Java Books Maker     
 ////////////////////
 Faqat bizda yaratilgan! Yangiliklar!
http://WWw.sever.uz   
/////////////Sizdagi {demo} versiya///////////
I BOB. MOVAROUNNAHR SHAYBONIYLAR HUKMRONLIGI DAVRIDA
1-. XV asr oxiri - XVI asr boshlarida Turkistonda siyosiy vaziyat
Xuroson hukmdori Shohruh 1447- yili vafot etgach, toj-u taxt uchun kurash avjiga chiqdi.Natijada, Xuroson davlati o`n bir qismga bo'linib ketdi. Ularning har biri o`zini mustaqil davlat deb hisoblar edi. 1469- yilda Amir Temurning ikkinchi o`g`li Umarshayxning nabirasi Sulton Husayn Boyqaro Xuroson taxtini egalladi.
Salkam 40 yil hukmronlik qilgan Sulton Husayn Boyqaro davrida ham mamlakatda to`la osoyishtalik o`rnatilmagan bo`lsa-da, Xuroson davlatining xo`jalik va madaniy hayoti ancha yuksak dara-jada rivojlandi. Mamlakat obodonchiligi yo`lida katta ishlar amalga oshirildi. Movarounnahrga nisbatan siyosiy barqarorlik ta'minlandi. Bunda Husayn Boyqaroning hukmdorlik salohiyati muhim o`rin tutdi. Vazir Alisher Navoiyning xizmatlari ham benihoya katta bo`ldi. 1506-yilda Sulton Husayn Boyqaro vafot etdi. Shundan keyin mamlakatda qo`shhokimiyatchilik vujudga keldi. Marhum sultonning ikki o`g`li (Badiuzzamon va Muzaf-far Husayn) bir vaqtda hukmdor deb e'lon qilindi. Bu hol shuningsiz ham og`ir kunlarni boshidan kechi-rayotgan Xuroson davlatini to`la parokandalikka olib keldi. Natijada shayboniylar hujumi arafasida davlat inqirozga yuz tutdi.   
Mirzo Ulug'bek 1449-yilda o'ldirilgach, Movarounnahrda ham toju-taxt uchun toj-u taxt uchun ayovsiz kurash boshlanib ketdi. Bu kurashda Mironshohning nabirasi Abu Said ibn Sulton Muhammad g`alaba qozonadi va Movarounnahr taxtini egallaydi (1451-1469). U 1469- yilda urushda halok bo`lgach, hokimiyatni uning ikki o`g`li: Sulton Ahmad (1469-1494), Sulton Mahmud (1494-1495) hamda nabiralari Boysung`ur Mirzo (1495-1497) va Sulton Ali Mirzo (1498-1500) lar boshqargan. Xullas, temuriylar hukmronligi davri oxirida o`zaro urush-talash oqibatida mamlakat to`la tanazzulga yuz tutgan.
XVI asr bo`sag`asida Temuriylar davlati taxti uchun kurash maydoniga Zahiriddin Muhammad Bobur chiqdi.
Bobur Mirzo Amir Temurning uchinchi o`g`li Mironshohning chevarasi edi. U 1483-yilning 14-fevralida Andijon shahrida tug`ilgan. Bolalik va yoshlik yillari Andijon va
Axsi shaharlarida o`tgan. U otasi Umarshayx Mirzo (1456-1494) saroyida o`z davriga yarasha barcha zarur bilimlarni egallagan.
Umarshayx Mirzoni otasi Abu Said Mirzo hukmronligi davrida, dastlab, Kobul viloyatiga, so`ng Farg`ona viloyatiga hukmdor etib tayinlagan. Keyinchalik akasi Sulton Ahmad hukmronligi davrida Toshkent va Sayram ham Umarshayx Mirzoga berilgan. Biroq o`zaro ichki kurashlar natijasida Umarshayx Mirzo qo`l ostida faqat Farg`ona, Xo`jand va o`ratepagina qolgan.
Umarshayx Mirzo 1494-yilda baxtsiz hodisa tufayli halok bo`lgach, Farg`ona taxtiga 12 yoshli Bobur Mirzo o`tqazildi.
Yodda tuting. Bobur yosh bo`lganligi uchun davlat ish-larini ishonchli beklardan Hojiqozi va o`qimishli, oqila onasi Qutlug` Nigorxonim yordamida boshqarardi.
Bobur Mirzoning siyosat maydoniga chiqishi Temuriylar saltanatida harbiy-siyosiy vaziyat nihoyatda og`irlashgan sharoitga to`g`ri keldi. Bu holat Farg`onadagi siyosiy vaziyatda ham o`z ifodasini topdi.
Chunonchi, 1494-yili Bobur Mirzoning amakisi Sulton Ahmad Mirzo Farg`ona ustiga yurish boshladi. Samarqand qo`shini Quvasoy ko`prigidan o`tayotganda falokat yuz beradi. Ko`prik sinib, natijada ko`p kishi suvga g`arq bo`ladi. Buning ustiga otlarga o`lat tegadi, qo`shin orasida vahima va sarosimalik ham boshlanadi. Ayni paytda mahalliy xalq g`animlarga qaqshatqich zarba bera boshlaydi. Chorasiz qolgan Sulton Ahmad Mirzo Samarqandga qaytib ketadi.
Oradan ko`p vaqt o`tmay   Bobur Mirzoning tog'asi  Toshkent hukmdori    Sulton Samarqand taxtini Mahmudxon Farg`ona ustiga yurish boshlaydi va Axsi qo`rg`onini qamal qiladi.
Biroq Sulton Mahmudxon qanchalik urinmasin, Axsini olishga qurbi yetmadi. Axsi himoyachilarining mardonavor kurashayotganini ko`rgan Sulton Mahmudxon ham Toshkentga qaytishga majbur bo`ldi.
Sulton Ahmad Mirzo Samarqandga yetmasdan yo`lda to`satdan vafot etadi. 1495-yilning yanvarida Samarqand taxtiga Sulton Mahmud Mirzoning ikkinchi o`g`li Boysung`ur Mirzo (1495-1497) o`tqazildi.
Shunday qilib, Andijonda Bobur Mirzo, Samarqandda Boysung`ur Mirzo, Toshkentda Sulton Mahmudxon, Hirotda esa Sulton Husayn Boyqaro hukmron edilar.
Bobur Mirzo ham barcha taxt da'vogarlariga xos xususiyat-lardan xoli emasdi. U ham saltanat tuzish, buning uchun, awalo, ulug` bobosi Amir Temur saltanatining markazi - Samarqand taxtini egallash ishtiyoqi bilan yonar edi.
Tez orada Boysung`ur Mirzo bilan ukasi Sulton Ali Mirzo o`rtasida toj-u taxt uchun kurash boshlandi. Bundan xabar topgan Bobur Mirzo 1496- yilning 17- iyunida qo`shini bilan Samarqand qamaliga tutinadi. Qamalda Boysung`urga qarshi uning akasi - Buxoro hukmdori Sulton Ma'sud Mirzo va ukasi Sulton Ali Mirzolar ham qo`l ko`tardilar. Ayni paytda, Bobur Mirzo tog`asi - Toshkent hukmdori Sulton Mahmudxondan yordam oladi. Biroq qish yaqinlashib qolganligi tufayli ittifoqchi shahzodalar Samarqand qamalini to`xtatib, yurtlariga qaytishga majbur bo`ldilar.
1497-yilning may oyida Bobur Mirzo ikkinchi marta Samarqandga yurish boshlaydi va ikkinchi marta Samarqand qamali boshlanadi. Bu vaqtda shahar ichida oziq-ovqat tanqisligi yuz bergani tufayli Boysung`ur Mirzo askarlari orasida parokandalik ro`y beradi. Qamalga bardosh berishga ko`zi yetmagan Boysung`ur Mirzo Dashti Qipchoq hukmdori Shayboniyxondan yordam so`raydi. Shayboniyxon qulay fursatdan foydalanib, tez orada Samarqandga kelib, Bobur Mirzo qarorgohining ro`parasiga joylashadi. Bobur Mirzo bor askari bilan Shayboniyxonga qarshi chiqishga shaylandi. Kutilmaganda Shayboniyxon shahar ichkarisiga qarab yurdi, biroq Boysung`ur uni shaharga kiritmadi. Boysung`ur uni shahar tashqarisida bo`ladigan jangda ittifoqchi bo`lishga taklif qilgan edi.
Bundan ranjigan Shayboniyxon qo'shini bilan Turkistonga qaytib ketdi. Shunday bo`lsa-da, Shayboniyning Samarqandga kelishi behuda ketmadi. U bu yerga yana qaytishni, qaytganda ham qanday kuch bilan qaytishi zarurligini bilib oldi. Ikkinchidan, u temuriyzo-dalarning ahvoli o`zaro urushlar oqibatida nochor holatga tushib qolganligini ko`rib qaytdi.
Samarqand qamali 7 oydan ziyod davom etdi. Shayboniyxondan yordam ololmagan Boysung`ur Mirzo kam sonli qo`shini va yaqinlari bilan Qunduz hukmdori Xusravshoh huzuriga qochdi. 
Bobur Mirzo 1497- yilning noyabr oyi oxirida Samarqand taxtini egallashga muvaffaq bo`ldi. Biroq bu hol uzoqqa bormadi. Boburning Andijonga yuborgan ishonchli begi
Uzun Hasan Boburning dushmani Ahmad Tanbal bilan til biriktirib, Boburning ukasi Jahongir Mirzoni Andijon taxtiga o`tqazish harakatiga tushgan edilar. Ular o`z maqsadlariga erishdilar ham. Vujudga kelgan harbiy-siyosiy tanglikni tushungan Bobur Mirzo qanday bo`lmasin Andijonni saqlab qolishga qaror qildi va Samarqandni yuz kun idora etgandan song uni tark etishga majbur bo`ldi. Samarqand taxtini Sulton Ali Mirzo egalladi.
Ayni paytda, Bobur Mirzoning kichik ukasi Nosir Mirzo Andijonga hujum qildi va Uzun Hasan hukmronligiga barham berib, hokimiyatni Bobur Mirzoga topshirdi. Biroq vaziyat hamon og`irligicha qolaverdi. Chunonchi, Jahongir Mirzo hali taxt da'vosi-dan voz kechmagan edi. Qolaversa, Ahmad Tanbal ham hamon uni qo`llab-quwatlayotgan edi. Nihoyat, 1500-yilda Bobur Mirzo bilan Jahongir Mirzo o`rtasida sulh tuzildi. Unga ko`ra, Sirdaryoning shimoliy tarafi Axsi shahri bilan Jahongir Mirzoga, daryoning janubiy tomoni Andijon shahri bilan Bobur Mirzoga berildi.
Temuriylar saltanatining boshqa qismlarida ham Farg`onadagi kabi toj-u taxt uchun kurash davom etardi. o`sha davr tarixchisi Muhammad Solih yozganidek, "Hamma bir-biridan qo`rqar edi. o`zlaricha shohlik talab qilib mamlakatda ig`vo umg`ini sochardilar".
Temuriylar saltanatida boshlangan toj-u taxt uchun ayovsiz kurash oqibatida saltanat inqirozga yuz tutdi. Natijada, ko`pdan buyon Temuriylar saltanati hududlarini egallashni o`z oldiga maqsad qilib qo`ygan Muhammad Shayboniyxonning Movarounnahr va Xurosonni egallab olishi uchun qulay sharoit vujudga keldi.
" etilishi	Muhammad Shayboniyxonning asosiy maqsadi Temuriylar saltanatiga butunlay barham berish edi. Bu maqsadni ro`yobga chiqarish
uchun u 1499- yilda Movarounnahrni zabt etishga kirishdi. U bu o`rinda temuriylarni sarosimaga solib qo`ygan jang usuli - to 'lg`amani qo`lladi.
1500- yilda Muhammad Shayboniyxon Samarqandni egalladi. Bu hodisa Samarqand hukmdori Sulton Ali Mirzoning onasi Zuhrobegi og`aning xoinlar gapi bilan ish tutishi oqibatida sodir bo`ldi. Xoinlar Zuhrobegi og`ani Muhammad Shayboniyxonga maxfiy ravishda "Men ham o`zbek urug`idanman, agar siz meni nikohingizga olsangiz, o`g`lim bilan sizning hukmingizni tan olib, Samarqandni siz xon hazratlariga topshimrmiz" mazmunidagi xatni yuborishga ko`ndiradilar.
Ayni paytda, Zuhrobegi og`a Shayboniyxon oldiga Termiz, Chag`aniyon, Hisor va Badaxshon zabt etilgach, bu hududlarni o`g`li Sulton Ali Mirzoga berilishi shartini ham qo`ygan edi.
Muhammad Shayboniyxon o`zini bu shartlarga rozidek qilib ko`rsatdi.
Samarqand taxti egallangach esa Sulton Ali Mirzo qatl etildi. Onasi Zuhrobegi og`a esa boshqa kishiga nikohlab berildi. Shu tariqa, Muhammad Shayboniyxon 1501-yilda Samarqandni uzil-kesil egalladi. Katta qo`shinga ega bo`lgan Muhammad Shayboniyxon endi butun Movarounnahrni egallashga kirishdi.
1503-yilda Toshkent va Shohruhiya shaharlarini egalladi. Ularga Ulug`bek Mirzoning Abulxayrxonga uzatilgan qizi Robiya Sulton-begimning o`g`illari Ko`chkunchi Sulton va Suyunchxo`jalarni hokim etib tayinladi.
1504-yilda esa Farg`ona egallandi. Shu tariqa butun Movarounnahrda shayboniylar sulolasi hukmronligi o`rnatildi. Samarqand shahri poytaxt etib belgilandi. Buxoro shahrini esa ukasi Mahmud Sultonga topshirdi.
Xorazm va Xurosonning egallanishi. Muhammad Shayboniyxon Movarounnahrda mustahkamlanib olgach, endi Xorazmni zabt etishga kirishdi. 1505-ylda Urganch shahrini bosib oldi.
1507- yilda esa Xurosonga yurish boshladi. So`nggi yillarda o`zaro ichki urushlar oqibatida, inqirozga yuz tutgan temuriylarning Xuroson davlatini egallash qiyin bo`lmadi. Awal Hirot qo`shinlari tor-mor etildi. Shahar beayov talandi. Shundan so`ng Hirot o`zining iqtisodiy, siyosiy va madaniy markaz sifatidagi nufuzini yo`qotdi.
Xurosonning ham bo`ysundirilishi bilan amalda Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz - Samarqand qo`l ostida birlashtira oldi. Shu tariqa u XV asrning ikkinchi yarmidan boshlab temuriyzodalar amalga oshira olmagan vazifani bajardi. Shunday qilib, Shaybomyxonning temuriylarga qarshi olib borgan shiddatli va beayov urushlari oqibatida Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni o`z ichiga olgan hududda Muhammad Shayboniyxon hukmronligi o`rnatildi va davlatchiligimiz tarixida shayboniylar sulolasi hukmronligi davri boshlandi. 
Eron shohi Ismoil Safaviy qonli bilan to`qnashuv. Bu vaqtda Eronda shoh Ismoil Safaviy hukmdorlik qilayotgan edi. U o`z davri uchun katta va qudratli qo`shin tuza olgan edi. Ismoil	Safaviy tuzgan saltanat tarixda Safaviylar davlati nomi bilan mashhur. 
Shoh Ismoil davlati kattagina hududlarni o`z ichiga olardi. Bu davlatning bir sarhadi Xuroson bilan, ikkinchi sarhadi esa Usmonli turklar davlati bilan tutashgan edi. Shoh Ismoil islomning shia oqimiga e'tiqod etuvchi va uni Eronda hukmron e'tiqod shakliga aylantirgan hukmdor edi.
Uning ko`rsatmasi bilan har bir masjidda shialar 12 imomi nomi xutbaga qo`shib o`qitiladigan bo`lgan.
Shayboniyxon islomdagi sunniylikka e'tiqod etuvchi hukmdor sifatida shoh Ismoilning ishini shakkoklik deb baholadi va undan bunday shakkoklikka tezda barham berishni talab qildi. Ayni paytda, u shoh Ismoildan Makkaga borib tavba-tazarru qilishni, Shayboniyxon nomini xutbaga qo`shib o`qitishni ham talab etdi.
Bu talablarni shoh Ismoil haqorat deb bildi. Endi ikki hukmdor o`rtasida urush bo`lishi muqarrar bo`lib qoldi.
Nihoyat, 1510- yilda ikki hukmdor qo`shini to`qnashdi Marv yaqinida bo`lgan jangda Muhammad Shayboniyxon yengildi. Eronliklar yaralangan Muhammad Shayboniyxonni qo`lga olib, 1510- yilning 12- dekabrida uni qatl etdilar.
Shu tariqa, shoh Ismoil Amudaryoning so`l sohilini bosib olib, butun Xurosonni egalladi. Hirot shahri Safaviylar davlatining ikkinchi markaziga aylantirildi. Shoh Ismoil katta o`g`li Taxmaspni markazi Hirot bo`lgan Xurosonning hukmdori etib tayinladi.
==>	Sunniylik - (arab tilida odat, an'ana, xatti-harakat tarzi degan ma'nolarni anglatadi) bu islomdagi Qur'oni Karim bilan birga Muhammad (s.a.v) payg`ambarning sunnatlarini (so`zlari, xatti-harakatlari va ko`rsatmalarini) Qur'oni Karimdan keyingi, uni to`ldiruvchi manba ekanligini, shuningdek, dastlabki 4 xalifalarning (Abu Bakr Siddiq, Umar, Usmon va Ali) hokimiyati qonuniy ekanligini tan oluvchi oqimdir. Dunyodagi barcha musulmonlarning 90% dan ortig`i shu oqimga mansubdiiiar. 
==>	To'lg'ama - jangning dushman qo`shinining qanot qismini aylanib o`tib, orqadan hujum qilish usuli. 
==>	Shialik - (arabcha guruh, tarafdor degan ma'nolarni anglatadi) islomda xalifa Ali va uning avlodlaridan iborat 12 imom hokimiyatinigina tan oluvchi, ulargagina bo`ysunuvchi oqim.
==>	1501- yilda Shayboniyxon Samarqandda uzil-kesil o`rnashib oldi.
==>	1505-yilda Xorazm egallandi.
==>	1507-1509- yillarda Xuroson zabt etildi.
==>	1510- yilda Shayboniyxon Eron hukmdori shoh Ismoil qo`shini bilan bo`lgan jangda halok bo`ldi.
4- . Zahiriddin Muhammad Bobur - buyuk davlat arbobi va mashhur mutafakkir
Bobur Mirzoning Shayboniyxonga qarshi kurashi. Samarqand aholisi shayxulislom Abulmakarim boshchiligida temuriylar hukmdorligini tiklash chorasini izladilar. Samarqand rahnamolari Farg`ona hokimi Bobur Mirzoga maktub yo`llab, Samarqand taxtini egallashga da'vat etdilar. Sulolasi manfaatlariga sadoqatli bo`lgan Bobur Mirzo 1500- yilning kuzida Samarqandga yurish boshladi. Bu paytda Shayboniyxon Samarqanddan tashqarida - Konigil (shahardan tashqaridagi hukmdorlar hordiq chiqaradigan joy)da turar edi. Aholi tomonidan Samarqandning darvozasi Bobur Mirzoga ochib berildi va uning qo`shini shiddat bilan hujum qilib, Shayboniyxonning bu yerda qoldirib ketgan 600 kishilik askarini qirib tashladi. Shunday qilib, Bobur Mirzo Samarqand taxtini ikkinchi marta egalladi.
Shayboniyxon Buxoroga chekinadi va bo`lajak hal qiluvchi jangga tayyorgarlik ko`ra boshladi. Bobur Mirzo ham qish bo`yi urushga jiddiy tayyorgarlik ko`rdi. 1501- yil aprelida Zarafshon bo`yidagi Saripul qishlog`i yaqinida yuz bergan og`ir urushda Bobur Mirzo yengildi. Bobur Mirzo Samarqandga chekinadi g'olib Shayboniyxon Samarqandni qamal qilib, Bobur Mirzoga sulh taklif qildi. Sulh shartlari Bobur Mirzo uchun juda haqorath bo`lsa-da, unga rozi bo`lmaslikdan boshqa chorasi yo`q edi.
Og`ir va nochor ahvolga tushib qolgan Bobur sulhga binoan Samarqandni tark etib, ko`p mashaqqatJarni boshdan kechirib, o`zga yurtlarga ketishga majbur bo`ldi. Bobur Mirzoning qizi Gulbadanbegim o'zining "Humoyunnoma" asarida bu haqda quyidagilarni yozgan edi: "To`liq o`n bir yil davomida Movarounnahr o`lkasida chig`atoy, temuriy va o`zbek sultonlari bilan shunday janglar bo`ldiki, ularning sanog`ini batafsil bayon qilishga qalam tili ojiz va nuqsonlidir. Oxiri xayrixohlari va qarindoshlari - jami 250 ga yaqin kishi, piyoda, yelkalarida chopon, oyoqlarida choriq, qo`llarida tayoq bo`lgani holda beyarog`, xudoga tavakkal qilib Badaxshon va Kobulga qarab yo`l oldilar".
Bobur Mirzo Kobulga borib, bu yerda 1504-yilning sentabr oyida hokirniyatni qo`lga kiritdi. Bobur Mirzo el- yurt obodonchiligi va ravnaqi yo`lida odilona ish yuritib, qudratli davlat boshlig`i sifatida katta obro` qozondi.
1510-yili, Shaybonixon halok bo'lgach, Bobur Mirzo qalbida shoh Ismoil yordamida Movarounnahrni shayboniylardan qaytarib olish umidi paydo bo'ldi. Ana shu niyatda u shih Ismoil elchisini Kobulda juda ochiq chehra bilan kutib olindi. Elchilar shoh Ismoil Bobur Mirzoga birgalikda Samarqandga qo'shinga qo'shin tortishni taklif qilganligini aytadilar.
Bobur Mirzo bu taklif qabul qilindi.
Bobur 151-yil kuzida shoh Ismoil yordamida Samarqandni uchinchi marta qo'lga kiritdi. Bobur Samarqandni egallagach, shoh Ismoil oliy hukmdor deb e'lon qildi. Shoh Ismoil islomning shia oqimiga e'tiqod qilardi. Shuning uchun ham Samarqand xalqi uni qo'llab-quvvatlamadi. Bu orada Bobur Eronda kelgan qo'shinlarga javob berib yuborgan ham edi. Bunday qulay fursatdan foydangan Shayboniyxon avlodi Ubaydulla Sulton bilan Muhammad Temur Sulton boshqa mahalliy sultonlarning yordamiga tayanib, Boburga qarshi yurish boshladilar. 1512-yil 28-aprelda Ko'li Malikda bo'lgan jangda Bobur yengilib, Hisorda chekindi. Shayboniyxon avlodlari Samarqandni uzil-kesil egalladilar. Shoh Ismoil Boburga yordam berish maqsadida o'zining nomdor sarkardalardan amir Ahmad (laqabi "Najmi Soniy", yani ikkinchi yulduz) boshchiligida qo'shin yubordi. Ular birlashib, Amudaryodan o'tib G'uzor va Qarshini egalladi. Biroq 1512-yil 24-noyabrda G'ijduvonda bo'lgan jangda Ubaydulla Sulton g'olib chiqadi. Bu jangda Najmi Soniy o'ldirildi. Eron qo'shinning ozgina qismi qochib ulgurdi.
Bobur endi Movarrounnahrdan tamoman umidini uzib, yana Kobulga qaytdi va 1526-yilga qadar Kobulni idora qildi. So'ngra Kobul ikkinch o'g'li Komron Mirzoga qoldirib, o'zi Hindiston sari yurish boshladi. Hindistonda qudratli va shavkatli saltanat egasi bo;lganidayam Vatan xayoli, ayriliq alami Bobur Mirzoning aslo tark etmagan. Ana shunday alamli kunlarning birida u quyidagi hasratli satrlarni bitgan edi:
			Tole yo'qkim jonimg'a balolig' bo'ldi,
			Har ishniki ayladim xatolig' bo'ldi.
			O'z yerin qo'yib, Hind sori yuzladim,
			Yo rab, netayin, ne yuz qarolig' bo'ldi.
Bobur 1526-yil 21-aprelida Dehli hukmdori Ibrohim Lodiy qo'shinlarini tor-mor keltirdi. Bu g'alaba natijasida BoburShimoliy Hindistonni egalladi. 1526-yilning 27-aprelida Dehli shahrida Bobur podshoh nomiga xutba o'qildi. Shu tariqa Hindistonda - boburiylar sulolasiga asos solindi.
Bobur podshoh Hindistonda bir-biri bilan dushmanlik kayfiyatida bo'lgan mayda mustaqil rojalarni ham qilich, ham siyosat yo'li bilan birlashtirdi va markazlashgan yirik saltanatni barpo etdi. Bu saltanat 332 yil (1526-1858-yillar), yani Hindistonni Buyuk Britaniya to'liq bosib olgunga qadar hukm surdi.
Chet ellarda, shu jumladan, Hindistonning o'zida ham Bobur podshohni va uning avlodlarini "buyuk mo'gillar"deb atashgan. Bu mutlaqo xato. Boburiylar yurtdoshimiz, temuriyzoda Boburning avlodlaridir. Ular tarixiy hujjatlarda o'zlarini "boburiy mirzolar" deb yuritishgan. Boburiylarning mo'g'illar deb xato atalishiga yevropaliklarning amir Temurni va temuriylarni mo'g'illardan tarqalgan deb no'to'g'ri hisoblashlari sabab bo'lgan.
So'nggi yillarda "buyuk mo'g'illar" deb atalgan ibora o'rnida "boburiylar" iborasi qo'llanilishi bilan tarixiy haqiqat tiklandi.
Bobur podshoh 1530-yilning 26-dekabrida 47 yoshda vafot etdi. Uni Agra shahrida, Jamna daryosi yonidagi "Bog'i Orom"da dafn etadilar. Uning vasiyatiga ko'ra, bir necha yildan so'ng Bobur podshoh jasadi Kobuldagi "Bog'i Kalon"ga ko'chiriladi. Bu bog'ni Bobur podshohning o'zi katta mehr bilan obod qilgan edi. Keyinchalik bu bog' "Bog'i Bobur" deb atala boshlangan.
Bobur Sharq mamlakatlari taxtiga munosib hukmdorlarning yorqin namoyondalaridan biridir. Bobur bobokalonimiz Amir Temurdek bunyodkorlik ishlariga katta e'tibor bilan qaragan davlat arbobi edi.
Bobur podshoh bilimiga chanqoq buyuk davlat arbobi bo'lganligi uchun ham bilim olishga intilganlarga hamisha otalarcha g'amxo'rlik qilgan. Uning o'zi ham ajoyib olim, turkiy nazmda asarlar bitgan Alisher Navoiydan keyin turadigan tengi yo'q shoir, yirik bastakor edi. Bobur podshoh o'zining "Boburnoma" hamda
"Mubayyin", "Turkiy devon" kabi asarlari bilan mashhur ijodkor hamdir. "Boburnoma" asari o`rta Osiyo va Hindiston tarixini to`g`ri aks ettirgan asardir.
Bobur podshoh davlat ishlarini yuritishda masalaning iloji boricha tinch vositalar va adolat yo`li bilan hal qilinishiga intilgan. Turli dinga mansub xalqlarning diniy e'tiqodini, urf-odatlarini kamsitmagan, aksincha, hurmat bilan qaragan.
Shuningdek, Bobur podshoh unga hamroh, safdosh boigan arboblardan kimki o`z vataniga qaytishini istagan bo`lsa, ularning ra'yini qaytarmay, ularga ruxsat bergan, ayni paytda xizmatlariga yarasha muruvvat ham ko`rsatgan.
Bobur - mashhur mutafakkir. Bobur podshoh yashagan o`sha ziddiyatli, beomon, besaranjom zamonda davlatni	boshqarish uchun jasur sarkarda bolish juda muhim edi. Tabiat Bobur podshohga ana shunday xislatni in'om etgan edi. Dovyurakligi vajasurligi uchun u yoshligidan "Bobur" ("Sher") laqabini oladi. Bu nom unga bejiz berilmagan edi. U ajoyib suvoriy, suzuvchi, qilichboz, kamonboz edi. Uning vujudida sarkardalarga xos dovyuraklik, serg`ayratlik, epchillik mujassam edi. Epchillikda unga teng keladigan odam kamdan kam topilgan. Manbalarda qayd etilishicha, u jismoniy jihatdan ham shunday baquwat boiganki, ikki qoitigiga ikki odamni olib qal'a devori ustida mashq qilgan. Bundan tashqari, Bobur oiimga tik qarash, o`ziga va o`z taqdiriga ishonish kabi fazilatlarga ega bo`lgan. Bu fazilatlar esa Boburga kishilarni doimo o`z orqasidan ergashtirish imkonini bergan.
Bobur kimlar bilan janglarda to`qnash kelgan boisa, ularning tajribalarini o`rgangan. Chunonchi, shayboniylardan urushning "to`lg'ama" usulini, mo`gillardan pistirma qo`yish, afg`onlardan poroxli miltiq ishlatishni o`rgangan.
Bundan tashqari, Bobur kuchli to`pchilar qo`shinini tuza olgan. Boburning mohir sarkardaligini hatto chet el olimlari ham tan olganlar.
"Boburnoma". Bobur podshoh nafaqat buyuk davlat arbobi, mohir sarkarda, shoir, bastakor, ayni paytda yirik tarixchi olim hamdir. Bu borada uning nomini abadiylikka muhrlagan asar "Boburnoma"dir.
Bu asar - Movarounnahr, Afg`oniston, Hindiston va Eron xalqlari tarixi, geografiyasi haqidajuda qimmatli maiumotlar beradi.
Bu xotira asarlar sirasiga kiradi. Asar 1493 - 1529- yillar oralig`ida boiib o`tgan tarixiy voqealar haqida yilma-yil hikoya qiladi.
Asarda ba'zi temuriyzoda hukmdorlarning birgalashib umumiy dushmanga qarshi kurashish o`rniga o`z dushmanlari bilan o`z manfaatlari yoiida (Vatan manfaati yoiida emas) kelishishga qilgan harakatlari tanqid qilinadi.
Bobur o`z kitobida Hindiston haqida, jumladan, quyidagilarni yozib qoldirgan: "Hindiston... bizning viloyatlardan o`zgacha olamdir. Tog` va daryosi, jangal va sahrosi, hayvonot va nabototi, eli va tili, yomg`iri va yeli - barchasi o`zgachadir...
Hindistonning aksari viloyati tuz yerdan boiibtur... Hindistonning bir ulug` aybi budurkim, oqar suvi yo`qtur..."
Boburning adabiy-badiiy faoliyatida nozik lirik she'rlar katta o`rin tutadi.
Ularda insoniylik, mehr-muruwat g`oyalari ilgari suriladi. Uning "Mubayyin" asarida o`sha zamon soliq tizimi, soliq yig`ishning qonun-qoidalari bayon etilgan.
O`zbekiston Respublikasi hukumati qarori bilan 1993- yilda Bobur tavalludining 510 yilligi keng miqyosda nishonlandi.
Boburning buyuk xotirasini ulugiash yoiida katta ishlar amalga oshirildi. Chunonchi, Andijonda Bobur haykali o`rnatildi, ramziy qabr maqbarasi qurildi. "Bobur milliy bog`i" va shu bog` qoshida "Bobur va jahon adabiyoti" nomli muzey tashkil etildi.
==>	Mubayyin - bayon etilgan.
==>	Rojalar - Hindistondagi mahalliy hukmdorlar.
==>	Shayxulislom - davlatdagi eng oliy diniy lavozim. Bu lavozimni egallagan ruhoniy barcha diniy ishlarga rahbarlik qilgan.
==>	Bobur Mirzo 1526-yilning 27- aprelida Hindistonda Boburiylar saltanatiga asos soldi, bu saltanat 332 yil (1526-1858) yashadi.
==>	Mashhur "Boburnoma" asari O`rta Osiyo va Hindiston tarixi bo`yicha qimmatli manba hisoblanadi.
==>	Bobur Mirzo o`z davrining buyuk davlat arbobi, mohir sarkardasi, shoiri, bastakori, ayni paytda, yirik tarixchi olimi ham edi.

5- . Buxoro xonligi
Xonlikning tashkil topishi. Shayboniyxon halok bo`lgach, uning o`rniga amakisi Ko`chkinchixon taxtga o`tirdi.
Ko`chkinchixondan so`ng taxtga o`g`li Abu Said (1530-1533) o`tirdi. Undankeyin
esa hukmdorlik Shayboniyxonning ukasi Mahmud Sultonning o`g`li Ubaydullaxon (1533-1540) qo`liga o`tdi. Ubaydullaxon poytaxtni Samarqanddan Buxoroga ko`chirtirdi. Ubaydullaxon Buxoroga ota-meros mulk deb qarar edi, chunki Shayboniyxon hayotligidayoq Buxoro hokimligini ukasi Mahmud Sulton Ubaydullaxonning otasiga bergan edi. Shu tariqa, shayboniylarning Movarounnahrda tashkil etgan davlati endilikda rasmiy ravishda Buxoro xonligi deb ataladigan bo`ldi.
Ubaydullaxonning tariximizdagi xizmatlari katta. Awalo, u Ismoil Safaviy va qizilboshlarning hujumlarini bartaraf etib, Movarounnahrni ularning harbiy-siyosiy tazyiqlaridan saqlab qoldi. Ubaydullaxon hukmronligi davrida Buxoroning markaz sifatidagi nufuzi har tomonlama o`sdi.
Ubaydullaxon o`z davlatining chegarasini Shayboniyxon davridagi sarhadlarda qayta tiklashga harakat qildi. U Hirotni ishg`ol etgan, qizilboshlarni bir necha marta mag`lubiyatga uchratgan edi. Ayni paytda u mamlakat ichkarisidagi o`zaro kurash va tarqoqlikka barham berdi.
Ubaydullaxon vafot etgach, ichki ziddiyatlar yana kuchaydi. Hokimiyat uchun qattiq kurashlar boshlandi. Shayboniyxon avlodlarining har birida 10-12 nafardan o`g`il bo`lib, ularning har biri toj-taxtga da'vogar edilar. Ularning har biri o`z otamerosi bo`lgan hududlarda o`z qo`shiniga bosh bo`lib, mustaqillikka intilar, o`zini oliy hukmdor deb his etar hamda imkoni bo`lsa, xonlik taxtini egallash ishtiyoqida edilar.
Ubaydullaxondan so`ng shayboniylar sulolasi vakillari o`rtasida o`zaro nizolar avjiga chiqdi. Buning oqibatida Abdullaxon I ning qisqa hukmronligi (1540-1541) dan so`ng mamlakatda qo`sh-hokimiyatchilik vujudga keldi. Ya'ni bir davlatda ikki hukmdor paydo bo`ldi.
Biri - Ubaydullaxonning o`g`li Abdulazizxon Buxoroda, ikkinchisi - Ko'chkinchixonning o`g`li Abdulatifxon Samarqandda hukmdorlik qila boshladilar. Mamlakat bir necha mustaqil hokimliklarga bo`linib ketdi. Biroq qachondir, kimdir bu holatga chek qo`yishi kerak edi.
Mamlakatdagi parokandalikka chek qo`yish Buxoro Abdullaxon II uchun markaziy hokimiyatni yana tiklash va hukmronligi davrida kuchaytirish zarur edi. Bu zaruriyatni qonli i urushlarsiz amalga oshirib bo`lmas edi. Ana shunday sharoitda kurash maydoniga Miyonqol hukmdori Shayboniy Iskandar Sultonning o`g`li Abdullaxon II (1534-1598) chiqdi.
Iskandarxon xonadoniga Buxoro yaqinidagi Jo`ybor qishlog`ida istiqomat qiluvchi, g`oyatda katta nufuzga ega bo`lgan shayx Muhammad Islom (1493-1563)ning ixlosi baland bo`lganligi Abdullaxonga bu kurashda juda katta madad bo`ldi. Muhammad Islom va uning avlodlari o`zlarining kelib chiqishini ota tomondan Muhammad payg`ambar avlodlariga, ona tomondan esa Chingizxon va Jo`jiga ular edilar. Aslzodalik va tasavvuf tariqatidagi mavqeyiga ko`ra, Jo`ybor shayxlari somoniylar davridan boshlaboq davlat ishlarida muhim mansablarni egallab kelar edilar. XVI asrning ikkinchi yarmida Shayx Muhammad Islom, keyinchalikuning o`g`li Shayx Abubakr Sa'd Buxoroda shayxulislom lavozimini egallagan edilar.
1556- yili Muhammad Islomning ko`magida Abdullaxon amalda Buxoro taxtini egallaydi. Muhammad Islom Olloh nomidan Abdullaxonning faoliyatiga oq fotiha bergan edi. Abdullaxon II avval amakisi, Balx va Badaxshon hukmdori Pirmuhammadni (1557-1561), keyin otasi Iskandarxonni (1561-1583) xon deb e'lon qilgan bo`lsa-da, amalda mamlakat hukmdori Abdullaxon II ning o`zi edi.
Abdullaxonning butun hukmronlik davri tinimsiz urushlarda kechdi. Chunonchi, 1574-yili Balxni, 1578- yili Samarqandni, 1583-yil iToshkent va Farg'onani, 1584-yili Badaxshonni, 1595-yili Xorazmni zabt etdi va o`z davlati tarkibiga qo`shib oldi. Shundan keyin uning davlati sarhadlari janubda Hirotdan Mashhadgacha, shimolda Orol dengizigacha, Kaspiy dengizidan Issiqko`lgacha yetdi. Butun Movarounnahr, Xorazm va Xuroson yana yagona hukmdor qo`li ostida birlashtirildi. XVI asr oxirlariga kelib Buxoro xonligi nisbatan markazlashgan ulkan davlatga aylandi.
Shunday qilib, XVI asrdagi davlatchiligimiz tarixida yetakchi sulola - shayboniylar sulolasi bo`ldi. Bu sulola o`zbek davlatchiligi rivojiga malum darajada hissa qo`shdi.
Sulolaning eng qudratli vakili Abdullaxon II davrida esa o`zbek davlatchiligi o`z tarixida yana bir bor yuksak darajaga ko`tarila oldi.
Shayboniylar sulolasi hukmronligining barham topishi. Abdullaxon II mamlakatni birlashtirish yo`lida shayboniy sultonlarning markaziy hokimiyatni kuchsizlantirishga urinishlariga qarshi tinimsiz va shafqatsiz kurash olib bordi. Bu maqsad yo`lida qarindoshlariga ham shafqat qilmadi. Abdullaxon II garchand davlatni markazlashtira olgan bo`lsa-da, davlatdagi ichki nizolarga to`la barham bera olmadi.
Shunday qilib, Abdullaxon II vafotidan atigi 3 yil o`tgach, bir asr davom etgan shayboniylar sulolasi hukmronligi barham topdi.
Shayboniy Abdullaxon II1598- yil fevral oyida vafot etgach, taxtga uning o`g`li Abdulmo`min o`tqazildi. Biroq o`sha yili - 1598-yil iyul oyida Abdulmo`min fitnachilar tomonidan O`ratepa va Zomin oralig`ida o`ldirildi. Undan qolgan ikki yashar o`g`ilning xonlik huquqini hech kim tan olmadi. Taxt uchun kurash boshlandi.
Buxoroning bir guruh amirlari Ibodulla Sultonning o`g`li Abdulaminni xon qilib ko`tardilar. Boshqa guruh amirlar esa Balx hokimi Abdullaxon II ning jiyani, Sulaymon Sultonning o`g`li Pirmuhammadni shayboniylarning oliy xoqoni deb e'lon qiladilar va Balxdan chaqirib olib, taxtga o`tqazadilar.
Ichki nizolar tufayli Buxoro xonligida sodir bo`lgan og`ir vaziyatdan foydalangan Eron hukmdori shoh Abbos bostirib kirib, Nishopur, Sabzavor, Mashhad, Hirotni egallaydi. Xorazmesaxonlik tasarrufidan chiqib, davlat mustaqilligini tiklab oldi. Ayni paytda qozoq xoni Tavakkal Movarounnahrga qo`shin tortib, Axsi, Andijon, Toshkent, Samarqandni egallab, Buxoro tomon yurdi. Xurosondan Buxoroga yetib kelgan Pirmuhammadxon Buxoro himoyasiga kirishdi. Xonlikning ko`pgina amirlari o`z qo`shinlari bilan Pirmuhammadxonga qo`shildi. Tavakkal Buxoroni 2 oy davo-mida qamal qilsa-da, uni ololmay Samarqand tomon chekin-di. Pirmuhammadxon qo`shinlari uni ta'qib etib, 1599- yil avgust oyi oxirlarida Miyonqolning Uchqora mavzeyiga yetib oldilar va shu yerda bo`lgan jangda Tavakkal qo`shinlari tor-mor keltirildi. Mova-rounnahr hududi ozod etildi, qozoq lashkarlari Dashti Qipchoqqa chekindi. Pirmuhammadxon Samarqand hokimi etib Boqi Muhammadni, Toshkent hokimi etib Jahongir Sultonni tayinlaydi.
Pirmuhammad Buxoro xonligini yana ikki yilcha idora qildi. Tez orada Jaloir, Do`rmon qabila boshliqlarining ig`vosi bilan Pirmuhammadxon bilan Boqi Muhammad o`rtasidagi munosa-batlar buzildi. Oxir-oqibatda Pirmuhammadxon bilan Boqi Muhammad o`rtasida 1601- yilda Samarqand yaqinidagi Bog`i Shamol mavzeyida jang bo`ladi. Jangda Pirmuhammadxon yengiladi va 80 yoshida qatl etiladi. 
==>	Ubaydullaxon davrida davlat Buxoro xonligi deb atala boshlandi.
==>	Abdullaxon II davlatchiligimiz tarixida yirik markazlashgan davlat barpo etdi.
==>	Shayboniylar sulolasi hukmronligi bir asr davom etdi.

6- . O`zbek xalqining etnik tarkibida sodir bolgan o`zgarishlar
O`zbek xalqi tarkibidagi etnik o'zgarishlar. Shayboniylar Movarounnahr va Xurosonda hokimiyatni egallagach, Dashti Qipchoqda yashovchi, o`zlariga o`zbeklar degan nomni qabul qilgan turkiy urug`-qabilalar yurtimizga kirib keldilar.
Bu hol Vatanimiz hududidagi etnik jarayonga ta'sir etmay qolmadi. Qadim-qadimdan bu turkiy etnik guruhlar nafaqat bizning ona zaminimizda, balki, shu bilan birga, keng sharqiy va shimoliy hududlarda, jumladan, Dashti Qipchoqda ham uzoq yillar davomida istiqomat qilib kelganlar. Dashti Qipchoqda turkiy qavmlarga mansub urug`-qabilalar asrlardan buyon yashab kelganlar. Hozirgi o`zbeklar va qoraqalpoqlar hozir yashayotgan yerlarda qadim zamonlarda ham yashaganlar. Lekin ular u davrda o`zbeklar yoki qoraqalpoqlar deb atalmaganlar. Dashti Qipchoqni XIII asr boshida zabt etgan mo`g`illar Dashti Qipchoqning turk qabilalari orasida singib ketganlar. Hatto o`z milliyligini ham yo`qotganlar.
Binobarin, XVI asr boshlarida Vatanimiz sarhadlarida ro`y bergan etnik o`zgarishlar, ajnabiy xalqlar-u elatlar bosqini orqasida yuz bermadi. Shuningdek, bu jarayonlar majburiy, zo`rlik asosida ham kechmadi. Aksincha, bu o`zgarishlar bir-birlari bilan qon-qardoshlik rishtalari ila bog`langan, azaldan turli aloqalarda bo`lib kelgan turkiy xalqlarning asta-sekin o`zaro qo`shilishi, birikishi davomida yuz berdi. To`g`ri, Dashti Qipchoqda yashovchi o`zbek urug`-qabilalari bilan Movarounnahr va Xuroson xalqi o`rtasida hamma vaqt ham doimiy aloqalar, bordi-keldilar bo`lmagan. Ularni katta masofadagi bo`sh, sahroli hududlar ajratib turgan. Shu bois ularning turmush tarzi, mashg`ulot turlari, kasb-korlari, urf-odatlari, udumlari boshqacha ko`rinishda bo`lganligi tabiiydir. Buning ustiga, Dashti Qipchoq aholisining aksariyat qismi keng yaylovlarda chorvachilik, yilqichilikbilan mashg`ul bo`lgan. Buning aksicha, Movarounnahr aholisi uzoq asrlar davomida o`troq hayotga o`rganib, ona zamin hududida muqim yashab kelgan.
Dashti Qipchoqdan kirib kelgan mang`it, qo`ng`irot, nayman, uyg`ur, do`rmon, kenagas, yuz, ming, baxrin va boshqa elatlar mahalliy qardoshlari bilan tabiiy suratda yaqinlashdilar. Ular o`troq hayotga moslashib, turmush tarziga xos hamma eng yaxshi narsalarni o`zlariga qabul qilib, asta-sekin tubjoy aholisi tarkibiga singishib bordilar. Natijada ular mahalliy qardoshlari bilan qorishib, ma'nan yuksalib bordilar.
Tarixiy manbalarda keltirilgan 92 o`zbek urug`lari nafaqat O`zbekiston hududida, balki butun o`rta Osiyo hududlarida tarqalgan. Bu 92 o`zbek umg`lariga O`rta Osiyoda qadfmdan yashab kelayotgan tub yerli aholi, miloddan awalgi birinchi ming yillikning ikkinchi yarmida, mnodimizning birinchi ming yilligi davomida, mo`g`illar istilosi davrida hamda shayboniylar davrida kirib kelgan etnik gumhlar ham kiradi. Shuningdek, o`rta Osiyoda qadimdan yashab kelayotgan chig`il, yag`mo, usun, tuxsi, xalach, qipchoq va turkmanlar kabi etnik gumhlar ham garchi X-XII asrlardan va undan keyingi davrlarda bu yerda o`mashgarfliklariga qaramasdan, 92 o`zbek elati tarkibiga kirganlar.
,,0'zbek" atamasi haqida. "o`zbek" atamasi haqida hozircha "o`zbekiston tarixi" fanida yakdil xulosa yo`q. Ayrim mualliflar Dashti Qipchoqda ko`chib yurgan turk-mo`g`il qabilalarining bir qismi o`zlarini erkin tutganHklari sababli "o`zbek", ya'ni "o`z-o`ziga bek, xo`jayin" deb atagan desalar, boshqalar "o`zbek" etnonimini Oltin o`rda xoni o`zbekxon (XIV asr) nomi bilan bog`laydilar. Boshqa yana bir gumh olimlar esa Oq o`rda (Dashti Qipchoqning sharqiy qismi)da yashagan turk-mo`g`il qabilalariga "o`zbeklar" degan nom berilgan, degan fikmi bildiradilar. "o`zbek" atamasi o`g`iz qabilalari tarkibidagi "o`z" umg`i nomidan olingan, degan fikrlar ham mavjud.
Hozircha anig`i shuki, Shayboniyxon boshchiligida Dashti Qipchoqdagi o`zlariga "o`zbek" degan nomni qabul qilgan qabilalar ikki daryo oralig`idagi yerlarga ko`chib kelgach, o`zbek xalqi xalq sifatida shakllandi, deyish tarixiy haqiqatga mutlaqo ziddir. Shaybo-niyxon Movarounnahrni egallagach, Movarounnahrning qadimiy xalqi ham "o`zbek"atamasini qabul qildilar. "o`zbek" atamasi aholining umumiy nomiga aylandi, xolos.
Temuriylar saltanati o`rnida dastlab, XVI asr boshlarida Buxoro va Xiva xonliklarining, XVIII asr boshlarida esa Qo`qon xonligining vujudga kelishi natijasida yagona tarixiy zaminda yashagan xalqlar uch davlat tasarmfiga tushib qoldilar. Biroq bu holat o`zbek xalqi birligiga jiddiy putur yetkaza olmagan. Bu davlatlar tarkibidagi aholi o`zaro doimiy etnik, iqtisodiy va ma'naviy-madaniy aloqada bo`lganlar.
==>	O`zbek xalqining ajdodlari azaldan o`troq xalq bo`lgan.
==>	O`zbek davlatchiligi tarixi Misr, Hindiston, Yunoniston va Eron kabi eng qadimiy davlatlar tarixi bilan bir qatorda turadi.
==>	Asrlar davomida o`zbek xalqining etnik tarkibi boyib borgan.
7- . XVI asrda Buxoro xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot
Shayboniylar o`chida katta mavqega ega bo`lgan lavozimlardan yana biri shayxulislom hisoblangan. Shayxulislom shariat qonunlari bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirgan.
Qozikalon lavozimida ishlagan amaldor sud ishlariga yetakchilik qilgan.
Yana bir muhim davlat lavozimi muhtasib (rais) deb atalgan. Bu|avozimni egallagan amaldor mamlakat fuqarolarining axloq qoidalariga rioya qilishlarini nazorat qilish bilan shug`ullangan.
Davlatda, shuningdek, miroxur (xonga tegishli yilqi, ot-ulov va ularning ta'minoti bilan shug`ullanuvchi), shig`ovul (chet davlatlar elchilarini qabul qilish xizmatining boshlig`i), qushchi (xonning ovini tashkil etuvchi), bakovulboshi, dasturxonchi, qo`rchiboshi (qurol-aslaha xizmati boshlig`i), jarchi, tavochi, tug`begi, kitobdor, mirzaboshi, munshiy, muhrdor, xazinachi, mehtar kabi mansablar ham mavjud bo`lgan.
Ichki ziddiyatlar. Shayboniylar davlatidagi ichki ziddiyatlar markaziy hokimiyat bilan mahalliy hokimiyat o`rtasidagi ziddiyat-larda to`la namoyon bo`lgan.
Shayboniylar davrida yer egaligining iqto, suyurg`ol, tanho vajogir turlari bo`lgan.Sayboniyxon davrida davlatni kichik-kichik mulklarga (suyurg`olga) bo`lib idora qilinardi. Bu hol hokimiyatdan ajralib chiqishga sharoit yaratar edi. Shayboniyxon bu xatoni tuzatishga urinib, bo`ysunishni istamagan mahalliy hukmdorlar mustaqilligini tugatishga, ayrim hukmdorlarni almashtirishga harakat qildi. Bu esa mahalliy hukmdor va zamindorlarning keskin noroziliklariga sabab bo`ldi.
Shayboniylar davrida mehnatkashlarning iqtisodiy ahvoli nochor edi. Ko`pchilik omma yersiz bo`lib, ijaraga yer olib ishlashga majbur edi. Aholidan 20 turdan ortiq soliq va to`lovlar olinardi. Asosiy soliq sug`oriladigan yerdan olinadigan xiroj bo`lib, daromadning 30 - 40 foizini tashkil qilardi. Davlat muassasalari, qo`sliin va xon xonadoni xarajatlarini qoplash uchun to`lanadigan soliq ixrojot deb atalardi. Davlat pulga muhtoj bo`lganida favqulodda soliqlar ham joriy etilgan.
Aholi soliq va jarimalar to`lashdan tashqari, mehnat majbu-riyatini ham o`tashi kerak edi. Bu majburiyat aholini kanallar, zovurlar qazishga, yo`l va ko`priklar qurishga, yem-xashak yig`ishga jalb etishni nazarda tutardi.
==>	Shayboniyxon davlat boshqaruvida suyurg`o ltizimini joriy etib, viloyatlarni o`z farzandlari, urug`doshlari va qabila boshliqlariga topshirdi.
==>	Shayboniyxon vafotidan so`ng suyurg`ol mulk egalari markaziy hokimiyatdan mustaqil bo`lishga intildi, toj-taxt uchun kurash kuchaydi.
8- . Buxoro xonligining tashqi siyosati
Buxoro va Boburiylar davlati munosabatlari. Movarounnahrda hukmronlik qilayotgan shayboniylar (XVI asr) safaviylarga qarshi kurashda boburiylar bilan birga harakat qilishga intilganlar. Shu sababdan 1572- yili Abdullaxon II Akbarshoh huzuriga o`zining elchilarini yubordi. Buxorolik elchilar o`z hukmdorining sovg`a-salomlari va maktubini olib borganlar. Bir qancha vaqtdan so`ng yana javob sovg`a-salomlari va maktubini olib, o`z vatanlariga qaytganlar. Abdullaxon o`z maktubida ikki davlat o`rtasida do`stlik munosabatlarini mustahkamlash istagini bayon qilgan edi. Bundan ko`zlangan maqsad boshqa davlatlar tomonidan bo`lishi mumkin bo`lgan hujum xavfiga qarshi ittifoq tuzish edi. 1577- yili Abdullaxon II Hindistonga ikkinchi marta elchi yuborgan. Bu elchi almashishdan siyosiy maqsad ko`zlangan edi. Abdullaxon II to`g`ridan to`g`ri Eronni o`zaro taqsim-lab olishni taklif qildi. Lekin Akbarshohbungarozibo`lmadi. Chunki bu davrda Hindistonning shimolidagi mustaqil knyazliklar - Sing va Kashmirni bosib olish uchun tayyorgarlik ko`rayotgan edi. Akbarshoh Sing va Kashmirni bosib olib, shayboniylar davlatining janubiy chegaralariga yaqinlashdi. Shunday sharoitda, 1584-yili Badaxshon Abdullaxon tomonidan egallandi.
Abdullaxon II endi Akbarshoh huzuriga 1585- yilda uchinchi marta elchi yubordi. Elchi Buxoro xoni yuborgan maktubni Akbarshohga topshirdi. Maktubda Abdullaxon Badaxshonning fath etilish sabablarini tushuntirishga harakat qilgan edi. Abdullaxonning fikricha, musulmonlarning muqaddas shaharlari bo`lgan Makka va Madinaga boradigan yo`l Badaxshon orqali o`tardi. Bu shaharni g`ayridinlardan tozalash maqsadida u Badaxshonni egallaganini bildiradi.
1586-yilning 23- avgustida Akbarshoh Abdullaxonning elchi-lariga qo`shib o`zining elchisini Buxoroga yuboradi. Akbarshoh o`z maktubida Abdullaxonga Turkiya Eronning bir qismini bosib olganligidan tashvishlanayotganligini, Buxoro va Hindiston birga-likda Eronga yordam ko`rsatishi zarurligini ma'lum qilgan edi. Akbarshohning asl maqsadi Balx va Badaxshonni, imkoni bo`lsa, Xurosonni ham o`ziga bo`ysundirish edi. Shu tufayli, Abdullaxon II bunday ittifoqqa rozi bo`lmaydi. Bu paytda Eron hukmdori shoh Abbos I Eronni birlashtirishga, mustahkamlab olishga erishgan edi. Ana shunday sharoitda Badaxshonda Abdullaxonga qarshi isyon ko`tarildi. Buxoroda isyonda Akbarshohning qo`li bor degan gumon paydo bo`ladi. Badaxshon hukmdori Abdullaxon II ning o`g`li Abdulmo`min Akbarshohga maktub yo`llab, undan boshpana beril-gan badaxshonlik isyonchilarni Buxoroga qaytarib yuborishini, qizini o`ziga nikohlab berishni, hatto Hindistonning bir qismini tortiq qilishini talab qildi. Natijada ikki davlat o`rtasidagi munosa-batlarga sovuqchilik tushadi. Keyinchalik Abdullaxon II Akbarshoh huzuriga navbatdagi elchisini yuborib, o`g`lining xatti-harakati uchun undan uzr so`ragan.
Buxoro - Usmonli turk davlati munosabatlari. Manbalarda ta'kidlanishicha, Muhammad Shayboniyxon bilan Usmonli turk sultoni Boyazid II o`rtasida Eron safaviylariga qarshi kurash to`g`risida shartnoma tuzilgan. Usmonli turk davlati bilan aloqalar Shayboniyxondan keyin ham davbm etdi.
1515-yilda turk sultoni Sulton Salim I huzuriga shayboniylar elchisi bordi. Sulton Salimning elchisi Muhammadbek esa o`sha yili Buxoro xonligiga sultonning maktubini olib keladi. Sulton o`z maktubida Ubaydullaxonni "qizil boshlar"ga qarshi kurashga chaqiradi.
Usmoniylar va shayboniylarning safaviylarga qarshi kurashida din bir niqob edi, xolos. Aslida esa bu G'arbiy Eron, Kavkaz va Xuroson uchun olib borilayotgan siyosiy kurashning natijasi edi. Shayboniyzodalarning Movarounnahr taxti uchun kurashida Usmoniylar Navro`z Ahmadxonga yordam uchun harbiy kuch hamjo`natgan. Navro`z Ahmadxonning Toshkentdagi qarorgohida 300 nafar turk askari doimiy xizmatda bo`lgan, qurol-aslaha bilan ham ta'minlab turgan. Turk askarlari Navro`z Ahmadxon tarafidan turib Nasaf yonida Abdullaxon II ga qarshi janglarda qatnashganlar. Binobarin, usmonlilar sultonligi safaviylarga qarshi kurashda shayboniylar kuchidan foydalanibgina qolmay, Buxoro xonligida o`z siyosiy ta'sirini kuchaytirish maqsadida ham bu ichki kurash-larda faol qatnashdi.
Buxoro va Eron munosabatlari. Buxoro va Eron manfaatlari to`qnashgan asosiy nuqta Xuroson edi. Buning sababi - Xurosonning ham harbiy-siyosiy, ham savdo-iqtisodiy jihatdan muhim ahamiyatga ega ekanligida edi.
Bundan tashqari, Xuroson Buxoro xonligi, Eron va Hindiston yo`nalishida o`ziga xos darvoza vazifasini ham o`tar edi.
Xurosonni nazorat qilish masalasida shayboniylar va safaviylar o`rtasida keskin kurash ketgan. Bu masalada Muhammad Shay-boniyxon, Ubaydullaxon va Abdullaxon II hukmronligi davrida shayboniylar ustunlik qildilar. Chunonchi, Abdullaxon II Xurosonning Marv, Nishonur va Mashhad kabi yirik shaharlarini egallagan.
Buxoro-Rossiya munosabatlari. Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari XVI asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Abdullaxon II Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilar ekan, bu orqali o`z davlatining siyosiy ahvolini mustahkamlashga erishmoqchi edi. Chunki podsho Ivan Grozniy (1530-1584) davrida Rossiyaning mavqeyi kuchaya bordi. Ivan Grozniy davrida Qozonxonligi (1552 yil), Hojitarxon xonligi (1556), Volga bo`ylari va G'arbiy Sibir hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hol Rossiyaga savdo yo`llarini nazorat qilish imkonini berdi.
Volga atrofidagi viloyatlarda savdo-sotiq ishlarini olib borish Buxoro xonligidan kelgan savdogarlar uchun ancha qulay edi. Ularga eng yaqin qo`shni mamlakat Rossiya bo`lib qolgandi. Bu hol ko`p jihatdan qozon tatarlari hamda boshqirdlar bilan din va til yaqinligi bilan izohlanar edi. Shuning uchun ham Abdullaxon II tomonidan 1557-1558- yillarda Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib Ivan Grozniy huzurida bo`ladilar. Ular o`z xonlari nomidan savdogarlarning Volga bo`ylab erkin o`tishlariga ijozat so`raydilar. Qaytib kelgan elchilar Moskvadan juda ko`p o`q, dori, ov qushlari va matolar bilan qaytganlar.
Ayni paytda, Rossiya ham Buxoro xonligi bilan savdo-sotiq ishlarini rivojlantirishdan manfaatdor edi. Bu manfaatdorlik awalo Buxoroning Rossiya tovarlarini sotish uchun qulay bozorligida edi. Ikkinchidan esa Rossiya Buxoro xonligi orqali Osiyoning boshqa mamlakatlari bilan savdo aloqalarini rivojlantirish imkoniga ega bo`lardi. Bunda birinchi navbatda, Hindistonga chiqish maqsadi hisobga olingan edi. 1555- yili Moskvada tashkil etilgan "Moskva savdo kompaniyasi" vakili Antoniy Jenkinson boshliq elchilar rus podshosining guvohnomasi bilan 1558- yili Buxoroga yuboriladi. Elchi Antoniy Jenkinson Buxoro xoni Abdullaxon II tomonidan qabul qilindi. Elchi xonlikning xalqaro va ichki savdo imkoniyatlarini "Rossiyadagi Moskva shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahrigacha 1558- yilgi sayohat" nomli esdaliklarida bayon etadi.
Antoniy Jenkinson elchiligi natijasida Rossiya va Buxoro xonligi o`rtasida yaxshi savdo va diplomatik aloqalar yo`lga qo`yildi.
==>	XVI asrda Osiyoda uchta harbiy-siyosiy kuch (shayboniylar, safaviylar va boburiylar) kurash maydoniga chiqdi.
==>	Abdullaxon II o`z davlatining siyosiy ahvolini yaxshilash maqsadida Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilgan.
9- . XVI asrda Buxoro xonligida madaniy hayot
Ta'lim sohasidagi islohotlar. Shayboniylar ta'lim sohasida ham islohot o`tkazdilar. Bu islohotning o`tkazilishiga amaldorlar guruhini vujudga keltirish va ularni jamiyatning asosiy tayanchiga aylantirish zarurati sabab bo`ldi. Xonlarga va sultonlarga barcha sohalar bo`yicha ilmli, diplomatik qobiliyatga ega bo`lgan amaldorlar zarur edi. Islohotga ko`ra, ko`p bosqichli o`qitish tizimi joriy etildi. Har bir mahallada maktab ochildi, ba'zi xonadonlarda uy ta'limi joriy etildi. Bolaga 6 yoshdan ta'lim beriladigan bo`ldi. Maktabda ikki yil o`qigach, o`quvchilar madrasaga o`tkazilardi.
XVI asrda Samarqandda Shayboniyxon madrasasi, Buxoroda Abdullaxon, Toshkentda Baroqxon va Ko`kaldosh madrasalari va boshqa ta'lim muassasalari quriladi va faoliyat yuritadi. Madrasada uch bosqichli ta'lim joriy etilgan bo`lib, uning har bir bosqichida 7 yildan o`qilardi. Shunday qilib, o`qish 21 yil davom etardi. o`quvchilar ilohiyot ilmidan, hisob-kitobdan, handasa, fiqh, mantiq, musiqa, she'r san'atidan ilm olardilar. Albatta, ta'lim olishga hammaning ham imkoni bo`lmas edi.
Savodxonlikning Movarounnahrda XVI asrdagi ana shunday rivojlanishi o`zbek tili rivojlanib, keng tarqalishiga, adabiy aloqalar rivoj topishiga ancha ijobiy ta'sir ko`rsata oldi.
Ilm-fan. Shayboniylar davrida fan va madaniyat sezilarli darajada rivojlangan. Bunga - ushbu sulola hukmdorlari orasidan o`z davrining yetuk ilm-fan arboblari yetishib chiqqanligi ham ta'sir ko`rsatgan. Chunonchi, Muhammad Shayboniyxon, Ko`chkun-chixon va Ubaydullaxonlar o`z davrining nihoyatda o`qimishli kishilari bo`lganlar.
Shuningdek, Muhammad Shayboniyxon, Abdulazizxon va Abdullaxonlar kutubxonalarida o`z zamonasining ajoyib kitob xazinalari bo`lgan. Bundan tashqari, Movarounnahrda Mirzo Ulug`bek akademiyasi an'analarini davom ettiruvchi fidokor olimlar yetishib chiqdi. Masalan, Samarqand va Buxoro madrasalarida mudarrislik qilgan mavlono Kamoliddin Ibrohim, Abdullaxonning muallimi Xoja Muhammad, yulduzshunos Qiyomiddin Shaydo, iitixor ul-atibbo (tabiblar iftixori) unvonini olishga sazovor bo`lgan Muhammad Mazid, Hakim Shahrisabziy, jarroh mavlono Baqo, mavlono Rafe, 1541- yilda ilmi tibb va dori-darmonlar haqida asar yozgan Muhammad Husayn ibn Shiroq Samarqandiy, ko`z kasalliklarini davolashda nom chiqargan Shohali ibn Sulaymon, Xoja Hakim (vafoti 1585), natijat-ul-atibbo unvonini olgan Abdulhakim ibn Sulton Mahmud kabilar shular jumlasidandir. Xoja Hasan Nisoriy " Muzakkiri ahbob" asarida matematika va astronomiya ilmida shuhrat topgan mavlono Kavkabiyni alohida qayd etadi.
Matematika va astronomiya sohasida yozilgan kitoblardan Muhammad Amin ibn Ubaydulla Mo'minobodiyning "Hisobi amali shabaka", (Shabakajadvali amali hisobi; 1550), Bobokalon muftiy Samarqandiyning "Risola dar ilmi hisob", "Vaziyat bar sahor qism", Tursun Zominiyning "Tuxfayi amir", Muhammad Husayn munajjim Buxoriyning "Ma'rifat samti qibla" (Qiblatomonni topish ma'rifati), Mahmud ibn Ahmad Foriziyning "Risola dar muaddili qamar" (Oy fazolarining tengligi haqida risola; 1517), Tojis-Saidiyning "Hoshiy li shahri ashkoli ta'sis" (Asoslash shakllari sharhiga izohlar; 1568), Said Muhammad Tohir ibn Abul-qosimning "Ajoyib ut-tabaqot" (1545-1550) asarlari va bosh-qalarni ko`rsatish mumkin.
Tibbiyot sohasida Sultonali Samarqandiy 1526- yili "Dastur al-iloj", "Muqaddimoti dastur al-iloj" (Davolash bo`yicha dastur) asarlarini yozgan.
Ubaydulloh Qahhol ibn Muhaiumad Yusuf ham o`z davrining yetuk tabibi, tib olimi, Baroqxonning o`rtancha o`g`li Toshkand hokimi Darvishxonning buyrug`iga binoan 1598- yilda "Shifo ul-ilal" (Kasalliklar shifosi) asarini yozadi. Asar 500 varaqdan ko`p bo`lib, uzoq vaqtgacha tib ilmidan asosiy qo`llanma tarzida undan foydalanilgan. Bir necha bitik nusxasi bizgacha yetib kelgan. Uning yana "Umdat ul-kuhliya fil-amrodul-basariya" (Ko`z kasalligiga doir asosiy kitob) asari ham bo`lgan.
Shayboniylar davrida tarix fani ham rivojlandi, ko`plab tarixiy asarlar yozilgan. Kamoliddin Binoiy, Mulla Shodiy, Muhammad Solih, Fazlulloh ibn Ro`zbexon Isfaxoniylar Shayboniyxon topshirig`i bilan har qaysisi Shayboniyxonga atab alohida tarixiy asarlar yozganlar. Bundan tashqari, Abdulloh ibn Muhammad ibn Ali Nasrullohiyning "Zubdat ul-ozor", Hofiz Tanish Buxoriyning "Abdullanoma" ("Sharafnomayishoxiy"), noma'lum muallifning "Tavorixi guzidayi nusratnoma" asarlari shayboniylar davri ijtimoiy, siyosiy tarixiga doirdir. Zayniddin Vosifiyning "Badoye ul-vaqoye", Zahiriddin Muhammad Boburning "Boburnoma" asarlari ham shu davr ijtimoiy va madaniy hayotidan bahs yuritadi.
Ko`chkinchixon topshirig`i bilan Sharofiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si o`zbek tiliga o`girildi. Yetuk tarixchi olim Mirza Muhammad Haydar (1500-1556) 1541-1546- yillarda Yunisxonning nabirasi, tog`avachchasi Abdurashidxongabag`ishlab "Tarixi Rashidiy" asarini yozadi. Mirza Haydar Toshkentda dunyoga kelgan; uning onasi Toshkent hokimi Yunusxonning qizi Xo`bnigorxonim bo`lib, Zahiriddin Muhammad Boburning xolavachchasi bo`lgan.
Hofiz Ko`hakiy (Sulton Muhammad Hofiz Toshkandiy) Ulug`bek Mirzoning shogirdi Ali Qushchining nabirasi bo`lib, shayboniylar davrining yetuk tarixchisi, mantiq, fiqh, kalom ilmlari olimi bo`lgan. Davr taqozosi bilan o`z vatani Toshkentda turg`un yashay olmaydi. 1528- yili Zahiriddin Muhammad Bobur huzuriga, Hindistonga boradi. Hajga borib, Usmonlilar Turkiyasi sultoni bilan uchrashadi. Vazirlikka qilingan taklifni rad etib, 1563-yili Toshkentga qaytadi va shu yerda 1584- yili vafot etadi. U "Tarixi Toshkand", "Tarixi oliy Chingiz" (Chingiz sulolasi tarixi), "Risola fl fannit-tavsir val-usul val-firu val-mantiq val-kalom" (Tafsir, fiqh asoslari va tarmoqlari, mantiq va kalom ilmi haqida risola) kabi asarlar muallifidir.
Adabiyot. Shayboniyxonning o`zi ham umri jang-u jadallarda o`tishiga qaramay, she'riyat va tarix fani bilan shug`ullanishga vaqt topgan. Uning she'riy devon tuzgani ma'lum. U hatto xattotlik bilan ham shug`ullangan. o`zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti kutubxonasida (tartib raqami 844) Kamoliddin Binoniy qalamiga mansub "Shayboniynoma" asarining Shayboniyxon ko`chirgan nusxasi saqlanadi. Ubaydullaxon ham ilmli va ma'rifatli hukmdor edi. U fors va turk she'riyatini yaxshi bilardi, Ayni paytda, o`zi "Ubaydiy" taxallusi bilan o`zbek, fors, arab tillarida ijod qilgan, she'rlar bitgan. Uning uch tilda bitgan sho`rlaridan iborat uch devoni bir kitobga jamlangan. Ubaydiyning o`zbek tilidagi devoni 306 g`azal, 435 mboiy, 25 qifa, 13 tuyuqdan iborat.
Me'morcliilik. Shayboniy hukmdorlar poytaxt Buxoro va uning atroflarini obod qilishga harakat qildilar. 1535-1536- yillarda qurilgan Mir Arab madrasasi, 1540-1541- yillarda bino qilingan Masjidi Kalon, 1549- yili Abdulazizxon qurdirgan koshinli xonaqoh, Mag`oki Attori masjidi (qayta ta'mirlangan), 1559- yili qurilgan Toqi Zargaron, Toqi Sarrofon, Toqi Kitobfurushon, Karmanadagi hazrati Qosimshayx xonaqohi, 1582- yili qurilgan uch darvozali Timi Kalon, 158.1- yili bino qilingan Modarixon madrasasi, Oyposhsha oyim madrasasi, 1580- yili bino qilingan Govkushon madrasasi, 1586- yili qurilgan Fathulla qo`shbegi madrasasi, 1585- yili qurilgan Fayzobod xonaqohi, Do`stum madrasasi, 1577-1578- yillari qurilgan Abdullaxon madrasasi, Tim, Chorsu fikrimizning dalilidir. Samarqandda ham shayboniylar nomi bilan bog`liq binolar anchagina. Chunonchi, Shayboniyxon tomonidan qurila boshlab, 1515-1516- yillarda bitkazilgan Shayboniyxon madrasasi va Abdurahim Sadr madrasasi, Toshkentda bino qilingan Baroqxon madrasasi, Karmana yaqinida Zarafshon daryosi ustiga qurilgan ko`prik (1582) mashhurdir.
Buxoroga kelgan ingliz elchisi Antoniy Jenkinson: "Buxoro juda katta shahar, unda g`ishtlik imoratlar, serhasham binolar ko`p. Hammomlar shunday mohirlik bilan qurilganki, ularning misli dunyoda yo`qdir", - deb yozadi.
Ayniqsa, Abdullaxonning yurt obodonchiligi yo`lidagi sa'y-harakatlari tarixchilar tomonidan yuksak baholangan. Uning davrida markaziy hokimiyat kuchayishi tufayli katta qurilish ishlari amalga oshirilgan. Chunonchi, Abdullaxon 1000 dan ortiq rabot va sardoba, ko`plab madrasa, masjid, ko`prik, suv omborlari qurdirgan. Buxoroda juda katta savdo markazi bunyod etilgan.
==>	Hukmdorlardan Muhammad Shayboniyxon, Ubaydullaxon va Abdullaxon II lar ilm, fan, ma'rifat homiylari edi.
==>	Shayboniylar davrida, ayniqsa, ilm-fanning tarix, tibbiyot sohalari, shuningdek, me'morchilik boshqa sohalarga qaraganda ilgarilab ketdi.
==>	Abdullaxon II mingdan ortiq rabot va sardoba, ko`plab madrasa, masjid, ko`prik, savdo markazlari va suv omborlari qurdirgan.

II BOB.  ASHTARXONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGI
10- . Ashtarxoniylarning hokimiyat tepasiga kelishi
Buxoroda hokimiyatning ashtarxoniylarga o`tishi Ashtarxoniylar Jo`jixon naslidan bo`lib, XIV asrning 80-yillaridan boshlab Ashtarxon (Hoji Tarxon, Astraxan) va uning atrofidagi yerlar va xalqlar ustidan hukmronlik qilgan. 1556-yilda Astraxanni Rusiya bosib olgach, ashtarxoniylardan Yormuhammadxon oila a'zolari va qarindosh-urug`i bilan Buxoroga keladi. Ularni Buxoro xoni Iskandarxon (Abdullaxon II ning otasi) izzat-ikrom bilan kutib oladi. Iskandarxon qizi Zuhrabegimni Yormuhammadxonning o`g`li Jonibek Sultonga beradi. Jonibek Sulton Zuhrabegimdan uch o`g`il (Dinmuhammad, Boqi Muhammad, Vali Muhammad) ko`radi.
Jonibek Sulton va uning o`g`illari Buxoro xonligida yuksak mavqega erishib, Buxoro xonligi viloyatlarida hokim vazifasida faoliyat yuritadilar.
1601- yilda Jonibek Sultonning o`g`li Boqi Muhammad Buxoro taxtiga o`tqazildi. Buxoro xonligi tarixida yangi sulola - ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi boshlanib, 175 yil davomida mamlakat shu sulola tomonidan boshqariladi.
Boshqaruv hokimiyatini mustahkamlash uchun kurash. Boqi Muhammad (1601-1605) mamlakat sarhadlari jipsligini mustahkamlash, boshqaruv tizimini izga solish uchun ko`p urindi. 1602- yilda Eron safaviylariga zarba berib, Balxni kuch bilan bo`ysundirdi va ukasi Vali Muhammadni hokim etib tayinladi. 1603- yilda Eron safaviylarining Balxga hujum qilgan qo`shinlarini mag`lubiyatga uchratdi. Boqi Muhammad Toshkent uchun qozoq sultonlariga qarshi kurashdi. 1604- yilda qozoq xoni Kelimuhammad qo`shinlarini mamlakat hududidan haydab chiqarib, qator hududlarni Buxoro xonligiga bo`ysundirdi.
1605- yilda Boqi Muhammad vafot etgach, uning ukasi Vali Muhammad taxtga o`tqazildi. Ichki kurash yana avj oldi. Qabila beklari xon hokimiyatiga bo`ysunmay muxolifatchilikni kuchay-tirdilar. Buxorolik amirlar xonga qarshi isyon uyushtirganligidan xabar topgan Vali Muhammad farzandlarini olib Eronga qochadi. Amirlar taxtga Boqi Muhammadxonning o`g`li Imomqulixonni (1611-1642) o`tqazdilar. U Vali Muhammad boshlab kelgan Eron qo'shinlarini tor-mor keltirib, mamlakat mustaqilligini saqlab qoldi. Vali Muhammad asir olinib qatl etildi.
Imomqulixon Toshkent va xonlikning shimoli-sharqiy chega-ralari uchun qozoqlar, jung`ar (ayrat) lar, qalmoqlar, qoraqal-poqlarga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib bordi. 1613- yilda Toshkent yerlarini egallagan qozoqlarga hujum qilib, Toshkentni o`z tasarrufiga kiritdi. o`g`li Iskandar Sultonni Toshkent hokimi etib tayinladi. Iskandar Sulton aholiga boj, xiroj va boshqa soliqlarni ko`paytirib, qattiq zulm o`tkazdi. Bunga qarshi Toshkentda qo`zg`olon ko`tarildi va Iskandar Sulton o`ldirildi. Bu voqeadan xabar topgan Imomqulixon Toshkent ustiga qo`shin tortdi. Qo`zg`olonchilar ayovsiz jazolandi, Iskandar xuni uchun aholi qirg`in qilindi.
Imomqulixon davrida markaziy davlat hokimiyati nisbatan mustahkamlandi. Imomqulixondan keyin taxtni egallagan Nodir Muhammad (1642-1645) davrida ijtimoiy-siyosiy tarqoqlik yana kuchaydi. Xonning o`zi mamlakatning asosiy viloyatlarini mulk qilib 12 nafar o`g`li, 2 nafar jiyani va nabirasiga taqsimlab berdi. Bu oqibatda davlatchilik asoslarini zaiflashtirdi. 1645-yilda qozoqlar yana Movarounnahrga yurish qilib, Xo`jandgacha yetib keladilar. Nodir Muhammad ularni quvib chiqarish uchun o`g`li Abdulazrz boshchiligida katta qo'shinni safarbar etadi. Xondan norozi bo`lgan bir guruh amirlar yurish davrida Abdulazizni xon deb e'lon qiladilar. Abdulaziz Buxoroga keladi, aslzodalar uni taxtga o`tqazadilar.
Nodir Muhammad Balxga qochib ketadi va toj-u taxtni qaytarib olish maqsadida Hindiston podshohi temuriyzoda Shoh Jahondan yordam so`raydi. Shoh Jahon Balx viloyatini o`ziga bo`ysundirish maqsadida u yerga o`g`illari Murodbaxsh va Avrang-zeb boshchiligida katta qo`shin yuboradi. Nodir Muhammad Shoh Jahon o`g`illari yordamga emas, Balx viloyatini egallash uchun kelayotganini bilgach, unga qarshi chiqadi. Maymana yo`lida bo`lgan jangda Nodir Muhammad yengilib, Eronga qochadi va shoh Abbos huzurida panoh topadi.
1647- yilda Shoh Jahon o`g`illari Balxni egallaydilar. Nodir Muhammad shoh Abbos yordamida Balxni qayta egallaydi. Bu voqealardan tashvishga tushgan Abdulazizxon ukasi Subhonquli yetakchiligida Balxga katta qo`shin yuboradi va 1651 yilda Subxonquli Balxni egallaydi va u Balx hokimi etib tayinlanadi. Nodir Muhammad Makkaga hajga borayotib yo`lda vafot etadi.
Abdulazizxon davrida (1645-1681) Xiva xonlarining talonchilik yurishlari kuchayadi. 1655- yilda Xiva xoni Abdulg`ozixon katta qo`shin bilan yurish qilib, Buxoro atroflarini ikki bor talon-taroj qiladi. Qorako`l aholisining bir qismini asir olib, Karmanani vayronaga aylantiradi. 1658- yilda Vardonzeni talab, 1662- yilda Buxoro shahrigacha yetib boradi.
Tinimsiz urushlar, ichki ziddiyatlar Buxoro xonligining ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini murakkablashtirib yuborgandi, siyosiy vaziyat rzdan chiqqandi. Keksayib qolgan Abdulazizxon 1680- yilda taxtdan voz kechib, Makkaga hajga ketadi va u yerda vafot etadi.
Abdulazizxondan keyin taxtga o`tirgan Subhonqulixon (1681-1702) davrida ham ahvol o`nglanmadi. Subhonqulixon, bir tomondan, Balx viloyatlarida hokimlik qilayotgan o`g`illariga qarshi, ikkinchi tomondan, Movarounnahr viloyatlaridagi amir va beklarga qarshi urushlar qilishga majbur bo`ldi. Uchinchi tomondan, Xiva xoni Anushaxon qo`shinlari hujum qilib, Buxoro, Karmana va Vardonzeni egalladi, hatto Samarqandni ham ishg`ol qildi. Samarqandda Anushaxon nomiga xutba o`qitilib, uning nomidan tanga pullar zarb etiladi.
Subhonqulixon qatag`on urug`idan bo`lmish Badaxshon hokimi Mahmudbiy otaliq yordamida Xiva qo`shinlarini Samarqanddan quvib chiqarishga erishdi. Samarqandliklar qattiq jazolandi. So`ngra Balxga yurish qilib, isyonkor o`g`li Siddiq Muhammadga zarba beradi va zindonband qilib, o`ldiradLBalx hokimligi yuz qabilasining sardori Muhammad hoji otaliqqa topshiriladi. Subhonqulixon Balxdaligidan foydalangan Anushaxon Buxoro atroflariga yana bostirib kelib u yerlarni talon-taroj qiladi va katta o`ljalar bilan qaytib ketadi. Subhonqulixon fitnasi bilan 1686- yilda Xiva xoni Anushaxon ko`ziga mil tortiladi va taxtdan tushiriladi. Subhonqulixon 1688- yilda Xivadagi tarafdorlari xizmatidan foydalanib, Xiva xoni Erengxonning o`ldirilishiga erishadi va Xorazm Buxoro xonligi tasarrufiga olinadi. Subhon-qulixon Amir Shohniyozni Xivaga hokim etib tayinlaydi.
==>	Qirg`inbarot urushlar, ichki nizolar mamlakat iqtisodiyotini chuqur tanazzulga tushiradi.
==>	1601- yilda Buxoro xonligida ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi o`rnatildi.
==>	Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi Buxoro xonligida 150 yilcha davom etdi.
11- . XVIII asrning birinchi yarmida Buxoro xonligida siyosiy tarqoqlikning kuchayishi va uning oqibatlari
Buxoroxonligi Ubaydullaxon II davrida.1702-yili Subhonqulixon vafot etgach, toju-taxtni o'g'li Ubaydullaxon (1702-1711) egallaydi. Ubaydullaxon II goh isyonkor qabilalarga qarshi, goh bo`ysunmas mahalliy hukmdorlarga, goh davlat sarhadlariga bostirib kirgan ko`chmanchilarga qarshi urush olib borishga majbur bo`ldi. Ubaydullaxonning asosiy maqsadi siyosiy tarqoqlikni tugatishdan iborat edi. U ana shu maqsad yo`lida harakat qildi.
Dastlab u Balxni bo`ysundirish yo`lini izladi. Ma'lumki, Ubaydullaxon II ning otasi Subhonqulixon Balxni qatag`on qabilasi boshlig`i Mahmudbiy otaliqqa alohida xizmatlari uchun tortiq qilgan edi. Ubaydullaxon davrida Mahmudbiy Balxda hokimiyatni to`liq o`z qo`liga oladi va o`zini 1706- yilda xon deb e'lon qiladi. Tez orada u Termizni ham egallaydi. Ubaydullaxon avval Termizga, so`ngra Balxga yurish qilib, 1707- yilda Balxni egallaydi. Mahmudbiy qochib ketadi. Ubaydullaxon Buxoroga qaytgach, Balxni yana Mahmudbiy egallaydi. Uning suverenlik huquqini Ubaydullaxon tan olishga majbur bo`ladi.
Buxoro xonligi tasarmfida bo`lgan Farg`ona vodiysida ham XVIII asr boshlarida ajralib chiqish harakati boshlanib, hokimiyat avval Chust yaqinidagi Chodak xo`jalari qo`liga o`tadi. 1710-yilda esa hokimiyatni ming qabilasi boshlig`i Shohruhbiy egallab, mustaqil Qo`qon xonligiga asos soladi.
Ubaydullaxon davrida ijtimoiy-siyosiy parokandalik kuchaydi. Har bir viloyat hokimi mustaqil bo`lishga intildi. Natijada, Ubaydullaxonga qarshi fitna uyushtirildi va 1711- yilning 16- martida u o`ldirildi.
Taxtga Ubaydullaxonning inisi Abulfayzxon (1711-1747) o`tqizildi. Abulfayzxon tomonidan fitnaning hamma ishtirokchi va ijrochilari saxiylik bilan mukofotlandi. Ular katta-katta lavozim egalari bo`ldilar. UbayduUaxonning yaqinlari, amaldorlarining mol-mulklari talandi, o`zlari esa qatl etildi.
Shunday qilib, parokandalikka qarshi, oliy hokimiyatni kuchaytirish va mamlakat birligini ta'minlash uchun kurashgan Ubaydullaxonning hukmronligi fojiali yakunlandi.
Xonlikda parokandalikning kuchayishi. Abulfayzxon kundan kunga mamlakat hayotida nufuzi kuchayib borayotgan amirlar va zodagonlar qo`lida bir qo`g`irchoq hukmdor edi, xolos. Bu davrga kelib, xonning ahvoli shu darajaga borib yetdiki, uning farmonlari saroy ostonasidan nariga o`tmaydiganbo`lib qoldi. Zamondosh tarixchilarning malumotlariga qaraganda, Abulfayzxon "Saroyning oldi (ya'ni Registon) tinch bo`lsa bo`lgani", degan gapni doimo takrorlab turgati.
Abulfayzxon davrida o`zbeklarning mang`it qabilasidan kelib chiqqan Muhammad Hakimbiy katta nufuzga ega bo`lib oladi. U barcha shahzodalar otahqlarining boshlig`i deb tan olingan edi. Bu boshqa qabilalar aslzodalarining qafiy noroziligiga sabab bo`ladi.
Shahrisabz hokimi, kenagas qabilasidan chiqqan Ibrohimbiy Urgut va Miyonqol hokimlari bilan til biriktirib, Buxoro xordigidan mustaqil, poytaxti Samarqand bo`lgan davlat tuzishga qaror qildi. Bu maqsadini amalga oshirish uchun 1716-1719- yillarda Qarshiga va Buxoroga hujum qilib, hokimiyatni qo`lga olishga harakat qildi. Bu urinish natijasiz tugagach, 1722- yilda Samarqandni egallab, kuyovi Rajab Sultonni xon deb e'lon qildi. Natijada mustaqil Samarqand xonligiga asos solindi va 1730-1731- yillargacha bu xonlik mustaqilligi saqlanib turildi. Ibrohimbiy o`ziga "amir-ul-umaro" (ulug` amir) unvonini oldi.
Ibrohimbiyning navbatdagi maqsadi Buxoro taxtini egallash, Rajab Sultonni Buxoro taxtiga o`tqazish hamda shu yo`l bilan xonlikning eng nufuzli kishisi bo`lish edi. Abulfayzxon siyosatidan norozi bo`lgan beklar Ibrohimbiyga qo`shiladilar. Ibrohimbiy katta qo`shin to`plab Buxoroga yurish boshlaydi. Ibrohimbiy va Rajab sultonlar kimki ularga qo`shilsa, g`alabadan so`ng juda katta boylik va amal ulashishni va'da qiladilar. Jangda Muhammad Hakimbiy otaliq boshchiligidagi Buxoro qo`shinlari mag`lubiyatga uchraydi. Lekin Rajab Sulton Buxoro shahrini egallay olmaydi.
Qanday bo`lmasin Buxoro taxtini egallash ishtiyoqida yona-yotgan Ibrohimbiy va Rajab Sulton oqibatini chuqur o`ylab ko`rmasdan turib ko`chmanchi qozoqlardan yordam so`raydilar. Ularga katta o`ljalar va'da qiladilar. Jung`ar (qamoq) ko`ch-manchilarining bosqinidan katta talafot ko`rgan, talangan hamda ocharchilikka duchor etilgan qozoqlar bu taklifga rozi bo`ladilar. Mamlakatga kirib kelgan qozoqlar talon-tarojlikni avj oldiradilar. Ular yetti yil mobaynida Zarafshon va Qashqadaryo vohalariga talonchilik yurishlarini uyushtirib, hamma yoqni talab, xonavayron qiladilar. Na Buxoroda, na Samarqandda ularni to`xtatishga qodir kuch topilmadi. Bunday sharoitda ichki nizolar yanada avj oldi. Aholining Abulfayzxondan noroziligi kuchayib ketdi. Nihoyat, Abulfayzxon yaqinlarining talabi bilan Muhammad Hakimbiyni Buxorodan chiqarib yuborishga qaror qiladi. Hakimbiy Qarshiga jo`nab ketadi, biroq u qulay fursat tug`ilishi bilanoq Buxoroda hokimiyatni yana o`z qo`liga olish niyatidan qaytmagan edi.
Abulfayzxon esa vaqtini ko`ngilxushlik ishlariga sarflab, mayxo`rlikka berilib ketadi. Uning yetti farzandi bor edi. Mast chog`ida ularni o`limga mahkum etdi. Hali go`dak bo`lgan Abdulmo`mingina taxt ostiga yashirinib, omon qolgan. Xon davlat ishlarini deyarli nazorat qilmay qo`ydi. Oliy hokimiyat amalda oliy qo`shbegi bo`lib olgan Jovshon qalmoq qo`liga o`tdi. Markaziy hokimiyatning zaiflashuvi siyosiy tarqoqlikni yanada kuchaytirdi. Samarqand, Qarshi, Balx, Farg`ona, Badaxshon amalda mustaqil bo`lib oldilar. Bu ahvol tashqi dushmanlarning Movarounnahrga bostirib kirishiga qulay imkoniyat yaratdi.
Davlat mustaqilligining yo`qotilishi. Eron shohi Nodirshoh Kavkaz, Hindiston,
Usmonli turklar saltanati va Afg`onistonga qarshi zafarli yurishlardan so`ng, 1736- yili
Buxoro xonligiga bostirib kirdi. Nodirshohning o`g`li Rizoqul yetakchiligidagi qo`shinlar Amudaryodan o`tib, ko`pgina hududlarni bosib oladi va Qarshini 15 kun qamal qiladilar.
Bunday og`ir sharoitda Buxoro xoni Xiva xonidan yordam so`rashga majbur bo`ldi. Xiva xoni Elbarsxonning yordamga kelayotganidan xabar topgan Nodirshoh buyrug`iga binoan Rizoqul qo`shinlari orqaga qaytib ketadilar.
1740- yilda Eron qo`shinlari Buxoroga qarshi ikkinchi marta hujum qiladilar. Bu safar qo`shinni Nodirshohning o`zi boshqaradi. Buxoro va Xiva xonlari umumiy dushmanga qarshi kurashish uchun birlasha olmaydilar.
Bu ham yetmaganidek, Buxoroning o`zida xoinlik yuz beradi. Xonlikda yetakchi mavqega ega bo`lib olish niyatidan qaytmagan Qarshi hukmdori Muhammad Hakimbiy Nodirshoh tomoniga o`tib ketadi. Abulfayzxon Eron bosqiniga qarshi kurashni uyushtira olmay, taslim bo`ladi.
Nodirshoh Buxoro xonligining taslim bo`lish shartlarini Muhammad Hakimbiy orqali Abulfayzxonga jo`natadi. Abulfayzxon Zarafshon daryosining bo`yidagi Chorbakr qo`rig`iga - Nodirshoh huzuriga borishga va shartnomani imzolashga majbur bo`ladi. Shartnomaga ko`ra, Nodirshoh qo`shinlari uchun 8 yilga yetadigan 200 ming xarvar bug`doy va arpa to`plab beradi. Bundan tashqari, Buxoro xonligi aholisidan 10 ming nafarli qo`shin to`planib, Nodirshoh ixtiyoriga jo`natiladi. Bu qo`shinga Muhammad Hakimbiyning o`g`li Muhammad Rahim qo`mondon etib tayinlanadi.
Shunday qilib, Buxoro xonligi Eronga qaram davlatga aylanadi. Muhammad Hakimbiy esa imkoniyatdan foydalanib qo`shbegi (bosh vazir) lavozimini egallaydi. Butun hokimiyat amalda uning qo`lida to`planadi. Ashtarxoniylar hukmronligining barham topishi muqarrar bo`lib qoladi.
"	Parokandalik - mamlakat viloyatlarining markaziy hoki-miyatga bo`ysunmasligi, siyosiy tarqoqhk. 
"	Miyonqol - Samarqand atrofidagi Oqdaryo va Qoradaryo orahg`idagi hudud. Keyinchalik Samarqand bilan Xatirchi oralig`idagi yerlar Miyonqol deb atalgan.
"	Ashtarxoniy Ubaydullaxon II davri (1702-1711) da mamlakatdagi ichki ziddiyatlar yanada keskinlashdi.
"	Abulfayzxon (1711-1747) davrida mamlakatdagi eng asosiy viloyatlar va shaharlar mustaqil hokimliklarga bo`linib ketdi.
"	Buxoro xonligi siyosiy hayotida mang`it qabilasi va uning yo`lboshchisi Muhammad Hakimbiy ta'siri nihoyatda kuchaydi.
"	1740- yilda Buxoro xonligi Eronga qaram davlatga aylandi.
12- . Ashtarxoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot
Davlat boshqaruvi. Ashtarxoniylar davrida davlat tizimi va boshqaruvi o`z tuzilishi, mohiyati jihatidan shayboniylar davridagidan deyarli farq qilmas edi.
Davlatning ichki va tashqi siyosatiga doir masalalar rasman oliy hokimiyat boshlig`i Xon ixtiyori bilan hal qilinardi. Markaziy va mahalliy hokirniyat boshqaruvida ham shayboniylar davrida amalda bo`lgan lavozimlar saqlanib qolgan (7- ga qarang).
Ashtarxoniylar davrida saroy qutlovi davlat lavozimi joriy etilib, u davlat mablag`i hisobiga amalga oshiriladigan qurilish, suv inshootlari barpo etish va obodonchilik ishlarini boshqargan.
Buxoro xonligi ma'muriy jihatdan viloyatlarga, viloyatlar tumanlarga bo`linib boshqarilgan. Viloyat hokimlari xon tomonidan tayinlangan. Harbiy sohada doimiy qudratli harbiy qo`shin, markaziy harbiy qo`mondonlikning yo`qligi, qo`shinning zamonaviy qurol-yarog`lar, zambaraklar bilan ta'minlanmagamigi Buxoro xomigining harbiy jihatdan o`ta zaiflashuviga olib keldi.
Yer egaligi munosabatlari.  Ashtarxoniylar davrida yerga egalik qilish-
ning, ilgarigi asrlarda amalda bo`lganidek mulki sultoniy, xususiy mulk, vaqf yerlari
shakllari mavjud edi.
Mulki sultoniy davlat yerlari hisoblanib, undan keladigan daromad xon xazinasiga kelib tushardi. Davlat yerlaridan o`sha joylarda yashagan dehqonlar foydalangan, ular yerni ishlatib, olingan hosildan xiroj solig`i to`laganlar.
Xon davlat tasarrufidagi yerlarni, aholi yashaydigan qishloqlarni:
-	shahzodalarga, yirik din ulamolari va sayyidlarga suyurg`ol shaklida. Suyurg`ol qilingan katta yer egalari xon xazinasiga soliq to`lamas edi.
-	harbiy qism boshliqlari, saroy amaldorlariga tanho shaklida in'om qilardi. Tanho shaklida in'om qilingan yerlar tanhodorning xususiy mulki bo`lmay, o`sha yerlarda ishlayotgan dehqonlardan soliq olish huquqi berilar edi.
-	Xon ayrim shaxslarga hukmdorga ko`rsatgan alohida xizmatlari uchun ham yer-mulklar in'om etardi. Bunday mulklar soliqlardan ozod qilinardi va shu boisdan ular "Mulki xurri xolis" deb atalardi.
Xususiy mulkchilik tobora kuchayib bordi. Xon tomonidan davlat yerlarini soliqqa tortmaslik sharti bilan yirik boylar va saroy amaldorlariga sotish hollari ham yuz berdi. Xususiy mulk egalari u yerlarda o`zlari ishlamas edi, yersiz dehqonlarga ijaraga berib, ularni zo`ravonlik bilan ishlatib, katta daromad olardilar.
Diniy mahkamalarga mulki sultoniy hisobidan berilgan u yerlar, masjidlar, xonaqohlar, qabristonlar vaqf mulk ihisoblanardi. Vaqf mulkidan ham soliq olinmas edi.
Ko`chmanchi chorvador qabilalar ham katta-katta yerlarni egallab, o`troqlashib, dehqonchilik bilan shug`ullanadigan bo`ldilar. Natijada Qo`ng`irot, Mang`it, Nayman, Do`rmon va boshqa aholi yashaydigan yirik manzilgohlar vujudga keldi.
Barcha mulk shakllariga xos xususiyat shunda ediki, ularda yersiz kambag`al dehqonlar ijara hisobiga mehnat qilganlar. Buxoro xonligidagi yerga egalik qilishning bunday tartibi oqibatda:
	qishloq ning maoshi vaqf mulkidan tushgan daromadlar hamda o'quvcMarning ota-onalari tomonidan o`qish uchun to`langan mablag`lar hisobidan qoplangan. Yetim-yesirlar bepul o`qitilgan. Bolalar maktabga 6-7 yoshdan berilgan va 5-8 yil davomida ularga boshlang`ich ta'lim berilgan.
o`quvchilarga awal harflar o`rgatilgan, keyin bo`g`inlar, ularni qo`shish orqali so`z tuzish, "Haftiyak" ("Qur'oni Karimning yettidan biri") kitobini o`qish o`rgatilgan. Hisob darsida sonlar, ularni qo`shish, ayirish, ko`paytirish, bo`lish amallari o`rgatilgan. O`quvchilar Navoiy, Fuzuliy, Bedil, Mashrab, Hofiz Sheroziy, So`fi Olloyor asarlarini, "Chor kitob"ni o`qib saboq olganlar. Qizlar maktablaridauy-ro`zg`ortutish, pazandachilik, odob-axloq, pokizalik sirlarini o`rganishga ko`proq o`rin berilgan.
Bolalar o`qishni to`liq o`zlashtirib olganlaridan keyingina yozishga o`tganlar. Bolalarga kitoblardan ko`chirib yozish, mustaqil ravishda duoyi salom xati, ish yuzasidan turli ma'lumotlar yozish malakalari o`rgatilgan. Maktablarda imtihonlar bo`lmagan, o`quvchilarga maktabni bitirgani to`g`risida hujjat ham berilmagan. Bolaning ravon o`qishi, to`g`ri yoza olishi, hisob-kitobni bilishi maktabni bitirganhgiga guvoh bo`lgan.
Madrasa o`rta va oliy o`quv yurti hisoblangan. Madrasaga maktabxonalarni tugatganlar qabul qilingan. Madrasa ta'limi talabalar iqtidoriga qarab 7-12 yil davom etgan. Buxoro xonligi shaharlarida 150 dan ortiq madrasa bo`lgan. Madrasada arab, fors tilida yozilgan kitoblar o`qitilgan, ular talabalarga mudarris tomonidan turkiy tilda sharhlab berilgan. o`qish "Avvali ilm" deb nomlangan fors tilidagi o`quv qo`llanmasini o`zlashtirishdan boshlangan. Keyin arab tili grammatikasi o`qitilgan. Fiqh (huquq) kursi majburiy kurs hisoblangan.
Madrasalarda umumta'lim kurslaridan falakiyot, handasa, tibbiyot, kimyo, tarix, jug`rofiya, adabiyot, aruz ilmi, me'mor-chilik asoslari, xattotlik, musiqa, axloq, notiqlik kabi fanlar o`qitilgan. Talabalardan Imom al-Buxoriy, Abu Mansur Moturidiy, Burhoniddin Marg`inoniy asarlarini, jami 137 darslik va o`quv qo`llanmalarini o`zlashtirish talab etilgan.
Ilm-fan. Diniy mutaassiblik, xalq ommasidan diniy	aqidalarga so`zsiz itoat etish talablarining kuchayishi ilm-fan ravnaqiga salbiy ta'sir etdi. Shunga qaramasdan ifm-ahllari ijodi batamom to`xtab qolmadi. XVII asrning taniqli olimi, Mir Arab madrasasi mudarrisi Muhammad Sharif Buxoriy (1609-1697) falsafa, tasawuf, tarix, fiqh, tilshunoslik, astronomiya sohasida 20 dan ortiq asarlar yozgan. Uning "Davriylik haqida risola" asari makon va zamon masalalariga bag`ishlangan. Uning "Xoqonga foydali maslahatlar" kitobi 25 bob 32 fasldan iborat bo`lib, unda shariat qonun-qoidalari, ijtimoiy hayot va axloqiy muammolarga oid ma'lumotlar, hukmdorlar to`g`risida qiziqarli lavhalar o`z ifodasini topgan.
Matematika, handasa, kimyo, astronomiya sohasida Mulla Tursun Fariziyning, falsafa va mantiq sohasida Mulla Yusuf Qorabog`iyning asarlari bizgacha yetib kelgan. Boboxoja ibn Xoja Orif Samarqandiy tomonidan 1678-yilda falakiyot, ilmi hay'at haqida risola yozilgan. Mahmud ibn Valining 1636- yilda yozilgan "Baxr ul-asror" ("Sirlar dengizi") asarida samarqandlik va buxorolik 20 nafar olim haqida ma'lumotlar berilgan.
Subhonqulixon davrida tibbiyot ilmi rivojlandi. Uning tashabbusi bilan Buxoroda "Dor ush-shifo" qurilib, bemorlarni davolash ishi yo`lga qo`yilgan, tibbiyotga ixtisoslashgan madrasa qurilib, shifokorlar tayyorlangan. Subhonqulixonnmg tibbiyotga oid kitoblar jamlangan nodir kutubxonasi bo`lgan. U "Subhoniy tibbiyoti bo`yicha davolash", "Baxtli soatni aniqlashda oy manzLUaiining mohiyati" nomli ilmi nujumga oid kitoblar yozgan.
Tarixnavislik. XVII-XVIII asr birinchi yarmida Buxoro tarixiga doir qator asarlar yaratiladi. Tarixchi va geograf olim Mahmud ibn Valining "Oliyjanob insonlar jasorati xususida sirlar dengizi" asarida Movarounnahr va Xuroson tarixi, mamlakatlar, shaharlar, okean va dengizlar, hayvonot olami haqida qimmatli ma'lumotlar bayon qilinadi. U "Muhabbatnoma", "Axloq husnlari" risolalari hamda 50 ming baytdan iborat katta devon muallifidir.
Tarixnavislikda Muhammad Yusuf Munshiyning "Tarixi Muqimxoniy", Muhammad Amin Buxoriyning "Ubaydullanoma", Muhammad ibn Muhammad Zamon Buxoriyning "Muhit ut-tavorix" ("Tarixlar dengrzi"), Abdurahmon Tolening "Abulfayzxon tarixi", Xojamqulixon Balxiyning "Qipchoqxon tarixi" asarlari muhim ahamiyatga egadir.
Adabiyot va san'at. XVII-XVIII asr birinchi yarmida adabiyot ancha rivoj topdi. Adabiy muhitda Bedil (asli ismi Mirzo Abdulqodir, 1644-1721) ning
o`rni katta. U kesh (Shahrisabz)lik, turkiy barlos urug`idan, Hindistonga ko`p marta safar qilgan, Dehlida vafot etgan. Bedil inson erkinligi, tafakkuri haqida falsafiy, axloqiy qarashlarini she'riy va nasriy asarlarida bayon etgan. Bedil 120 ming misradan ortiq she'riy va nasriy asarlar yozgan. Uning yirik asari "To`rt unsur" nasrda yozilgan bo`lib, havo, suv, yer, olov haqida, shuningdek, o`simliklar, hayvonlar va odamning kelib chiqishi haqida o`z qarashlarini bayon etadi.
Bedilning "Irfon" dostonida falsafa, tarix va ilohiyotning xifma-xil masalalaribayon etilgan. Bedilning fikricha, dunyo abadiy bo`lib, to`xtovsiz harakat qiladi va o`z-garib turadi. U she'rlarida jami-yatdagi jabr-zulm, adolatsizlik kabi illatlarni qoralaydi. Bedil asar-larining ko`pchiligi 16 jildli "Kulliyofiga kirgan (Bombey, 1882). Bedil Turkistonda "Abulma'oniy" ("Ma'nolar otasi") degan nom olgan.
Sayido Nasafiy (asl ismi Mirobid 1637-1710) to`quvchilik bilan shug`ullangan, ko`p-gina she'rlarida ijtimoiy tengsiz-likka, jabr-u zulmga qarshi norozilik bayon etilgan. U 212 xil kasb-hunar egalari haqida fikr bildirib, hunar ahlini ulug`lagan. Uning "Bahoriyat" ("Hayvonotnoma") majoziy-munozara asarida, g`azallarida o`z davrining ijtimoiy-siyosiy hayoti qalamga olingan.
Turdi (XVII asr) hajviy she'rlari bilan tanilgan shoir. Turdining merosi 18 she'rdan iborat bo`lib, ulardan 12 tasi g`azal, 5 tasi muxammas janriga oid. 434 misra hajmdagi bu merosning 165 misrasi Subhonqulixon haqidagi hajviyalardir ("Subhonqulixon to`g`risidahajviya", 1691). Uning tasawufiy she'rlari g`oyat go`zal va teran falsafiy mazmunga boy bo`lgan. U yurtni boshqarayotgan beklarga shunday murojaat qiladi:
			Tor ko 'ngullik beklar, tnanman demang, kenglik qiling, 
			To 'qson ikki bovli o 'zbekyurtidir, tenglik qiling...
Sofi Olloyor (1644-1724) tariqat arbobi va shoir. U shayxlik martabasiga ko`tarilgan, valiulloh (karomat sohibi) bo`lib yetisligan. U forsiy tilda "Taqvodorlar maslagi", "Oriflar murodi", turkiy tilda "Ojizlar saboti", "Najot tantanasi" kabi masnaviy asarlarini yaratgan. Uning "Taqvodorlar maslagi" ("Maslakul-muttaqin") asari 12 ming bayt, 135 ta bobdan iborat bo`lib, ilohiy ma'rifat badiiy talqinda bayon etilgan o`zbek falsafiy adabiyotining yetuk namunasidir. Bu asar maktab va madrasalarda darslik qatorida o`qitilgan.
Buxoro xonligi adabiy muhitini Mashrab (Boborahim Mulla Vali o`g`li), Xoja Samandar Termiziy, Mutribiy, Samarqandiy, Mulla Sodiq Samarqandiy kabi yetuk namoyandalar ham o`z asarlari bilan boyitdilar.
Xattotlik, miniatura rassomlik san'ati, kitob ko`chirish, ularni naqsh va tasvirlar bilan bezatish san'ati davom ettirildi. 1624-yilda Samarqandga ko`chirilgan Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma" kitobi o`sha davr kitobat san'atining yorqin namunasidir.
Xalq ommasining o`ziga xos ijodiyoti qo`shiqlar, ertaklar, masxaraboz-qiziqchilarning shahar maydonlarida namoyish qiluvchi san'atida, askiyalarida namoyon bo`ldi. Musiqa san'atida turli sozandalar xalq yoqtirgan kuylar va ashulalarni ijro etib, tomoshabinlar olqishiga sazovor bo`lardilar.
Me'morchilik. Buxoro xonligi tasarrufidagi hududlarda me'morchilik ishlari ham ancha rivoj topdi.
Ko`plab masjidlar, madrasalar, bozorlar, xonaqohlar, karvonsaroylar, hammomlar, sardobalarbarpo etildi. XVII asrda Samarqand Registoni ansamblining hozirgi qiyo-fasi shakllantirildi. Samarqand hokimi Yalangto`sh Bahodir 1619-1635- yillarda vayrona holatga tushib qolgan Registon maydonida Ulug`bek madrasasi qarshisida Sherdor madrasasini, uning yonida 1646-1659- yillarda Tillakori madrasa-masjidini o`z mablag`lari hisobidan bunyod ettirgan. Samarqand Registon ansambli o`zining rang-barang koshinkor bezaklari, naqshinkor peshtoqlari, ulkan gumbazlari bilan o`rta Osiyo me'morchi%ining noyob tarixiy yodgorligi bo`lib, bugungi kunda jahon jamoatchiligi, sayyohlari e'tiborini o`ziga jalb qilmoqda.
Buxoroda yirik me'moriy majmua - Labihovuz ansambli bunyod etildi. Buxoroning eng badavlat kishilaridan biri bo`lgan Nodirdevonbegi 1620- yildabozor maydoni o`rtasida bo`yi 45 metr, eni 36 metr, chuqurligi 5 metr bo`lgan katta hovuz qurdirib, atrofini shag`al, marmar va toshlar bilan mustahkamlattiradi. Hovuz atrofida Nodirdevonbegi madrasasi va xonaqohi, Ko`kaldosh madrasasi, Ernazar elchi madrasasi bunyod etiladi.
1652- yilda Buxoro shahrida Abdulazizxon qurdirgan qo`sh imoratli madrasa mustahkamligi, nafis naqshli koshinlarga boyligi bilan ajralib turadigan, o`z zamonasi me'morchiligining yetuk namunasi hisoblanadi. Imomqulixon Madina shahrida Chorbog`, Makkadagi Ka'baga kiraverish darvozalaridan biri ostonasi uchun oltin va kumush tutqichli yog`och zina qurdiradi. XVIII asr boshlanda Qarshida Shermuhammadbiy, Xo`ja Qurbonbiy madrasalari, savdo yo`llarida hashamatli rabotlar barpo etiladi
Xulosa qilib aytganda, XVII-XVIII asr birinchi yarmida og`ir siyosiy vaziyatga qaramasdan xalqimiz o`zining ijodkorlik, bunyodkorlik xislatlarini namoyon qila oldi.
"	XVII asrda Buxoro xonligi hududlarida 150 dan ortiq madrasa faoliyat yuritgan.
"	XVII asrda Samarqand Registoni ansamblining hozirgi qiyofasi shakllandi.
"	Aruz ilmi (arabcha) - she'r ilmi, she'r tizimi.
"	"Dor ush-shifo" - shifoxona.
"	Masnaviy (arabcha) - ikkilik. Kichik she'riy asarlar ham, dostonlar ham masnaviy deb yuritiladi.
"	Registon (forscha) - shaharning mayda tosh to`shalgan markaziy maydoni.
"	Muxammas (arabcha) - beshlik. Sharq she'riyatidagi she'riy shakl.
 ////////////////////
 Faqat bizda yaratilgan! Yangiliklar!
http://WWw.sever.uz   
/////////////Sizdagi {demo} versiya///////////









