinchi yarmi va 6 asrning boshlarida O'rta Osiyo, SHarqiy Eron, SHimoliy Xindiston va SHarqiy Turkiston yerlarini birlashtirgan, ilk o'rta asrlarning yangi qudratli davlati xisoblangan eftallar davlati tashkil topadi.
Kumush lagan - Eftallar. CHelak shaxri.Samarqand viloyati. 5 asr.
Buyuk ipak yo'li davrida: 
Bandi az dengizi - Qora dengiz.
Xazar dengizi - Kaspiy dengiz.
Jand dengizi - Orol dengiz.
Azoq dengizi - Azov dengiz.
Eli - Don daryosi.
Bijanaklar - Qora dengiz shimolida yashagan.
O'g'uzlar - Sirdaryo bo'ylari va Kaspiy dengizi shimolida yashagan.
Amudaryo - Amudaryo.
Sirdaryo - Sirdaryo.

3-. Eftallar davrida ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy xayot

Xo'jalik hayoti. Eftallar davlatiga birlashgan axolining etnik tarkibi xilma-xil bo'lgan. Ularning ijtimoiy-iqtisodiy xayoti esa biri ikkinchisinikidan keskin farq qilgan. Eftallar kelib chiqishiga ko'ra ko'chmanchi qabilalarga mansubligi tufayli chorvachilik bilan shug'ullanib, yaylovlarda o'tov qurib yashaganlar. Keyinchalik eftallar zabt etgan yerlarda savdo-sotiq rivojlandi. SHunday qilib yillar o'tishi bilan ular omilkor maxalliy axoli bilan qorishib ketadilar.
Toxariston va So'g'd dexqonchilik xamda bog'dorchilikning rivoj topgan markazi xisoblanardi. Qashqadaryo va Zarafshon vodiylarida g'alladan tashqari sholi xam yetishtirilar edi. Xitoy manbalarida qayd etilishicha, 5-6 asrlarda SHarqiy Turkiston va O'rta Osiyo yerlarida paxta ekilgan. Uning tolasidan oppoq va nixoyatda mayin mato to'qilgan. Xitoy bozorlarida bunday matoga talab katta bo'lgan. CHunki o'sha davrlarda Xitoyda paxta xali ekilmas edi.
Axolining dashtliklarda yashovchi yarim ko'chmanchi qismi chorvachilik, xususan qoramol va qo'y-echkilar boqish, tuyachilik, tog'li va tog'oldi mintaqalarida esa yilqichilik bilan shug'ullanishgan. Farg'ona vodiysi xamon zotli arg'umoqlari bilan mashxur edi.
Er egaligi. Ziroatkor yerlarning kattagina qismi xali xam qishloq jamoalari tasarrufida bo'lsada, ammo mamlakatdagi yer maydonlarining ma'lum bir qismi dexqonlar qo'lida va ibodatxonalar ixtiyorida bo'lgan. Buning natijasida qishloq jamoasining kashovarz erkin qo'shchilari ma'lum darajada dexqonlarga tobe bo'lib, ularga qaram kadivarlarga aylana borgan. 
Yaylovlarning asosiy qismi esa qabila va urug' jamoalari xamda ularning oqsoqollari xvabulari tasarrufida edi. Xozirgi vaqtda xam Toshkent voxasi va Janubiy Qozog'iston yerlarining bir qismini suv bilan ta'minlab turgan Zog'ariq (Zovariq) va Bo'zsuv, Samarqand viloyati janubiy tumanlarining asosiy suv manbayi Darg'om kanali 5 asrda barpo etilgan eng yirik sug'orish tarmoqlaridan xisoblanadi. 
Xuddi shu davrda CHag'oniyon (Surxondaryo), Samarqand, Buxoro, Kesh (SHaxrisabz), Naxshab (Qarshi) va Toshkent atroflari to'la o'zlashtirilib, aloxida-aloxida dexqonchilik voxalari shakllanadi. Keyinchalik bu voxalarda yer egasi bo'lgan dexqonlarning siyosiy mavqeyi oshib, ular yetakchilik qilgan kichik xududga ega voxa xokimliklari vujudga keladi. 
Savdo va pul muomalasi. Tashqi savdo bojidan manfaatdor bo'lgan eftallar "Ipak yo'li"ni o'z nazoratlari ostida tutib turishga xarakat qilgan. Xitoy, Xindiston, Eron va Vizantiya bilan bo'lgan xalqaro savdoda faol qatnashardi. Ipak yo'li savdosida sosoniy savdogarlari bilan raqobatda asosan so'g'diylar vositachilik rolini o'ynardi. 
Xalqaro savdo aloqalarining rivojlanishi bilan mamlakatda tanga pul muomalasi tartibga solinadi. Ichki va tashqi savdo munosabatlarida eftallar dastavval sosoniy xukmdorlarining kumush tangalaridan keng foydalanadilar. Bulardan tashqari, Buxoro, Poykand, Vardona, Naxshab, Samarqand va Xorazmda maxalliy xokimlar tomonidan chiqarilgan chaqa tangalar mamlakatning ichki savdosida keng muomalada bo'lgan. Bu mamlakat xayotida maxalliy voxa xokimlari katta nufuzga ega ekanidan dalolat beradi. 
Eftallar davrida axolining tabaqalanishi, yani mulkiy tengsizlik kuchayib borgan. SHu boisdan davlat boshqaruvida qonun-qoidalar tarkib topgan. Davlat xarbiy kuchga tayangan. Jinoyat uchun juda qattiq jazolar belgilangan. 
Hayotiy o'zgarishlar. Ko'chmanchi qabilalarning dexqonchilik voxalari atrofiga kelib o'rnashishi bilan ma'lum darajada dasht udumlari va e'tiqodiy tasavvurlari o'troq axolining xayotiga kirib bordi. Asriy madaniy an'analari kuchli bo'lgan Toxariston va SHarqiy So'g'd voxalarida ko'chmanchilar tez orada o'troqlashdilar. Samarqand, Buxoro, Naxshab va CHoch (Toshkent) kabi dexqonchilik voxalarida baland tagkursi ustiga bino qilingan ko'plab istexkomli qasrlar va qo'rg'onlar qad ko'tardi. 
Ularning ayrimlari xatto ikki qavatli bo'lib, yuqorisiga pandus (qiya ko'tarma yo'lak) orqali chiqilgan.
O'rta Osiyo axolisi turli tillarda so'zlashgan. CHorvador axoli o'rtasida turkiy til muxiti xukmron edi. O'troq axolining bir qismi so'g'd tilida, ikkinchi qismi turkiy tilda so'zlashgan. Bu davrda so'g'd tili xalqaro savdo tili sifatida Yettisuv va Farg'ona orqali SHarqiy Turkistonga kirib, Xitoy xududlarigacha yetib bordi. 5-6 asrlarda So'g'd yozuvi, Xorazm va eftal yozuvlari tarqalgan edi. Eftallar xati Baqtriya yozuvi asosida paydo bo'ladi. Eftallar yozuvi 25 xarfdan iborat bo'lgan. Xat chapdan o'ngga tomon ko'ndalangiga yozilgan. 
Eftallar o't va quyoshga topinuvchi otashparast bo'lganlar. Markaziy Osiyodagilari esa budda, nasroniy va zardusht dinlariga e'tiqod qilishgan. Ularning so'nggi avlodlari o'zbek, turkman va turk elatlari tarkibiga singib ketgan. Zamonamizgacha turkman va anatoliyalik turklar tarkibida "abdal" nomli etnik gurux saqlangan. SHu tariqa turkiy dunyo kengayib, kamol topgan va Yevrosiyoda muxim o'rin egallagan. 
Bu davrda Xitoy, Xindiston va Eron bilan iqtisodiy va madaniy aloqalar kengayib boradi. 5 asrda o'rta osiyolik shishasozlar Xitoy xunarmandlariga rangli shisha va shisha buyumlar yasashni o'rgatadilar. O'rta Osiyo shishasi rangdorligi, yarqiroqligi va tiniqligi jixatidan Vizantiya shishasidan ustun turgan. Xitoy imperatorlari o'z saroylarini bezashda O'rta Osiyodan keltirilgan rangli shishadan foydalanganlar. SHunday qilib, O'rta Osiyo axolisining madaniy an'analari qo'shni mamlakatlar, xususan, Xindiston va Eron tasviriy uslublari bilan omixtalashib, ilk o'rta asrlar madaniyatining shakllanishida mustaxkam poydevorga aylanadi. 
Ilk o'rta asrlarda: 
Xarkon dengizi - Kaspiy dengiz.
O'kuz ko'li - Orol dengiz.
Ko'xcha dengiz - Balxash ko'li.
5 asr o'rtalari Eftallar tomonidan Bey Vey davlatining Qoshg'ar va Yorkent shaharlari egallandi. 
Sirdaryo - Xasart, Sayxun.
Amudaryo - Jayxun.
Mixirakula davrida tanga zarb etilgan (Eftaliylar davlati).
Sopol ko'za - Kofirqal'a (7-8 asrlar).

4-.O'rta Osiyo xalqlari Turk xoqonligi davrida

Xoqonlikning tatshkil topishi. 6 asr o'rtalarida Oltoy va Janubiy Sibirda yashagan turkiy qabilalarni birlashtirgan yangi davlat vujudga keldi. Bu davlat tarixga Turk xoqonligi nomi bilan kirgan. Uning asoschisi Bumin edi. 552 yilda Bumin "xoqon" deb e'lon qilindi. 
Oltoy xoqonlikning markazi qilib belgilanadi. Turklarning g'arbga tomon yurishlariga Istami boshchilik qiladi. Unga "Yabg'u xoqon" degan unvon beriladi. Tez orada Yettisuv va SHarqiy Turkistonga tutashgan yurtlarda yashovchi turkiy qabilalar bo'ysundiriladi. 555 yildayoq turklar Sirdaryo va Orol dengizi bo'ylarigacha cho'zilgan keng o'lkalarni egallaydilar. Xoqonlik chegarasi eftallar davlati xududlariga borib yondoshadi. 
558 yilda turklar Yoyiq (Ural) va Itil (Volga) bo'ylarini zabt etadi. 575-576 yillarda SHimoliy Kavkazning bepoyon yerlarini egallab, Qrim yarimoroliga kirib boradilar. Bunday qulay vaziyatdan foydalangan sosoniylar Toxariston va CHag'oniyonni eftallardan tortib oladilar. 
Eftallar davlatining qulashi. Turk xoqonligining eftallar bilan to'qnashishi muqarrar edi. Bunday murakkab siyosiy vaziyat xoqonlikni Eron, so'ngra Vizantiya bilan yaqinlashtiradi. Uzoq vaqt eftallar tazyiqida yashagan sosoniylar bu davlatning tamomila barbod bo'lishidan manfaatdor edi. Xusrav 1 Anushervon (531-579) tashabbusi bilan yuzaga kelgan o'zaro xarbiy ittifoq Eron shoxining Istamiga kuyov bo'lishi orqali yanada mustaxkamlanadi. 
Eron askarlarining Balxga xujumi ko'magida turklar 563 yilda eftallar davlati yerlariga bostirib kiradilar. Parak (CHirchiq) vodiysi va uning markazi CHoch shaxri ishg'ol qilinadi. Sirdaryodan o'tib, Zarafshon vodiysiga kirib boradilar. Ular Samarqand, Kesh va Naxshabni egallab, Buxoroga yaqinlashadilar. Sakkiz kun davom etgan shiddatli jangda eftallar qo'shini yengiladi. SHunday qilib, janubdan Eron sosoniylaridan, shimoldan esa Turk xoqonligidan 563-567 yillarda zarbaga uchragan eftallar davlati bir asrdan oshiqroq xukmronlikdan so'ng tamomila barbod bo'ladi. Natijada mag'lub davlatning merosi o'zaro bo'linib, Amudaryoning janubiy qirg'oqlarigacha bo'lgan viloyatlar Eron, uning o'ng soxillari bo'ylab Kaspiy dengizigacha cho'zilgan yerlar Turk xoqonligi tasarrufiga o'tadi. 
Eftallar davlati qulagach, vaziyat tubdan o'zgaradi. Endilikda o'z chegarasini shimoli sharqqa tomon kengaytirib olgan Eron Amudaryodan to Suriyaga qadarli Ipak yo'li ustida xaqiqiy sarbon bo'lib oladi. Uzoq SHarqdan Eron xududlarigacha karvon yo'li nazoratini o'z xomiyligi ostiga olgan turklar esa Eron orqali Vizantiya bilan bevosita savdo qiladigan bo'ldi. 
Turk xoqonligining boshqaruvi. Turk xoqonligi qanchalik katta bo'lmasin, chinakam markazlashgan davlat emas edi. Uning asosi turkiy tilda so'zlashuvchi qabilalar ittifoqidan iborat bo'lgan. Bu ittifoqni xoqon boshqargan. Xukmdorning xokimiyati urug'-aymoq udumlariga tayangan xarbiy-ma'muriy boshqaruvga asoslangan. Mamlakat ko'chmanchi chorvador va o'troq dexqon axoliga bo'linardi. Ko'chmanchi chorvador axoli "budun" yoki "qora budun" nomlari bilan yuritilgan. Budun o'z navbatida qabilalar ittifoqi birlashmasini tashkil etardi. U "o'n o'q budun" yoki "o'n o'q el" deb yuritilgan. O'n o'q budun yoki elning xokimi "yabg'u" yoki "jabg'u" nomi bilan atalardi. Yabg'u darajasiga faqat xoqon urug'iga qonqarindosh bo'lganlargina ko'tarilardi. SHu boisdan ba'zan u "yabg'u xoqon" deb ulug'langan. O'n o'q el sardori bir tuman (ya'ni o'n ming) suvoriyni safga tortar edi. Bunday xarbiy bo'linmaning tumanboshisi "shod" deb yuritilgan. 
6 asrda CHirchiq, Zarafshon, Qashqadaryo va Amudaryo xavzalarida o'ndan ortiq voxa xokimliklar mavjud edi. Ularning iqtisodiy va siyosiy boshqaruvi maxalliy sulola xukmdorlari qo'lida qoldirilib, turklar ulardan faqat boj va yasoq undirib olish bilan cheklanadilar. 
Xoqonlikning bo'linishi. Katta-katta qabilalar yoki qabilalar ittifoqi markaziy xokimiyatga bo'ysunmaslikka intilganlar. Turk xoqonligi tasarrufida bo'lgan xududlardagi xokimlar mustaqil bo'lishni istar edilar. Bu omillar xoqonlikning mustaxkam markazlashgan davlatga aylanishiga imkon bermagan. 
Bo'ysundirilgan xududlarni maxalliy xokimlar orqali boshqaruv tartibi xoqonlikni tobora zaiflashtira borgan. Buning ustiga, Vizantiya, Xitoy va Eron bilan doimiy raqobat xoqonlik axvolini yanada og'irlashtirgan. Oqibatda, Turk xoqonligi 6 asrning oxirlarida ikkiga: SHarqiy turk xoqonligi va G'arbiy turk xoqonligiga bo'linib ketadi. 
Buyuk turk xoqonligi barpo etilgan el-yurt Oloy tog'lari sharqidan to Uzoq SHarqgacha bo'lgan xudud, ya'ni Janubiy Sibir, O'rxun xavzasi (Mo'g'uliston), SHimoliy Xitoy SHarqiy xoqonlik tasarrufida bo'lgan. Mazkur xoqonlikning poytaxti O'tukan vodiysi (Mo'g'uliston)da qaror topgan. Oloy tog'larining g'arbida joylashgan o'lkalar Yettisuv, SHarqiy Turkiston, Sirdaryo va Amudaryo xavzalari xamda ularga tutashgan xudud G'arbiy xoqonlik tomonidan idora etilgan, qarorgoxi Yettisuvda joylashgan. G'arbiy xoqonlik o'troq voxa va viloyatlarni boshqarishda, garchi qator mavjud maxalliy sulolalarni saqlab qolgan bo'lsada, ammo strategik jixatdan muxim axamiyatga molik ayrim o'lkalarda turkiy xokimiyatni tashkil etish maqsadida xoqon xonadoniga tegishli mansabdorlar tayinlangan. Masalan, Farg'onada ixshid, Ustrushonada afshin, So'g'dda ixshid, Buxoroda buxorxudot, Dabusiyada dabusshox, Xorazmda afrig'iylar xokimiyatlari mavjud bo'lgan xolda CHoch viloyati tudunlar, Toxariston esa yabg'ular tomonidan boshqarilgan. 
Mustaxkam markazlashgan davlat - bu barcha xududlari yagona xukmdor tomonidan idora qilinuvchi davlatdir.
Budun - chorvador axoli.
Xoqon - buyuk xukmdor, podshoh, imperator.
Yabg'u xoqon - xoqon urug'idan bo'lgan yurt xokimi.
SHod - o'n ming qo'shin qo'mondoni.
Yasoq - dehqonlar va chorvadorlardan olinadigan soliq.
Turkiy chorvador qabilalarning siljishi vaqtida Yoyiq va Itil daryolari xavzasiga kimaklar o'rnashgan.
CHag'oniyonning jez tangasida qo'sh tasviri mavjud.

5- G'arbiy turk xoqonligi

Xoqonlik xududlari va boshqaruv. G'arbiy turk xoqonligi tasarrufiga O'rta Osiyo va SHarqiy Turkistonning bir qismi kirardi. Uning markazi Yettisuv edi. G'arbiy xoqonlik ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jixatdan SHarqiy xoqonlikdan mutlaqo ajralib turardi. SHarqiy xoqonlik axolisining asosiy qismi chorvador ko'chmanchilar edi. G'arbiy xoqonlik axolisining kattagina qismi esa o'troq dexqonchilik, xunarmandchilik va savdo-sotiq bilan mashg'ul edi. 
7 asr birinchi choragida G'arbiy xoqonlik nixoyatda kuchayadi. Uning sharqiy chegarasi Oltoyga, janubda esa Sind (Xind) daryosi bo'ylariga borib taqaladi. Xoqon To'ngyabg'u (618-630) xukmronlik qilgan davrda boshqaruv tartiblari islox qilinadi. 
Viloyat xokimlarini xoqonlik ma'muriyati bilan bevosita bog'lash va ularning ustidan nazoratni kuchaytirish maqsadida maxalliy xukmdorlarga xoqonlikning "yabg'u" unvoni beriladi. 
Natijada ular xoqonning noibiga (vakiliga) aylanadilar. SHu bilan birga O'rta Osiyo, SHarqiy Turkiston va Toxaristonning deyarli mustaqil xokimliklari ustidan siyosiy nazorat kuchaytiriladi. Ular xuzuriga xoqonlikning noiblari tudunlar yuboriladi. Biroq ichki kurash oqibatida G'arbiy turk xoqonligi zaiflashib boradi.
Ijtimoiy hayot. Turk xoqonligiga birlashgan axolining xayoti xam, xo'jaligi xam turlicha edi. Ko'chmanchilarning asosiy mashg'uloti chorvachilik bo'lgan.
Xoqonlikda shaxarlar va qishloqlar ko'p bo'lgan. Axolisi dexqonchilik, xunarmandchilik va savdo-sotiq ishlari bilan shug'ullanardi. Turk xunarmandlari yasagan zeb-ziynatlar va qurol-yarog'lar xilma-xilligi va nixoyatda puxtaligi bilan ayniqsa ajralib turardi. Farg'ona va So'g'dda oltin, mis, temir va simob, Eloqda qo'rg'oshin, kumush va oltin qazib olinardi. 
Ichki va tashqi savdo-sotiq ishlari xam shaxar axolisining asosiy mashg'ulotlaridan biri edi. Bu davrda ayniqsa So'g'd savdogarlarining mavqeyi baland edi. 
7 asrning birinchi yarmida G'arbiy turk xoqonligi bilan Xitoy o'rtasida ayniqsa iqtisodiy aloqalar faollashdi. Bu davrda Xitoyga to'qqiz marotaba savdo elchiligi yuboriladi. Birgina 627 yilning o'zida Buxoro, Samarqand, Ishtixon va Ustrushona (Jizzax va O'ratepa viloyatlari) dan birlashgan juda katta savdo karvoni Xitoyga yetib boradi. 
SHunday qilib, G'arbiy turk xoqonligiga birlashgan axolining dexqonchilik, xunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shug'ullangan o'troq qismi madaniy jixatdan ilg'or bo'lib xoqonlikning ijtimoiy turmushida yetakchi rolni o'ynaydi. 
Xalq qo'zg'olonlari. 6-7 asrlarda O'rta Osiyoda dexqonlar tomonidan yerlarni egallash jarayoni tobora avj olib, zulm kuchayadi. Yer va suvdan ajralib qashshoqlashib borayotgan ozod ziroatkor kashovarzlar mulkdor dexqonlar asoratiga tushib, qaram kadivarlarga aylanadi. Qashshoqlik, jabr-zulm va dexqonlar asoratiga qarshi axoli bosh ko'tarishga majbur bo'ladi. SHunday xalq qo'zg'olonlaridan biri 585-586 yillarda Buxoroda yuz beradi. Qo'zg'olonga xoqon xonadoniga mansub Abruy boshchilik qiladi. Qo'zg'olondan vaximaga tushgan mulkdor dexqonlar va boy savdogarlar Buxoro viloyatini tark etib, Turkiston va Taroz atrofiga borib o'rnashadilar. Ular turk xoqoniga murojaat qilib, qo'zg'olonchilarga qarshi kurashda yordam berishni so'raganlar. Turk xoqoni Qoracho'rin o'g'li SHeri Kishvar (El Arslon) boshliq qo'shin yuboradi. Abruy o'ldirilib, qo'zg'olon bostiriladi. Kadivar va xizmatkorlar o'z xo'jayinlari dexqonlarga qaytariladi.
Yabg'u - el-yurt xokimi.
Tudun - viloyat hokimi.
Sarrojlik - egar-jabduq yasovchi.
Turk xoqonligi davrida:
Xarkon dengizi - Kaspiy dengiz.
O'kuz ko'li - Orol dengiz.
Ko'xcha dengiz - Balxash ko'li.
Sirdaryo - Xasart.
Amudaryo - O'kuz.
Xazar xoqonligi poytaxti - Itil shaxri.
Turk xoqonligi shimolida - boshqirdlar, ugor - fin qabilalari yashagan.
Ural daryosi - Yayla.
7 asrning 2-yarmida - Oqsu Xitoy ta'sirida bo'lgan.

6-. Maxalliy xokimliklarning tashkil topishi

Maxalliy xokimliklar. 5-7 asrlarda mamlakat bir qancha xokimliklarga bo'linib ketadi. Viloyat va xokimliklar uning yirik shaxarlariga tayangan 15 dan ortiq mustaqil xokimliklar tashkil topadi. 
Bu viloyat xokimliklari avval eftallar, so'ngra Turk xoqonligiga bo'ysundirilgan bo'lsada, ammo eftallar xam, turk xoqonlari xam ularning ichki xayotiga deyarli aralashmaydilar. Markaziy xokimiyatga boj to'lab turish bilan ular o'z mustaqilliklarini ma'lum darajada saqlab qoladilar. 
So'g'd. Mustaqil xokimliklar orasida eng yirigi So'g'd ixshidlari voxa xukmdori edi. O'rta asr davlatlari birlashmasi ittifoqida So'g'd ixshidlari katta siyosiy nufuzga ega edi. Mazkur ittifoqda Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida joylashgan Samarqand, Buxoro, Kesh voxalarining o'n bitta yirik mulklari birlashgan edi. Ularning xar biri o'z xokimi, xarbiy chokarlari va mis puli birligiga ega edi. Samarqand ixshidi saroyida ajdodlar ruxi xotirasi ibodatxonasi bino qilingan edi. Xar yili unda o'tqaziladigan xotira marosimida viloyat xukmdorlarining barchasi ishtirok etardi. So'g'dda axoli gavjum yashardi. So'g'diylar dexqonchilik va bog'dorchilik, ayniqsa uzumchilikda nixoyatda omilkor edilar. CHorvachilikda qoramol va qo'y yechkilar bilan bir qator ot, xachir, eshak va tuyalar boqilardi. Ayniqsa, So'g'dning xisori qo'ylari va tulporlari juda mashxur edi. 
So'g'd shaxarlari bu davrda xunarmandchilikning markaziga aylanadi. Ularda to'qimachilik, kulolchilik, ko'nchilik, chilangarlik, taqachilik, najjorlik, qurolsozlik va zargarlik yuqori darajada rivojlangan edi. Temirdan xo'jalik asboblari va ro'zg'or buyumlari, qurol-yarog'lar: shamshir, xanjar, tabar, gurzi, sovut, qalqon va dubulg'alar yasalgan. Xatto 718 yilda xadya tariqasida Samarqanddan yuborilgan dubulg'adan nusxa olib, Xitoy qurolsozlari qo'shinni temir qalpoq (dubulg'a) lar bilan ta'min etganlar. So'g'd tog'laridan oltin, jez, novshadil va yalama tuzlar kovlab olinardi. 
Toxariston. Nisbatan mustaqil xokimliklarning bir nechtasi Toxaristonda joylashgan edi. Ular 27 tog' va tog'oldi viloyatlaridan iborat edi. Balx shaxri Toxariston poytaxti bo'lgan. 
Toxariston avval eftallar, so'ngra Turk xoqonligi tomonidan bo'ysundiriladi. Manbalarda ta'rif etilishicha, Toxariston axolisi budda diniga e'tiqod qilgan. Toxariston 25 xarfli yozuviga ega bo'lgan. 
Toxariston axolisining asosiy qismi o'troq dexqonchilik bilan shug'ullangan. Toxaristonda ayniqsa qurolsozlik yuksalgan. Xozirgi Janubiy O'zbekiston va Tojikiston, SHimoliy Afg'onistonni o'z ichiga olgan bu tarixiy viloyat shimolda Xisor tog'lari, janubda Xindikush, g'arbda Murg'ob va Xerirud vodiysi, sharqda Pomir bilan chegaralangan. Toxariston nomi mil.avv. 2 asrda Yunon-Baqtriya davlatini qulatgan chorvador qabila toxarlar nomidan olingan. Toxariston Xindiston, Yaqin va Uzoq SHarq mamlakatlari bilan savdo-madaniy aloqalar o'rnatgan, o'z chaqa-tangalari ichki savdo muomalasida yurgan. Toxariston Markaziy Osiyoda budda va moniylik dinlarini tarqalishi va rivojida muxim rol o'ynagan. 
Farg'ona. Farg'ona xukmdorlari "ixshid" deb atalgan. Farg'ona yerlari juda xosildor, axolisi dexqonchilik bilan kun kechirgan, paxta va sholi ekkan. Koson, Axsikat (Xushkat) va Quva (Qubo) kabi yirik markaziy shaxarlarida xunarmandchilikning turli soxalari rivoj topib, uning maxsulotlari ichki va tashqi bozorlarda juda xaridorgir bo'lgan. Qo'shni mamlakatlarga bo'yoq, rangli shisha buyumlar va dori-darmonlar chiqarilgan. 
Farg'ona vodiysida o'troq axoli bilan bir qatorda chorvadorlar xam yashagan. Qurama va Qoramozor tog'lari yonbag'irlarida qadimdan yilqichilik bilan shug'ullanilgan. Bu diyorda ko'paytirilgan tulpor otlarning dong'i jaxonga taralgan. 
CHoch va Eloq. CHirchiq va Oxangaron vodiylarida ikkita xokimlik mavjud bo'lgan. Manbalarda ulardan biri CHoch, ikkinchisi Eloq mulki nomlari ostida tilga olinadi. CHochning markazi CHoch shaxri bo'lib, xukmdori "tudun" deb yuritilardi. Eloqning markazi Tunkat, xokimlari "dexqon" deb atalardi. 5 asrda ular eftallar davlatiga, 6 asrda esa G'arbiy turk xoqonligiga bo'ysundiriladi. 
7 asrning dastlabki choragida esa G'arbiy turk xoqonligi xukmdorlik qarorgoxini CHoch viloyatiga ko'chiradi. Xukmdor va malika uchun Yabg'ukat va Xotunkat kabi o'ziga xos qarorgoxlar bino qilindi. CHoch tuduni (tudun chachinak) va CHoch tegini (tegin chachinak) yozuvlari chekilgan tangalar zarb etiladi. Tangalarning old betida xukmdor surati, teskari tomonida ot, gajak dumli bars yoki qoplon tasviri, ba'zan sulolaviy ayri tamg'a tushirilgan. Ayrim tangalarda esa, xatto xukmronga yonma-yon malika tasviri xam chekilgan. Bunday qo'shaloq tasvir, shubxasiz, qadimgi turkiy davlatchiligida, xukmdorning malikasi xvatun (xotun), ya'ni vazirlik darajasiga ega bo'lib, davlat boshqaruvida faol ishtirok etganligidan dalolat beradi. Saroyda u xoqondan keyingi o'rinni egallagan. 
Keltirilgan numizmatik manbalardan ayon bo'lishicha, G'arbiy turk xoqonligi, shuningdek uning yirik o'troq viloyatlaridan xisoblangangan CHoch o'lkasi ilk o'rta asrlardayoq o'sha davrning tarixiy saltanatliklari Sosoniylar Eroni, Vizantiya, Xitoy kabi o'z tanga pullari tizimiga ega bo'lgan. 
CHoch va Eloq sertarmoq xo'jalikka ega bo'lib, sug'orma dexqonchilik, chorvachilik, xunarmandchilik, konchilik, ichki va tashqi savdo yuksak darajada edi. CHoch va Eloq tog'lari oltin, kumush, rangli ma'danlar, temir va jilvador chaqmoqtoshlarga boy edi. 
Karvon yo'lining o'lka orqali o'tishi CHoch va eloqqa ichki va tashqi savdo-sotiqning kengayib, shaxarlarining gavjumlashuviga imkon beradi. 
Boqsharuv ma'muriyati. Ilk o'rta asrlarda O'rta Osiyo xokimliklarida ma'lum tartibdagi boshqaruv ma'muriyati tashkil topgan edi. Boshqaruv ma'muriyatining asosiy vazifasi fuqarolardan boj, soliq va yasoqlarni o'z vaqtida yig'ib olish, jamoat ishlariga ularni safarbar etishdan iborat bo'lgan. Kirim-chiqimlar aniq va ravshan qayd etilib, xujjatlashtirilgan. Ularga barmoq bosilib, xatto muxr bilan tasdiqlab qo'yilgan.
SHahar me'morchiligi. 5-7 asrlarda O'rta Osiyoda, bir tomondan, yerga egalik qilish munosabatlarining o'rnatilishi va mustaxkamlanib borishi, ikkinchi tomondan, ko'chmanchi chorvadorlarning beto'xtov shiddat bilan kirib kelishi va o'troqlashuvi shaxar va qishloqlarning qiyofasi va axolisining turmush tarzi-yu axvoliga jiddiy ta'sir ko'rsatadi. Ziroatkor yerlar kengayib, dexqonchilik voxalarining suv ta'minoti tubdan yaxshilandi. Tog'oldi maydonlariga suv chiqarilib, yangi yerlar o'zlashtirildi. SHaxarlar gavjumlashdi. Qishloqlarda "ko'shk", "qasr", "qo'rg'on" va "qo'rg'oncha" nom olgan shuxrat topgan istexkomli turar joylar qad ko'tardi. 
Istexkomli qasr, qo'rg'on va ko'shklar asosan tashqi dushman xujumiga qarshi mudofaa inshooti, chokarlar to'planadigan joy, ma'muriy markaz xamda oziq-ovqat va qurol-yarog' saqlanadigan ombor vazifasini o'tagan. 
O'rta asrlarda shaxarlar uch qismdan iborat bo'lgan. Ular "kuxandiz", "shaxriston", "rabod" deb yuritilgan. SHaxarlarning uchala (ko'xandiz) qismi xam aloxida-aloxida devorlar bilan o'rab olingan. Ularning bir nechta darvozalari bo'lgan. SHaxar devorlari bo'ylab oqib o'tgan anxor xandaq vazifasini bajargan. O'rta asrlarda yashagan arab mualiflari (Ibn Xavqal va Ishtaxriy) qayd etishicha, birgina Binkat (Toshkent) arkining ikki, SHaxristonning uch, ichki rabodining o'nta va tashqi rabodining yettita, jami shaxarning yigirma ikkita darvozasi bo'lgan. 
Ko'xandiz (ark) - shaharning xokim qasri joylashgan qismi. 
Rabod - shaharning tashqi mavzesi.
Ixshid - viloyat xokimi.
SHaxriston - shaharning ichki qismi.
Qoplonning Filga chang solayotganligi tasviri - Varaxshadan topilgan.
Ganchkor xumo tasviri - Varaxshadan topilgan.

7-. 6-7 asrlarda madaniy xayot

Yozuv. Bu davrda So'g'd, Xorazm va Toxariston axolisining aloxida-aloxida yozuvlari bo'lib, So'g'd va Xorazm yozuvlari qadimgi oromiy yozuvi asosida maydonga kelgan edi. Toxar yozuvi baqtriya yozuvi asosida shakllangan edi. Xat, xujjat va ayrim axborotlar kabi maktubotlar asosan charm, yog'och, sopolga va kamdan kam xollarda qog'ozga bitilardi. CHunki qog'ozning baxosi nixoyatda baland edi. Ayrim bitiklar esa xatto podsho saroylari va ibodatxona devorlariga xam yozilardi. Ular orasida elchilik maktublari, xo'jalik kirim va chiqimlari, yuridik shartnomalar, astronomik xujjat, tarixiy yodnomalar xamda diniy aqidalar bitilgan nodir qo'lyozma topilmalar bor. Bizning zamonimizgacha saqlanib qolgan So'g'd yozuvlari Panjikent yaqinidagi Mug' qal'asida, SHarqiy Turkistondagi Turfan shaxri yaqinida, Samarqandning qadimiy xarobasi Afrosiyobda qayd etib o'rganilgan. 
Ularda So'g'dning siyosiy tarixi, xuquq va qonunlari, iqtisodiy va diniy e'tiqodlari xususida muxim ma'lumotlar keltirilgan. So'g'dda o'g'il bolalar besh yoshga to'lgach, yozuv va xisobga o'rgatilar, so'ngra ular 20 yoshga kirganlarida savdo ishlarini o'rganish uchun o'zga mamlakatlarga jo'natilar edi. 
SHuningdek, bu davrda turkiy run (ko'kturk) xati xam keng qo'llanilgan. Turklarning bu yozuvi biri ikkinchisiga tutashib ketadigan 38-40 xarflardan iborat edi. U tosh va yog'ochlarga o'yib yozishga nixoyatda qulay edi. Qadimgi ko'k turk bitiklari (Kultegin va Bilga xoqon bitiklari) Oltoy va SHarqiy Turkistondan tashqari, Yettisuv, Farg'ona va Zarafshon vodiylaridan topilib, o'rganilgan. Ular qabrtoshlari, sopol va metall buyumlar, yog'och xamda tanga pullarga bitilgan. 
Diniy e'tiqodlar. 6-7 asrlarda O'rta Osiyoda zardushtiylik, buddaviylik, nasroniylik, moniylik, qam (shomoniylik) kabi bir nechta maxalliy va boshqa o'lkalardan kirib kelgan dinlar mavjud bo'lgan. Axolining ko'pchiligi zardushtiylik diniga e'tiqod qilgan. 
Samarqand viloyatining Urgut tumani So'g'ddagina emas, balki butun O'rta Osiyoda nasroniylik markazlaridan xisoblanardi. Ilk o'rta asrlarda O'rta Osiyo xalqlarining mafkuraviy xayotida moniy dini xam ancha chuqur ildiz otgan edi. Moniy dini ta'limoti bo'yicha olamning ibtidosi ikki qarama-qarshi yaratuvchi yorug'lik va ezgulik xamda zulmat va yovuzlikdan iboratdir. Ibodat, ro'za, sadaqa moniy dinining arkoni xisoblangan.
Ilk o'rta asrlarda yurtimizda so'g'd, xorazm, toxar va turkiy run (ko'kturk) yozuvlari mavjud bo'lgan.
Turk xoqonligining chorvador axolisi qadimdan shomoniylik diniga sig'inib kelgan. Bu din jon va ruxlarga, otabobolar ruxiga sig'inish e'tiqodini tarbiyalagan. Qadimgi turklar o'z dinini "qam" deb yuritganlar. CHunki ularda "shomon" degan so'z bo'lmagan. Bu din koinotni yo'qlikdan bor qilgan Ko'k Tangriga e'tiqod qiluvchi yakka xudolik dini xisoblanadi. CHorvador ko'chmanchi axoli Tangriga bag'ishlangan marosimlar o'tkazib, qurbonliklar qilishgan. Masalan, Ko'k Tangri sharafiga qurbonlik uchun qora qashqa ot so'yilgan. 
San'at. Tasviriy san'atning rassomlik va xaykaltaroshlik kabi bir qator tarmoqlari ravnaq topadi. Ular o'z davrida sodir bo'lgan o'zgarishlardan dalolat beradi. Surxon voxasida Bolaliktepa va Zarafshon vodiysida Panjikent, Varaxsha va Afrosiyob, Farg'ona vodiysida Quva xarobalarida xamda boshqa yodgorliklardan topib o'rganilgan devoriy suratlar, xaykallar va ganchkori naqshlar o'sha davrning yuksak san'at asarlaridan xisoblanadi. Devoriy tasvirlar zamonasining o'ta murakkab xayoti, dinu e'tiqodi va tashqi mamlakatlar bilan olib borilgan aloqalardan xikoya qiluvchi manba xamdir. Xaykaltaroshlik rivojiga ayniqsa buddaviylik dini kuchli ta'sir ko'rsatgan. Farg'ona vodiysida Quvadan xamda Qo'rg'ontepa yaqinidagi Ajinatepadan buddaning baxaybat xaykallari topilib, o'rganildi. Ajinatepa buddasi xaykalining bo'yi 12 metrga boradi. Bu davrda badiiy yog'och o'ymakorligi san'ati xam yuqori darajada turgan. 
Ilk o'rta asr ganchkorligi san'atining nodir yodgorligi namunalari Varaxsha topilmalari orqali tadqiq etildi. Turli xil geometrik shakllar, mevali daraxt va o'simliklarning o'ymakor naqshlari, ov manzarasi Buxoro xukmdorlari Varaxshadagi qarorgoxining xashamatli saroy devorlarini bezab turgan. 
Musiqa san'ati. O'rta Osiyoda musiqa, raqs, qo'shiqchilik, qiziqchilik va dorbozlik kabi san'atning turli soxalari xam rivojlangan edi. Bu davrda san'at soxasida Buxoro qiziqchilari, Samarqand naychilari, Toshkent raqqos yigit va raqqosa qizlari bilan shuxrat topgan edi. 
CHoch raqqoslari ijro etgan mashxur "CHoch raqsi" yoki doira chertmasiga imo bilan yelka uchirib tushadigan o'ynoqi "Doira raqsi" Xitoy a'yonlarini maftun etib, ularni xayratga solgan edi. Birgina Buxoro shaxrida usta xunarmandlar tomonidan o'n turdagi cholg'u asboblari yasalgan. 
Arkon - dindagi eng muxim vazifa.
Qam-shomon - Ko'k Tangriga sig'inuvchi yakka xudolik dini.
Poykand. Rabod plani (rejasi). 7 asr.
Buxorxudodlar dirxami - 8 asr.

8-. Islom dini va arab xalifaligi

Qadimdan Arabiston yarimorolidagi arablar tarqoq xolda yashardilar. 7 asr boshlarida Arabistonda yagona e'tiqod asosida mamlakatni birlashtirish xarakati boshlanadi. Bu buyuk e'tiqod yakka xudolikka asoslangan Islom dini edi. 
Islom "bo'ysunish", "itoat etish", "o'zini Allox irodasiga topshirish" degan ma'nolarni anglatadi. 
Alloxning rasuli (elchisi) Makka shaxrida dunyoga kelgan Muxammad (s.a.v. sollalloxu alayxi vasallam) binni Abdullox (570-632) bu xarakatga raxnamolik qiladi. Islomni qabul qilib, rasululloxga ergashgan uning izdoshlari "muslim" (musulmonlar) deb atalgan. Ular insonlarning Xudo oldida teng ekani, rizq-ro'zini barchaga Yaratguvchining o'zi yetkazib berishi xamda jamiyatdagi adolatsizlik barxam topishi uchun xaq dinga kirish kerakligini targ'ib etadilar. Islom bayrog'i ostida Makka shaxrida boshlangan targ'ibot Madinaga ko'chadi. Muxammad (s.a.v.) 630 yilda arablarni yagona davlatga birlashtiradi. 
Muxammad (s.a.v.) vafot etgach, uning eng yaqin safdoshi Abu Bakr (632-634) xalifa (o'rinbosar) deb e'lon qilinadi. 
Arab qabilalarining islomni qabul qilib, siyosiy jixatdan yagona xokimiyatga birlashuvida, shuningdek, jaxon dinlaridan biriga aylanishida islom aqidalari, xuquqiy va axloqiy me'yorlarini o'z ichiga qamrab olgan Qur'oni karimning axamiyati buyuk bo'ldi. 
Misr, Suriya, Falastin, Iroq, Eron kabi ko'p mamlakatlar bo'ysundirilib, bexisob o'ljalarga ega bo'lgan Arab xalifaligi xarbiy yurishlarni bizning o'lkamizga qaratdi. 
651 yili arablar jangsiz Marv shaxrini egallaydilar. So'ngra xozirgi Afg'onistonning shimoli, Eronning shimoli sharqiy qismi xamda Janubiy Turkmanistondan to Amudaryogacha bo'lgan xududlar istilo qilinadi. Arablar bu xududlarni Xuroson deb ataganlar. Uning markazi Marv shaxri edi. Bu viloyatni boshqarish uchun maxsus noib tayinlanib, u Marvda turar edi. Arablar bu yerda o'rnashib olgach, Amudaryodan shimolda joylashgan boy viloyatlarni zabt etishga tayyorgarlik ko'radilar. Bu yerlarni arablar Movarounnaxr, ya'ni "daryoning narigi tomoni" deb atardilar. 
"Movarounnaxr" so'zi arabcha "daryoning narigi tomoni" degan ma'noni anglatadi.
Movarounnaxr tomon yurishlar. Arablar Movarounnaxrga dastlab uni bosib olish uchun emas, balki xarbiy jixatdan tayyorgarlik ko'rish, maxalliy xukmdorlarni sinash maqsadida yurish qiladi. Movarounnaxrga ilk bor xujumlar 654 yilda Maymurg' va 667 yilda CHag'oniyondan boshlanadi.
Manbalarda qayd etilishicha, bu davrda Xorazm Salim ibn Ziyod va Umayya ibn Abdullox nomli lashkarboshilar tomonidan ikki marotaba talon-taroj etilgan. 
Narshaxiyning yozishicha, 673 yilning kuzida xalifa Muoviya 1 (661-680) farmoni bilan Ubaydullox ibn Ziyod Amudaryodan kechib o'tib, Buxoro muzofotiga bostirib kiradi. Poykand va Romitonni egallab, Buxoro xukmdori qo'shinlarini engadi va o'z foydasiga sulx tuzib, bir lak (yuz ming) dirxam xajmida boj undiradi. Bojdan tashqari arablar to'rt ming asir, qurol, kiyim-kechak, oltin va kumush buyumlardan iborat ko'p o'ljalar bilan Marvga qaytadilar. Yo'l-yo'lakay arablar Termiz shaxrini egallaydilar. 
Movarounnaxrning zabt etilish. 8 asr boshlarida arablar Movarounnaxr xududini to'liq bosib olishga kirishadilar. 704 yilda Qutayba ibn Muslim Xurosonga noib qilib tayinlanadi. Qutayba xarbiy yurishni 705 yilda Balx viloyati atroflarini zabt etishdan boshlaydi. Tez orada CHag'oniyon xokimi jangsiz taslim bo'ladi. 707 yilda Qutayba katta qo'shin bilan Poykandni qamalga oladi. 50 kunlik qamal natijasida Poykand egallanib, qo'lida qurol tutishga qodir bo'lgan barcha erkak zoti qirib tashlanadi, shaxar esa vayron etiladi. So'ngra Qutayba qo'shini Buxoro tomonga yo'l olgan. Narshaxiyning yozishicha, Buxorxudotlar xokimiyati xududi 12 ta yirik qo'rg'on va ayrim shaxarlar: Karmana, Nur, Arqud, Zandana, Afshona, Romtin (Romitan), Rajfandun (Varaxsha), SHarg', Vardona, Barkad, Iskijkat va Faroblardan iborat edi. Bu davrda voxada xukmdor xoqonining tojdor tasviri, ostida "Buxorxudot" degan yozuv zarb etilgan kumush dirxam muomalada bo'lgan. Davlatni Tug'shoda (692-724) boshqargan. Buxoroliklar xar yili xalifalikka boj to'lash, uylarining yarmini arablarga bo'shatib berishga majbur etiladi. 
Qutayba Buxoro shaxrining markazida joylashgan zardushtiylar ibodatxonasini jome masjidiga aylantirdi. So'g'diy yozuvda bitilgan asarlarni yo'qotdi. Maxalliy axolini islom diniga kiritishga xarakat qildi. SHu maqsadda masjidga kelib ibodat qiluvchilar uchun xatto 2 dirxamdan pul xadya etishni joriy etdi. 
710 yilda Qutayba Naxshab va Keshni bosib olib, Samarqandga xujum boshlash uchun tayyorgarlik ko'radi. Biroq, Xorazmda boshlangan ichki ziddiyatlar oqibatida yuzaga kelgan qulay fursat Qutaybani So'g'd yurishini kechktirib, Xorazmga qo'shin tortishga jalb etadi. Negaki, Xorazm shoxi CHag'on ukasi Xurzod boshliq xalq qo'zg'olonidan qo'rqib, 711 yilda yordam so'rab Qutaybaga murojaat qiladi. Xurzod garchi dushman qo'li bilan tor-mor qilinib, o'ldirilsada, Xorazmshox bundan xech narsa yutmaydi. Aksincha, u o'z mustaqilligini yo'qotib, arablarga boj to'lashga majbur bo'ldi. Uning qo'shini esa Qutaybaning xarbiy yurishlarida ishtirok etishga majbur etiladi. 
Qutayba fatxidan so'ng Xorazm diyori shimoliy va janubiy qismlarga ajralib ketgan. Uning shimoliy qismi Gurganj (Ko'xna Urganch) miri, janubiy qismi esa Xorazmshox tomomdan boshqarilgan. Ularning xar ikkisi xam xalifalikka bevosita bo'ysunib, xar qaysisi aloxida-aloxida xiroj to'lagan. 
So'g'd yurishi. 712 yilda Qutayba qo'shinlari Samarqandga tashlanadi. Bu davrda ixshid Tarxun taxtdan tushirilib, uning o'rniga G'urak (710-737) So'g'dga podsho qilib ko'tarilgan edi. G'urak arablarga qarshi kurash olib bordi. Kuchlar teng bo'lmaganligi oqibatida Samarqand taslim bo'ladi. G'urak bilan Qutayba o'rtasida sulx tuzilib, arablarga bir yo'la 2 ming, yiliga esa 200 ming dirxam xisobida boj to'lash, 30 ming nafar odam berish, shaxarda birorta xam askar saqlamaslik, ichki shaxarni arablarga bo'shatib berish, masjid bino qilish kabi shartlarni bajarishga majbur etiladi. Bularning evaziga Qutayba G'urakni Samarqand, Kesh va Naxshabga xokim qilib tayin etadi. SHunday qilib u xalifalikka qaram bo'lib qoladi. 
CHoch va Farg'onaning zabt etilishi. 713 yilda Qutayba qo'shinining bir qismi CHoch viloyatiga, o'zi boshliq asosiy kuch esa Farg'ona vodiysi tomon yo'l oladi. CHoch voxasi bosib olinib, uning bosh shaxri Madinat ash-SHosh, juda ko'p qal'a va qo'rg'onlar xamda qishloqlarga o't qo'yilib vayron etiladi. 715 yilning boshida esa Farg'ona vodiysini uzil-kesil egallab, Qoshg'argacha kirib boradi. Xamma viloyatlarga arablardan amirlar tayinlanadi. Lekin Qutayba xalifa Sulaymonga qarshi isyon ko'targani oqibatida Farg'onada arab askarlari tomonidan o'ldiriladi. 
Arab xalifaligi - barcha xokimiyat Muxammad (s.a.v. ning o'rinbosari (xalifa) qo'lida to'plangan davlat. 
Muzofoti - xududi, yerlari. 

9-. Movarounnaxr fatx etilishining iqtisodiy va ma'naviy oqibatlari

Iqtisodiy oqibatlar. Xalifalik o'lkani zabt etish jarayonida uning deyarli barcha obod dexqonchilik voxalarini oyoqosti qilib, juda ko'p shaxar va qishloqlarga o't qo'yib vayron etdi. Suv inshootlari buzib tashlandi. ekin maydonlari suvsizlikdan qurib qoldi. Zabt etilgan shaxar va qishloq axolisidan oltin, kumush, qimmatbaxo buyumlar va ko'plab qurol-yarog'lar tortib olindi. Sulx tuzishga majbur bo'lgan Buxoro, Poykand, So'g'd xukmdorlaridan katta miqdorda boju tovonlar undirib olindi. Xalifalik qo'shinlariga minglab nafar maxalliy yigitlarni jalb etdilar. 
Istilochilar xarbiy kuchga tayanib, axolidan turli soliqlar undirib, axolini xilma-xil jamoa ishlariga safarbar etadilar. Marv, Poykand, Buxoro va Samarqand kabi shaxarlarda shaxriston yoki undagi xonadonlarning qoq yarmi arablar va ular bilan birga kelgan ajamlar (Eronliklar)ga bo'shatib beriladi. "Xiroj", "ushr", "zakot", "jiz'ya" kabi soliqlar joriy etiladi.
Islomga da'vat etish. Arablar Movarounnaxrda o'rnatilgan siyosiy xokimiyatni mustaxkamlash va uning barqarorligini ta'minlash uchun islom dinini da'vat etishga, axoli o'rtasida islomni yoyishga aloxida axamiyat berdilar. SHu boisdan ular Movarounnaxr axolisining asosiy dini xisoblangan zardushtiylik (otashparastlik) va boshqa dinlarga qarshi qattiq kurash olib boradilar. Ibodatxonalar vayron etilib, ularning o'rniga jome masjidlari bino qilinadi.
Axolini islomlashtirish yo'llari. Islom dinini qabul qilib, musulmon bo'lgan maxalliy axoli vakillari dastlabki yillarda xiroj va jiz'ya soliqlaridan ozod etilgan. Islomni qabul qilishdan bosh tortgan kimsalardan esa jon solig'i - jiz'ya undirilib olingan. Soliqlarni o'z vaqtida to'lamagan kishilar tutib olinib, bo'yinlariga "qarzdor" deb yozilgan taxtacha osib qo'yilardi. Bunday amaliy tadbir va choralar, shubxasiz, Movarounnaxr axolisi o'rtasida islom dinining tarqalishiga yordam beradi. Biroq, shunday bo'lsada, islomni qabul qilgan axolining ko'pchiligi nomigagina musulmon bo'lib, uzoq vaqtlargacha pinxona o'z dini va e'tiqodlariga sodiqligicha qolavergan. 
Maxalliy madaniyatning poymol etilishi. Xalifalik tomonidan Movarounnaxrning bosib olinishi oqibatida maxalliy xalqning urfodati, dini va e'tiqodi, qadimdan rivojlanib kelayotgan madaniyati poymol etildi. Maxalliy so'g'd yozuvida bitilgan diniy va ma'rifiy kitoblarni, ilmiy asarlarni va qimmatli xujjatlarni xamda sanamlarni gulxanlarda yoqib, yo'q qilib tashlaydilar. Quvadagi budda ibodatxonasiga o'rnatilgan turli-tuman xaykallarning parchalab tashlangani, Afrosiyob saroy devorlariga solingan suratlarning, ayniqsa, odam rasmlarining ko'zlari o'yilib, bo'yinlariga qilich bilan chizib yuborilganligi bunga yaqqol misoldir. 
Xalifalik istilochilari axolidan xiroj, ushr, zakot, juz'ya soliqlarini undirganlar.
Jiz'ya - Islomni qabul qilmagan axolidan olinadigan jon solig'i.
Zakot - mol-mulkning 1/40 qismi xajmida olinadigan soliq.
Xiroj - xosilning 1/3 qismi xajmida olinadigan yer solig'i.
Ushr - idora ishlari uchun daromadning 1/10 xajmi xisobida olinadigan soliq.
SHoxizinda (Samarqand) -  Qussam ibn Abbos qabrtoshi.
Mazdak ibn Xamadoniy - (470-529) - Eronning bosh koxini. U dunyoning barcha boyliklari odamlarga teng taqsimlanishi tarafdori bo'lgan va buni zo'rlik yo'li bilan amalga oshirishni yoqlab chiqqan.
Marv - Oq kiyimlilarga qarshi zarba markazi.
Narshax, Samarqand, Kesh - Oq kiyimlilar qo'zg'oloni markazlari.
Narshax, Buxoro, Samarqand, Naxshab, Kesh, Termiz - Oq kiyimlilar qo'liga o'tgan xududlar.
Baxri Xorazm - Oq kiyimlilar qo'zg'oloni davrida Orol dengizi.
Sayxun - Oq kiyimlilar qo'zg'oloni davrida Sirdaryo.
Jayxun - Oq kiyimlilar qo'zg'oloni davrida Amudaryo.

10-. Xalifalikka qarshi xalq xarakatlari

Qo'zg'olonning sabablari. Xalifalikning talonchilik siyosati maxalliy xalqni barcha xaq-xuquqlardan maxrum etdi. Madaniyatning oyoqosti qilinishi, zulm xamda arab tili, yozuvi va xalifalik qonun-qoidalarining zo'rlik bilan joriy etilishi natijasida maxalliy xalq orasida norozilik tobora kuchayib, qo'zg'olonlar ko'tarilishiga sabab bo'ldi. 
Xalifa Umar ibn Abdulaziz (717-719) murakkab vaziyatni xisobga olib, bo'ysundirilgan yerli xalqlar bilan kelishish siyosatini amalga oshirishga majbur bo'ldi. U yangi yerlarni bundan buyon zabt etishni to'xtatish xamda moliyaviy isloxot o'tkazish to'g'risida farmon berdi. 
Bunga binoan musulmon arablar bilan bir qatorda islomni yangi qabul qilgan maxalliy xalqlardan xiroj va jiz'ya soliqlarini olish bekor qilindi. Biroq Movarounnaxr zodagonlarining ko'pchiligi o'zini xaqiqiy musulmon deb xisoblab, soliq to'lamay qo'yadi. So'ngra xalifalik ma'muriyati bir yo'la xammadan jiz'ya olish xaqida buyruq beradi. Natijada Movarounnaxrda yoppasiga islomdan chiqish va eski dinlarga qaytish boshlanadi. Buning oqibatida maxalliy mulkdorlar bilan arab ma'muriyati o'rtasida ziddiyat keskinlashib, butun mamlakatda bosqinchilarga qarshi xalq qo'zg'olonlari ko'tariladi. 
Qo'zg'olonning boshlanishi. Bunday qo'zg'olonlardan biri 720 yilda So'g'dda boshlandi. Qo'zg'olonga So'g'd ixshidi G'urak va Panjikent xokimi Divashtich boshchilik qiladilar. 
So'g'dliklarga yordam berish uchun Yettisuvdan turkt lashkarlari keladi. So'g'ddagi barcha xokimliklar axolisi ko'tariladi. Qo'zg'onchilarning birlashgan kuchlari arablarga qattiq zarba beradilar. Faqat ayrim shaxar va qal'alar ichida qurshovda qolgan arab istilochilari katta o'lpon va e'tiborli vakillarini qo'zg'olonchilar ixtiyoriga garovga berish bilan jon saqlaydilar. 
721 yilda Said Xaroshiy Xurosonga noib qilib tayin etiladi. U Iroqda xalq qo'zg'olonini bostirishda shafqatsizligi bilan dong qozongan edi. Unga so'g'dliklar qo'zg'olonini bostirish va ularni islomga qaytarish vazifasi topshiriladi. Xo'jandda bo'lib o'tgan jangda qo'zg'olonchilar yengiladi. Said Xaroshiy Movarounnaxr shaxar va qishloqlarida jazo choralarini kuchaytiradi. Biroq, qo'zg'olonni to'la bostirishga erisha olmaydi. 
Qo'zg'lonchilarga yon berish. Movarounnaxr axolisini tinchlantirish va arablar xokimiyatini mustaxkamlash maqsadida Xuroson noibi Ashros islom dinini qabul qilganlardan xiroj va jiz'ya soliqlarini olmaslikka qaror qiladi. Bu axolini tinchlantirishga qaratilgan vaqtinchalik tadbir edi. Zodagon dexqonlarning ko'pi o'z chokarlari va kadivarlari bilan islomni qaytadan qabul qilib, arablar tomoniga o'tadilar.
Xurosonning yangi noibi Nasr ibn Sayyor (738-748) mamlakatda o'z mavqeyini mustaxkamlab olish maqsadida moliya isloxoti o'tkazadi. Islomni yangi qabul qilgan kishilar jiz'yadan ozod etildi. Barcha musulmonlar xuquq jixatdan tenglashtiriladi, yer egasining e'tiqodidan qat'iy nazar ularning xiroj to'lashi shart qilib qo'yiladi. 
Oliy martabali arab lashkarboshilari bilan mulkdor dexqonlar o'rtasidagi qon-qarindoshlik aloqalari o'rnatiladi. Ayni vaqtda o'zi xam namuna ko'rsatib, Buxorxudotning qiziga uylanadi. Bunday siyosat natijasida, shubxasiz, arablar bilan maxalliy zodagonlar o'rtasida ma'lum darajada ittifoq yuzaga kela boshladi. Ammo bu ozodlik yo'lida olib borilayotgan xalq xarakatlariga barxam bera olmaydi. Movarounnaxr xalifalikdagi eng notinch va isyonkor o'lkalardan biri bo'lib qolaveradi. 
8 asrning 40 yillarida xalifalikda toju taxt uchun kurash kuchayadi. Muxammad payg'ambarning amakisi Abbosning evarasi Muxammad ibn Ali xalifalik uchun kurash boshlaydi. Ummaviylar Muxammad (s.a.v.) avlodini qirib tashlashda ayblandi. Xokimiyatni abbosiylarga topshirish kerak degan da'vo ilgari surildi. SHu tariqa xalifalikda ummaviylar xukmronligini ag'darib tashlash uchun keskin xarakat boshlanib ketdi. 
Isloxot - mavjud tartibni o'zgartirish.
Farmon - qonun kuchiga ega bo'lgan buyruq.

11-. Abbosiylar davrida Xuroson va Movarounnaxr.
Abu Muslim qo'zg'oloni

Xalq noroziligining kuchayishi. Ummaviylarga qarshi umumiy norozilik, ayniqsa, xalifa Marvon 2 (744-750) xukmronlik qilgan davrda nixoyatda kuchaydi. Bunga xiroj solig'i miqdorining oshirib yuborilgani xamda axolining muttasil xasharlarga majburan jalb etilishi sabab bo'ladi. Ummaviylarga qarshi kurashga da'vat qilish uchun abbosiylar turli viloyatlarga ko'plab targ'ibotchilar yuboradilar. SHunday targ'ibotchilardan biri kufalik Abu Muslim edi.
746 yilda u Xurosonga keladi. U Xuroson axolisiga murojaat qilib, payg'ambar avlodlarini quvvatlashga chaqiradi. 
Qo'zg'olonchilarning to'planishi. Dastlab arab zodagonlari, so'ngra maxalliy dexqonlar Abu Muslimni qo'llab-quvvatlaydilar. Ummaviylarga qarshi tashviqotning sadosi tez orada Xuroson, Movarounnaxr va Toxariston viloyatlariga keng tarqaladi. Go'yo mamlakat axolisining barcha katta-kichigi xalifalikka qarshi qo'zg'algandek bo'ladi. Qo'shin avval Abu Muslim qarorgoxi Moxuvon qal'asida to'planadi. Abu Muslim qo'shiniga kelib qo'shilgan kishilar ro'yxatga olinib, ularga avval uch, so'ngra esa besh dirxamdan maosh to'lanadi. Qizig'i shundaki, ro'yxatdan o'tgan kishilarning katta qismi xar tomondan kelgan qullardan iborat edi. Bu davrda xam qullar axoli o'rtasida eng quyi tabaqa xisoblanib, ular bilan bir safda turish boshqa tabaqa vakillariga or tuyulganligi xisobga olinib, Abu Muslim qullar uchun SHavval qishlog'ida maxsus joy tashkil ettiradi va ularga Dovud ismli targ'ibotchini boshliq qilib tayinlaydi. 
750 yilda Arab xalifaligida xokimiyat ummaviylardan abbosiylar qo'liga o'tadi. 
Qo'zg'olonchilarning maqsadi. Qo'zg'olonchilar safida arab zodagonlari, Movarounnaxr va Xurosonning maxalliy mulkdor dexqonlari, xalifalik sharqidagi mazlum axoli, shaxar xunarmandlari va qishloq kadivarlari xamda qullar bor edi. Bularning maqsadlari xam xar xil edi. Arab zodagonlari xokimiyatni abbosiylarga olib berib, mamlakatda o'z mavqelarini ko'tarmoqchi edilar. Maxalliy mulkdorlar siyosiy jixatdan arablar bilan tenglashish va iloji topilsa, mamlakatni xalifalikdan ajratib, uni mustaqil idora qilishni maqsad qilib olgan edilar. 
Mexnat axli ummaviylarning zulmi, og'ir soliqlar va uzluksiz majburiy xasharlardan, qullar esa qullik kishanlaridan qutulish orzusida edilar. Bu ezgu umidni ro'yobga chiqarish uchun zulmkorlarga qarshi kurashish yo'liga astoydil otlangan edilar. Qo'zg'olonchilarning deyarli barchasi qora libos kiyib olgan edilar. Avvalo, qora kiyim motam ramzi, qolaversa, zabardast kuch bayrog'i xamda shiddatli janglarda qo'zg'olonchilarni ummaviy xarbiylardan ajratib turadigan belgini anglatgan.
Qo'zg'olonning boshlanishi. 748 yilning boshida Abu Muslim Xurosonning poytaxti Marv shaxrini egallaydi. Xalifa Marvon o'z ixtiyoridagi barcha xarbiy kuchlarni qo'zg'olonchilarga qarshi safarbar qilsada, ammo ummaviylar xokimiyatini saqlab qola olmaydi.
749 yilda Abu Muslim boshliq qo'zg'olonchilar xalifalikning markaziy viloyatlari tomon yo'l oladilar. Poytaxt qo'lga kiritilib, xalifa Marvon 2 taxtdan ag'dariladi. Uning o'rniga abbosiylar xonadonidan bo'lgan Abul Abbos Saffox (750-754) xalifalik taxtiga ko'tariladi. Joylarda ummaviylar xonadonining vakillari va yaqinlari qirib tashlanadi. SHunday qilib, Arab xalifaligida davlat xokimiyati abbosiylar qo'liga o'tadi.
Abbosiylar davrida Movarounnaxr. Abbosiylarning xalifalik taxtiga chiqishi mexnatkash axoliga xech qanday yengillik keltirmagan. Abu Muslim vositasida abbosiylar tomonidan xalq ommasiga berilgan va'dalardan birortasi xam amalga oshmadi. Abu Muslim Bag'dodda davlat va xarbiy kuchlarning yuqori lavozimiga tayinlanadi. Biroq abbosiylar uning xalq orasidagi obro'yining tobora ortib borishiga xayrixox emas edilar. Oqibat Abu Muslim poytaxtdan uzoqlashtirilib, Xuroson va Movarounnaxrga noib qilib yuboriladi. 
Mexnatkash axoli o'rtasida abbosiylarga qarshi qo'zg'olon ko'tarish kayfiyati paydo bo'ladi. Bunday qo'zg'olonlardan biri 750 yilda Buxoroda sodir bo'ldi. Abu Muslim maxalliy kuchlar yordami bilan qo'zg'olonni arang bostirdi.
Movarounnaxrdagi ichki ziddiyatdan foydalanib, Xitoy imperatorining qo'shinlari Turkistonga bostirib kiradi. Abu Muslim tomonidan Ziyod ibn Solix boshchiligida yuborilgan arab va so'g'd, shuningdek, turklardan iborat xarbiy kuch 751 yilda Talos vodiysida Xitoy qo'shinlariga zarba berib, ularni mamlakat xududidan quvib chiqaradi. 
Abu Muslim sidqidildan xizmat qilgan bo'lsada, ammo abbosiy xukmdorlar unga ishonmas edilar. 755 yilda qurolsiz va yolg'iz saroyga tashrif buyurgan Abu Muslim xalifa buyrug'iga binoan o'ldiriladi. Abu Muslimning o'ldirilishi xalifalik sharqida, ayniqsa Xuroson va Movarounnaxrda abbosiylarga qarshi xalq xarakatlarining avj olib ketishiga baxona bo'ladi.
Ummaviylar - Arab xalifaligini 661-750 yillarda boshqargan sulola.
Abbosiylar - Muhammad (s.a.v.) avlodiga mansub, 750-1258 yillarda Arab xalifaligini boshqargan sulola

12-. "Oq kiyimlilar" qo'zg'oloni

"Oq kiyimlilar". 769-783 yillarda Movarounnaxrda juda katta xalq qo'zg'oloni bo'lib o'tgan. Qo'zg'olonchilar oq libos kiyganlari uchun tarixda u "Oq kiyimlilar" qo'zg'oloni nomi bilan tilga olinadi. Bu xarakatning raxbari Muqanna deb atalmish Xoshim ibn Xakim ismli xunarmand bo'lgan. U Marv shaxri yaqinidagi Koza qishlog'ida tug'ilgan. U boshi va yuziga ko'k parda tutib yurgan. SHuning uchun xam uni "Muqanna", ya'ni "Niqobdor" laqabi bilan atashgan. Muqanna yoshlik chog'ida kudungarlik (matolarga oxor beruvchi) kasbi bilan shug'ullangan. U savodli, aqlli va tadbirkor bo'lgan. Xurosonda sarxanglik (kichik lashkarboshi)dan vazirlik darajasigacha ko'tarilgan. U Mazdak g'oyalariga asoslangan ijtimoiy tenglik va erkin xayotga da'vat etuvchi ta'limotni targ'ib etgan. Muqanna Xuroson amirining isyonida qatnashib, payg'ambarlik da'vosini qilgani uchun zindonga tashlangan, so'ngra qochib Mavrga kelgach, atrofiga o'z tarafdorlarini to'plagan. Ajnabiylar xukmronligi va zulmiga qarshi qo'zg'alishga da'vat qilib, Movarounnaxr viloyatlariga targ'ibotchilarni yuborgan. Uning targ'iboti Naxshab va Kesh shaxarlarida yaxshi samara beradi. "Oq kiyimlilar"ning safi tobora kengayib boradi. Ularga bevosita raxbarlik qilish maqsadida Muqanna So'g'd tomon otlanadi. Uni Marvdan So'g'dga o'tkazmaslik uchun arab ma'murlari ta'qibni kuchaytiradilar. Amudaryo soxilini suvoriylardan iborat katta xarbiy kuch kechayu kunduz muttasil qo'riqlab turadi. 
Qo'zg'olonning boshlanishi. Muqanna Movarounnaxrga yo'l oladi va o'z yaqinlari bilan Amudaryoning o'ng qirg'og'iga o'tib, Naxshab va Kesh shaxriga yetib boradi. Kesh yaqinida tog' tepasiga bino qilingan Som qal'asini o'z qarorgoxiga aylantiradi. Ko'pgina qishloqlarning kadivarlari, shaxar xunarmandlari va ayrim mulkdor dexqonlar unga ergashadilar. Tez orada butun Qashqadaryo voxasi "Oq kiyimlilar" qo'liga o'tadi. Natijada "Oq kiyimlilar" xarakati kengayib, katta xalq qo'zg'oloniga aylanadi. U ayniqsa Movarounnaxrning markazi So'g'dda avj olib, Eloq (Oxangaron) vodiysi va SHoshga xam o'zining ta'sirini o'tkazadi. Qo'zg'olonda turli tabaqalar qatnashadi. 
Qo'zg'olonning borishi. "Oq kiyimlilar" qo'zg'oloniga zarba berish uchun xalifa Mansur 775 yilda Jabroil ibn Yaxyo boshliq katta xarbiy kuchni Movarounnaxrga safarbar qiladi. Ammo Jabroil qo'zg'olonchilardan yengiladi. U katta talafotlar berib, zo'rg'a Samarqanddagi arab qo'shinlariga kelib qo'shiladi. Qo'zg'olonchilar Termiz yaqinida qo'shimcha yordamga kelayotgan arab qo'shinlariga to'satdan xujum qilib, ularni tor-mor qiladilar. Naxshab va CHag'oniyon voxalari qo'zg'olonchilar qo'liga o'tadi. Qo'zg'olon 776 yildan boshlab Buxoro voxasida kuchayib ketadi. Narshax qal'asi qo'zg'olonchilarning qo'rg'oniga aylantirilib, unda "Oq kiyimlilar"ning, kattagina qismi to'plangan edi. To'rt oy davom etgan kurashdan so'ng qo'zg'olonchilar mag'lubiyatga uchraydi.
"Oq kiyimlilar" va turkiy qabilalar Samarqandda arablarga qarshi ikki yil jang qiladilar. Nixoyat qo'zg'olonchilar yengilib, Samarqand taslim bo'ladi. 
"Oq kiyimlilar"ning yengilishi. Narshax va Samarqandda "Oq kiyimlilar" yengilgach, maxalliy mulkdor tabaqa vakillari arablarga yordam bera boshlaydilar. Kurashning oxirgi bosqichi Kesh vodiysida bo'lib o'tadi. 783 yilda Muqannaning Som qal'asidagi qarorgoxi qamalga olinadi. Uzoq davom etgan qamaldan so'ng kurashdan tinkasi qurigan muqannachilar taslim bo'ladilar. Istilochilarga taslim bo'lishni istamagan Muqanna o'zini yonib turgan tandirga tashlab xalok bo'ladi. 
Qo'zg'olonning yengilish sabablari. "Oq kiyimlilar" uyushqoqlik bilan xarakatqila olmaganlar. Bu omil qo'zg'olon yengilishining asosiy sababi bo'ldi. Ikkinchidan, xalq xarakatining ommalashib ketishidan cho'chigan maxalliy mulkdorlar birin-ketin arablar tomoniga o'tib ketganlar. Uchinchidan, qo'zg'olonning uzoq davom etganligi mexnatkashlarni xoldan toydirgan. 
Qo'zg'olon bostirilgan bo'lsada, istilochilarga qarshi maxalliy xalq xarakati uzil-kesil to'xtab qolmadi. 806 yilda Rofe ibn Lays boshchiligida xalifalikka qarshi yana qo'zg'olon ko'tariladi. Qo'zg'olon Samarqanddan boshlanib SHosh, Farg'ona, Buxoro, Naxshab va Xorazm viloyatlariga tarqalgan. Tez orada mazkur viloyatlar xalifalik qo'lidan ketadi. Xuroson noibi Ma'mun dexqonlardan Somonxudotning nabiralari Nux, Axmad va Yaxyolardan iltimos qilib, ulardan yordam so'raydi. Ular Rofe ibn Laysni qo'lga olib, uni xalifaga taslim bo'lishga majbur qiladilar. SHu tariqa navbatdagi xalq xarakati xam bostiriladi. 
Maxalliy xalqlarning istilochilarga qarshi kurashlari bexuda ketmadi. Asta-sekin xalifalikning xukmronligi zaiflasha bordi. Bu xol Movarounnaxr axolisining ozodlikka erishuvini tezlashtirdi. 
Mazdak ibn Xamdodon (476-529 yy.) - Eronning bosh koxini. U dunyoning barcha boyliklari odamlarga teng taqsimlanishi tarafdori bo'igan va buni zo'rlik yo'li bilan amalga oshirishni yoqlab chiqqan 
Kudungar - matoga oxor beruvchi.
Muqanna - niqobli kishi 
Sarxang - kichik lashkarboshi 

13-. Xalifalikning zaiflashuvi, mustaqil davlatlarning shakllana boshlashi

8 asr oxiri - 9 asr boshlarida Arab xalifaligi og'ir siyosiy tanglikka uchradi. Bo'ysundirilgan xalqlarni itoatda tutib turish arablar uchun tobora qiyin bo'lib qoldi. Movarounnaxr va Xuroson axolisining tez-tez qo'zg'olon ko'tarib turishi, uzluksiz davom etgan o'zaro urush va ichki ziddiyatlar Arab xalifaligi xokimiyatini zaiflashtirdi. Bu esa mustaqil davlatlarning paydo bo'lishiga olib keldi. 
Movarounnaxrning shimoliy va shimoli sharqiy xududlaridagi xali xalifalikka bo'ysundirilmagan chegaradosh el-yurtlarda bir nechta davlatlar tashkil topdi. Ulardan biri Qarluqlar davlatidir.
Qorluqlar davlati. Qadimda Oltoyning g'arbida, so'ngra Irtish daryosining o'rta oqimida yashagan qarluqlar qadimiy turkiy qabilalardan xisoblangan. 6-7 asrlarda ular Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. 8 asr o'rtalarida Yettisuv o'lkasida Qarluqlar davlati tashkil topdi. Bu davlatning poytaxti CHu daryosidan shimolroqda joylashgan Suyob shaxri edi. Qarluqlar davlati xukmdori "yabg'u" yoki "jabg'u" deb yuritilgan. 
10 asr o'rtalariga borganda qarluqlarning kattagina qismi musulmon bo'lgan. Bu davrda bir nechta shaxarlarda jome masjidlar bino qilingan. 
Qarluqlar turkiy qabilalardan biri. Dastlabki Oltoyning g'arbiy qismidagi Irtish daryosi bo'yida yashaganlar. 
8 asr o'rtalari - qorluqlar davlati tashkil topdi. 
Qarluqlar davlati shimol va sharqdan Elsuvi daryosi vodiysigacha, chig'il qabilasi yaylovlarigacha, g'arbdan o'g'uz yurti va Farg'ona vodiysi; janubda esa yag'molar voxasi va SHarqiy Turkiston bilan chegaralangan. Bu diyorda poytaxtdan tashqari Jo'l, Navkat, Karmankat, Yor kabi shaxarlar va qator qishloqlar qad ko'targan. Axoli qo'ychilik, tog' jilg'alari bo'ylarida esa dexqonchilik bilan shug'ullangan. SHarqiy Turkiston va Movarounnaxr bilan savdo-sotiq olib borilgan. CHetga asosan jun va junli maxsulotlar: gilam, sholcha, namat kabilar olib chiqilgan.
10 asrda qarluqlar Movarounnaxrning shimoliy xududlarini egallagach, SHosh atrofi va Farg'ona xamda Zarafshon vodiylariga kelib o'rnashganlar. Keyinchalik o'troq tarzda yashaydigan maxalliy axoliga singib ketganlar.
O'g'uzlar. 6 asrning ikkinchi yarmi va 7 asrda o'g'uzlar Turk xoqonligi tarkibida edi. Turk xoqonligi yemirilgach, o'g'uzlarning kattagina qismi Sirdaryo xavzasi xamda Orol dengizi bo'yida muqim o'rnashib olganlar. Ular 9 asr oxiri va 10 asr boshida O'g'uzlar davlatiga asos soladilar. 
Sirdaryo quyi oqimi bo'yidagi Yangikent shaxri O'g'uzlar davlatining poytaxti bo'lgan. 10 asrdan boshlab o'g'uzlar islom dinini qabul qiladilar.
10 asrning birinchi choragida O'g'uzlar davlati shimoli sharqdan qo'zg'algan qipchoqlar tomonidan qaqshatqich zarbaga uchrab bo'linib ketadilar. Ular o'z yurtini tark etib, bir qismi g'arbga, SHimoliy Kavkaz dashtlariga borib o'rnashadi. Ularning ikkinchi qismi esa avval Movarounnaxrga kirib boradi va undan janubi g'arbga siljib, yangi sulola saljuqiylar boshchiligida Old Osiyo mamlakatlarini istilo qilishga kirishadi. 
Bu ikki turkiy davlat faqat Movarounnaxrgina emas, balki butun O'rta SHarq xamda Old Osiyo axolisining siyosiy xayotiga kuchli ta'sir ko'rsatdi. Bu davlatlarning axolisi shu xududda yashovchi xalqlarning etnik tarixiga ta'sir qildi. Masalan: qarluqlar o'zbek va tojiklarning, o'g'uzlar turkman, ozarbayjon, qoraqalpoqlarning etnogenezida muxim rol o'ynadi. 
Toxiriylar davlati. 8 asr oxiri 9 asr boshida xalifalikni larzaga keltirgan og'ir siyosiy vaziyat Abbosiylarni Movarounnaxr va Xurosonda olib borilayotgan siyosatni o'zgartirishga majbur etdi. Maxalliy zodagonlar Movarounnaxr va Xurosonni nafaqat o'z tasarruflariga o'tkazib oldilar, balki xalifalik markazida xam xokimiyatni boshqarishga tobora ko'proq rol o'ynaydigan bo'lib qoladilar. Bunga, ayniqsa, xalifa Xorun ar-Rashid (786-809) vafotidan so'ng uning o'g'illari Ma'mun bilan Amin o'rtasida 809-813 yillarda taxt uchun bo'lgan kurash katta yo'l ochib berdi. 
Xalifalikning markaziy qismidagi arablar Aminni xalifalik taxtiga ko'taradilar. Bundan norozi bo'lgan Ma'mun ukasi Aminga qarshi kurash boshlaydi. Xirot viloyatining zodagonlaridan Toxir ibn Xusayn boshliq Xuroson va Movarounnaxr mulkdorlari unga yordam beradilar. 813 yilda ular Bag'dodga yurish qiladilar. Poytaxt qo'lga kiritilib, Ma'mun xalifalik taxtiga o'tiradi. Buning evaziga Toxir 821 yilda Xuroson va Movarounnaxr noibi etib tayinlanadi. SHuningdek, Ma'mun Movarounnaxr zodagonlarining xam yordamini unutmadi. Somonxudotning nabiralarini ayrim shaxar va viloyatlarga noib qilib tayinlaydi. Nuxga Samarqand, Axmadga Farg'ona, Yaxyoga SHosh va Ustrushona, Ilyosga esa Xirot tegadi. Buning evaziga aka-uka somoniylar Movarounnaxrning xar yilgi xirojidan juda katta mablag'ini toxiriylar orqali xalifa xazinasiga yuborib turadilar. 
Toxir davlat ishlarini mustaqil idora etish maqsadida 822 yilda xalifa nomini xutbadan chiqartirib tashlatadi. 
Bu amalda Bag'dod bilan aloqani uzish va o'zini mustaqil deb e'lon qilish edi. Biroq ko'p vaqt o'tmay u to'satdan vafot etadi. Toxirning o'g'illari Talxa va Abul Abbos Abdullox otasining o'rniga birin-ketin noiblik qiladilar. SHunday qilib, Xuroson va Movarounnaxr boshqaruvi toxiriylar xonadoniga meros bo'lib qoladi. Abul Abbos Abdullox noibligi (830-844) davrida poytaxt Marvdan Nishopur shaxriga ko'chiriladi. 
Movarounnaxr shaxarlarida noiblik qilayotgan Somonxudot avlodlarining maxalliy noibligi toxiriylar tomonidan tan olinadi. Somoniylar esa, o'z navbatida, toxiriylarga tobe sifatida Movaraunnaxrni idora etadilar. Bu, shubxasiz, Xuroson va Movarounnaxrda bir asrdan oshiqroq xukm surgan xalifalik xukmronligining tugaganligini bildirardi.
Toxiriylar xokimiyatining barxam topishi. Toxiriylar zamonida xam mexnat axlining axvoli nixoyatda og'irligicha qolaverdi. Mulkdor dexqonlarning jabr-zulmidan, davlatning og'ir soliqlaridan bezor bo'lgan xalq qo'zg'olon ko'taradi. Ularga "g'oziylar" xam qo'shiladilar. Qo'zg'olonga safforiylar aka-uka Ya'qub va Amr ibn Layslar boshchilik qiladilar. 873 yilda Xuroson poytaxti Nishopurni egallaydilar. Natijada toxiriylar xukmronligi tugatilib, xokimiyat Safforiylar qo'liga o'tadi. 
G'oziy - xaq din uchun kurashuvchi jangchi.
Etnogonez - xalqlarning nasl-nasabi, kelib chiqishi.
Safforiylik - miskar xunarmandlar.
Xutba - juma namozida xukmdor nomini aytib, uning xaqiga duo o'qish, olqishlash.
Qarluqlar - turkiy qabilalaridan biri. Dastlab Oltoyning g'arbiy qismidagi Irtish daryosi bo'yicha yashagan.
O'g'uzlar - O'rta Osiyoda yashagan turkiy qabila.

14-. Somoniylar

Somoniylar xukmronligi. 9 asrda Movarounnaxrning siyosiy xayotida xam o'zgarishlar yuz beradi. Yurtga avval Nux, so'ngra Axmad boshchilik qiladi. Xar biri xukmronligi davrida o'z nomlaridan misdan chaqalar zarb etadilar. Axmad vafotidan (865 yil) keyin uning o'g'li Nasr Samarqandni markazga aylantiradi. U Movarounnaxrning barcha viloyatlarini birlashtirish va uni Xurosondan ajratib olish choralarini ko'radi.
Somoniylar Buxoro voxasining yirik mulkdor xukmdorlarining sulolaviy nomi. 
9 asrning oxirgi choragida Movarounnaxrning deyarli barcha viloyatlari somoniylar tasarrufiga o'tadi. Nasr butun Movarounnaxrning xukmdoriga aylanadi. U kumush dirxam zarb etadi. 
Ko'p o'tmay aka-uka Nasr va Ismoil o'rtasida toj-taxt uchun kurash boshlanadi. Unda Ismoil g'olib chiqadi. Ismoil Somoniy 888 yilda butun Movarounnaxrni o'z qo'l ostiga birlashtirdi.
Ismoil Somoniy. Ismoil Somoniy o'rta asrlarning qobiliyatli, serg'ayrat va nixoyatda zukko davlat arbobi edi. U Movarounnaxrni birlashtirib, mustaxkam davlat tuzishga intildi. SHimoli-sharqiy xududlarga yurish qiladi. 893 yilda Taroz shaxrini fatx etib, dashtliklarga qaqshatqich zarba beradi. 
Movarounnaxr axolisining mustaqillikka erishishi, shubxasiz, Arab xalifalariga yoqmas edi. Arab xalifaligini, bir tomondan, Movarounnaxrdan muttasil undirib olinadigan katta boyliklardan maxrum bo'lishi nixoyatda ranjitsa, ikkinchi tomondan, cho'chitar xam edi. SHu boisdan xalifalik safforiylar bilan somoniylarni to'qnashtirishga va ularning xar ikkisini xam zaiflashtirib, bu boy viloyatlarda o'z ta'sirini qayta tiklashga xarakat qiladi. Xalifa Mu'tazid (892-902) safforiylar xukmdori Amr ibn Laysga Xuroson bilan birga Movarounnaxr ustidan xam xukm yuritish xuquqi berilgani xaqida farmon chiqaradi va uni Ismoilga qarshi gij-gijlaydi. Natijada 900 yilda ular o'rtasida urush boshlanadi. Urush Ismoilning g'alabasi bilan tugaydi. Butun Xuroson somoniylar qo'l ostiga o'tadi. Noilojlikdan xalifa Ismoilga xukmdorlik yorlig'ini yuborishga majbur bo'ladi. 
9 asr oxirlarida Movarounnaxr xalqi Arab xalifaligi istibdodidan abadiy xalos bo'idi.
Ismoil Somoniy butun Movarounnaxr va Xurosonni o'z qo'l ostida birlashtirdi. Buxoro shaxri bu ikki diyorning poytaxtiga aylandi. 
Somoniylarda boshqaruv tizimi. Somoniylar mamlakatni boshqarishda dastavval ixcham boshqaruv ma'muriyatini tashkil etdilar. U amir dargoxi va devonlar (vazirliklar)dan iborat edi. 
Dargoxda amir qarorgoxi va xarami xamda saroy a'yonlari, navkar va xizmatkorlarining turar joylari bo'lardi. Narshaxiyning yozishicha, Somoniylar boshqaruvi asosan vazir, mustovfiy, amid ul-mulk, soxibi shurat kabi o'nta devon orqali idora etilib, ular orasida vazir devoni bosh boshqaruv maxkamasi xisoblanardi. Nasr 2 (914-943) davrida Buxoroning Registon maydonida amir qasri qarshisida devonlar uchun saroy qurilib, maxkama mana shu maxsus binoga joylashgan edi. Maxkama xizmatchilari arab, fors tillarini puxta egallab olgan, Qur'onni va shariatning asosiy qoidalarini yaxshi biladigan, turli fanlardan birmuncha xabardor bo'lgan savodli aslzodalardan tanlab olingan.
Islom dini rivoji. Movarounnaxrning ravnaqida islom dini ruxoniylarining xissasi katta bo'ldi. SHu boisdan ularning obro'yi oshib, poytaxt Buxoro SHarqda islom dinining eng nufuzli markazlaridan biriga aylandi. SHaxarlarda ko'plab ibodatxonalar, shu jumladan jome masjid, xonaqox va namozgoxlar bino qilindi. SHu davrda Buxoro shaxrida musulmon SHarqidagi ilk ilmgox madrasa bunyod etiladi. Buxoroning bu qadimiy madrasasi 10 asrda shaxarning kavushdo'zlar maxallasi yaqinida bino qilingan. U Farjak madrasasi deb yuritilgan. 
Mamlakat ma'naviy xayotining asosi xisoblangan islom mafkurasiga bu davrda "ustod" deb atalgan din va ilm peshvolari raxnamolik qilardi. Keyinchalik bu nom ("shayxulislom" nomi bilan yanada ulug'landi. Ustoddan keyin Xatiblar turardi. 
Somoniylar masjid, madrasa va xonaqoxlar qurish uchun maxsus joylar va ularning sarfu xarajatlari uchun katta-katta mulklar ajratib berganlar. Islom dini ravnaqi, shubxasiz, O'rta Osiyo axolisining mustaqil xalq bo'lib shakllanishida muxim axamiyat kasb etdi. 
Mudofaa ishlari. Ismoil Somoniy yaxshi qurollangan xarbiy qo'shin va saroyning maxsus muntazam sarbozlari qismini tuzadi. Yaxshi va uzoq xizmat qilgan sarbozlar "xojib" lavozimiga ko'tarilgan. Xojiblarning boshlig'i "xojib ul-xujob" yoki "xojibi buzruk" deb yuritilar edi. Bunday unvon Somoniylar saroyidagi oliy unvon xisoblanardi. 
I.Somoniy maqbarasi - Buxoroda.
Amid ul-mulk - davlat xujjatlari va elchilik aloqalari vaziri.
Vazir - devonxona boshlig'i, bosh vazir.
Mustovfiy - moliya vaziri.
Soxibi shurat - xarbiy ishlar vaziri.
Ulamo - din olimlari.
Xojib - xarbiy unvon.
Xonaqoh - g'aribxona, musofirxona.

15-. Somoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy xayot

Qishloq xo'jaligi. 9-10 asrlarda Movarounnaxr va Xorazm axolisining asosiy qismi sug'orma dexqonchilik bilan shug'ullanar edi. Sug'orish tarmoqlari vositasida sug'orilib obod etilgan serunum voxalarda g'allakorlik, sholikorlik, paxtachilik, sabzavotchilik, polizchilik va bog'dorchilik yuqori darajada rivoj topgan edi. Axoli arpa, bug'doy, tariq, mosh, yasmiq, kunjut, no'xat, zig'ir va shu kabilarni yetishtirar edi. Zig'ir, kunjut va kanakunjutdan moy olinardi. Voxalarda paxtachilik kattagina o'rinni egallagan edi. 
Bog'dorchilik. Bog'dorchilik madaniyati keng ravnaq topgan edi. Bog' va chorbog'larda uzum, anor, anjir, olma, nok, bexi, o'rik, shaftox, olxo'ri, olcha, tut, jiyda kabi ko'pgina mevalar yetishtirilar edi.
Movarounnaxr va Xorazmda sabzavot va poliz ekinlari serob bo'lib, qovunlari nixoyatda shirali bo'lardi. 
Dexqonchilik solig'i xirojdan xazinaga tushadigan daromad davlat kirim-chiqimining kattagina qismini qoplar edi. SHuning uchun xam somoniylar mamlakatda dexqonchilik xo'jaligini rivojlantirishga katta e'tibor berdilar. 
CHorvachilik. 9-10 asrlarda Movarounnaxr va Xurosonda chorvachilik yuksak darajada bo'lgan. Mamlakatning dasht va tog'oldi yaylovlarida qo'y va echkilar, yilqilar va tuyalar boqilgan. Qishloqlarda ayniqsa qoramollar bexisob bo'lgan. CHorvachilik mamlakat axolisini chorva maxsulotlari bilan ta'minlabgina qolmasdan, xo'jalikning xamma soxalari uchun ot-ulovlar xam yetkazib bergan. Ayniqsa, davlatning xarbiy qo'shinlari, xususan, suvoriy qismlarni ot-ulov bilan ta'min etish muxim axamiyat kasb etgan. 
Hunarmandchilik. Movarounnaxr va Xorazm shaxarlarida to'qimachilik, kulolchilik, chilangarlik, miskarlik, zargarlik, shishasozlik va duradgorlik kabi kasb-xunarlar rivoj topadi. Natijada shaxarlarning umumiy qiyofasi tubdan o'zgaradi. Unda katta-katta gumbazli toqu ravoqli va peshtoqli imoratlar, ustaxonalar, masjid, madrasa, maqbara, xonaqox va karvonsaroylar qad ko'tardi. Endilikda shaxarlar o'ndan ortiq darvozali kattagina xunarmandchilik markaziga aylanadi. 
SHaxarning do'nglik yerida joylashgan arkda odatdagidek podshoning qarorgoxi dargox, xazina, chaqa-tangalar so'qiladigan zarbxona va qamoqxona bo'lardi. Uning markazida registon maydoni, devonlar, maxkama saroyi, shuningdek, amirzodalar, saroy a'yonlari, ruxoniylar, mulkdor dexqonzodalar va davlatmand savdogarlarning xashamatli qasrlari, qurol-yarog', asbob, egar-jabduq yasaydigan ustaxonalar, xunarmandchilik do'konlari va savdo rastalari joylashgan. 
Samarqandda yuqori navli qog'oz ishlab chiqarilar edi. SHosh o'zining ko'nchilik maxsulotlari va charm mollari bilan, Eloq esa kumush va qo'rg'oshin konlari xamda kumush tanga chiqaradigan zarbxonasi bilan mashxur edi. Xorazmda qayiqsozlik taraqqiy topadi. Xorazm va Termizda yasalgan qayiqlar Amudaryo bo'ylab to Orol dengizigacha muttasil mol tashib savdogarlarning yukini yengil, uzog'ini yaqin qilgan. Bu davrda shaxarlar bilan bir qatorda qishloqlar xam mamlakatning iqtisodiy xayotida katta o'ringa ega edi. Buxoroning Zandana qishlog'ida to'qilgan mallarang bo'z "zandanachi", Samarqandning Vador qishlog'ida tayyorlangan mato "vadoriy" nomlari bilan SHarqda mashxur edi. 
Konchilik. Movarounnaxrning tog'li mintaqalarida konchilik qadimdan davom qilib kelayotgan konchilik 9-10 asrlarda nixoyat darajada taraqqiy qiladi. Zarafshon tog'larida temir, mis, qo'rg'oshin, oltin, kumush, jeruza va boshqa qimmatbaxo toshlar, ma'danlar qazib olinardi. Eloq viloyati kumush va qo'rg'oshinlarni qazib olishning yirik markazlaridan biri edi. Farg'ona vodiysi tog'laridan temir, qo'rg'oshin, kumush, simob, mis, qalay, feruza, novshadil qazib chiqarilgan. Xatto Farg'onadan o'sha vaqtlardayoq toshko'mir va neft topilib ishlatilgan. Konlarning yaqinida rudalarni eritib ma'dan oluvchi oxangarlar va konchilarning qishloqlari bo'lardi. 
Ichki va tashqi savdo. 9-10 asrlarda mamlakatda ichki va tashqi savdo kengaydi. Qadimgi karvon yo'li bo'ylab quduqlar qazilib, xar bir bekatda rabotlar bino qilinadi. Karvonlar o'tadigan shaxar va qishloqlarda karvonsaroylar quriladi. 
SHimoliy yo'l orqali Janubiy Sibir va Mo'g'ulistonga Movarounnaxrning shaxar va qishloqlaridan bo'z, kiyim-kechak, egar-jabduq, o'q-yoy, qilich, idishlar, zargarlik buyumlari, dori-darmon, quruq meva, kunjut va zig'ir moyi va boshqa shu kabi mollar olib borilgan. Sibirdan turli xildagi qimmatbaxo mo'ynalar, chorva mollari va chorvachilik maxsulotlari keltirilgan. Xitoyshunos A. Xo'jaevning ta'kidlashicha, 7-9 asrlarda Xitoy bilan bo'lgan savdoda choy, ipak mato, tuz va ot asosiy o'rinda turgan. Xar bir ot Xitoy bozorida (to'pi 12-8 metrli) 50 o'ram ipak matoga ayirbosh (barter) qilingan. CHoy baxosida xar bir otning baxosi 5-6 kg oliy navli choyga teng bo'lgan. Bir necha "jin" (600 g) choyga bir bosh qo'y almashtirilgan. 
7-8 asrlarda choy asosiy import maxsulotlaridan biriga aylangan. Xitoycha "cha" yoki "ming" deb yuritilgan xushbo'y choy o'simligi va uning seleksiyasi bu davrda SHarqiy Turkiston orqali Turkiston diyoriga, so'ngra esa boshqa mamlakatlarga keng tarqalib axolining maishiy xayotida kundalik iste'mol etiladigan chanqov bosdi benazir ichimlikka aylangan.
Itil, Xazar va Bulg'orga Movarounnaxr va Xorazmdan guruch, quruq mevalar, shirinliklar, tuzlangan baliq, paxta, shoyi matolar, movut, kimxob va gilamlar olib borib sotilgan. Bulg'or va Xazardan qimmatbaxo mo'ynalar, shamlar, cho'qqi qalpoqlar keltirilgan. 
Pul. Ichki bozorlarda "fals" deb atalgan mis chaqa, xalqaro savdo-sotiqda esa kumush tanga dirxamlar ishlatilardi. Mis chaqalarni markaziy xukumat xam, shuningdek, sulola a'zolaridan bo'lgan ba'zi viloyat xokimlari xam chiqarar edilar. Kumush tangalar faqat xukumat boshlig'i nomidan Marv, Samarqand, Buxoro va SHoshda davlat zarbxonalarida so'qilar edi. Somoniylar "ismoiliy", "muxammadiy" nomlari bilan yuritilgan bir necha kumush dirxamlar chiqargan edilar. Ular orasida "ismoiliy" tangasi yuqori sifatli sof kumushdan zarb etilib, u asosan xalqaro savdo aloqalarida ishlatilgan. 
Ishtaxriy - O'rta Osiyo xaritasini tuzgan.
Somoniylardan Abdulmalik ibn Nux tangasi. Samarqand. 961-962 yillar.
 ////////////////////
 Faqat bizda yaratilgan! Yangiliklar!
http://WWw.sever.uz   
/////////////Sizdagi {demo} versiya///////////