
Aldangan Ayselning tavbasi. 
Xolid Ertogrul 
   1
BIRINCHI BOLIM 
Alamli bolalik yillarim
"Birin-ketin butun oila azo'larimni yo'qotdim.Falokat ustiga falokat yog'ilar edi. Dunyoda 
yakkayu yolg'iz qolgandim go'yo. Mehribon va tirgak bo'ladigan biror kishim yo'q edi. 
Men uchun yagona tasalli ko'z yoshlarim edi. Oldinda hayotning og'ir kulfatlari kutib 
yotardi..." 
Qayg'uli maktub
Ramazon oyi. Xonamdagi jimjitlikni xiqqilashlarim buzardi. Necha soatlardan buyon stol 
yonida ko'z yosh to'kardim. O'qiganim uzundan uzoq maktubning har bir so'zi go'yo 
ichimni yoqar, yuragimni dog'lardi. Butun o'y-hayollarimni ostin-ustun qilgandi bu 
maktub. 
Muxlislarimdan har kuni son-sanoqsiz maktub olaman. Har bir maktub ayri bir qayg'uni, 
ayri bir mushkulot, ayri bir xursandchilikni xabarchisi edi. Ba'zisidan yordam va dalda 
ovozlari yuksalar, ba'zilaridan shirin bir mujda eshitilar, ba'zilarida esa har xil 
muammolarga yeshim so'ralardi. Umuman, barcha maktublar samimiy salom bilan 
boshlanib, yaxshi duolar bilam yakunlanardi. 
Bu maktub esa bulardan farqli o'laroq, har bir harfi ko'z yoshlar, faryod va alam bilan 
bezalgan edi. Shunchalar og'ir dard hasratgato'la ediki, bir inson buncha azobni 
qanday yenga oldiykin?, deya ajablanardim. Bu maktub egasiga go'yoki yuzlab qassob 
qo'llarida o'tkir pichoqlar bilan hamla qilayotgandek tuyulardi. 
Har turli insonlar, oilalar, tarbiyachilar,rahbarlarning maktublarni o'qib bitirdim. 
Nihoyat, shu maktubni tugatar ekanman, bola kabi yig'lashga tushdim. 
Xiqqilashlarimni eshitgan xotinim yonimga keldi. Qrashimdagi maktublarni ko'rib: 
- Yana shularmi? - deya so'radi. 
- Ha, - dedim. Ammo bu galgisi juda boshqacha ekan. 
Xotinim uni qo'liga oldi. kelgan maktublarni bizni dardkash do'stlarimiz edi. Maktublar 
qayg'uli, iztirobli bo'lsa, birga ko'z yosh to'kamiz, sevinchli bo'lsa, birga shodlanar va 
baxtiyor bo'lardik. 
Maktubda:"Yagona choram qoldi, u ham bo'lsa, o'zimni o'zim o'ldirib qutulish", 
deyilgandi. "Bu dunyoda iflos, gunohkor vaortiqchaligimni his qildim. Poklanish uchun 
o'lishim kerak. Men uchun yashashdan va umid qilishdan boshqa narsa qolmagani uchun 
shunday qilmoqchiman". 
Maktub shunday umidsiz boshlangandi. Ammojuda ibratli va hayratlantiruvchi bir 
shaklda yakunlangandi. 
Hayoti azoblar ichida o'tgan yosh qizning o'lim to'shagida yozgan bu ibratli maktubini 
o'qishda davom etdim. 
- Hurmatli Ertug'rul bey, - deya murojaat qilgandi u. 
Ushbu maktubimni xush ko'ring. Chunki buni o'lim to'shagida yozyapman. O'lim 
to'shagidagi insonni qanchalar qayg'u ichida, muvozanatsiz bo'lishini yaxshi bilasiz. 
Jumlalarim uzuq yuluq, yozuvlarim egri bugri.Zero, bu maktubni adabiyot asari bo'lishi 
uchun yozayotganim yo'q. 
Maqsadim shuki, insonlar buni o'qib, o'zlaridan uyalishsin, ko'chalarda qarovsiz qolgan 
kishilarga odamdek munosabatda bo'lishsin. Men hamma narsamni - butun pokligimni, 
rostgo'yligimni, o'zligimni yo'qotdim. Hamma yaxshi narsalarimni tortib olishdi. Endi 
o'zimdan ham, boshqa narsalardan ham uyalaman. Bu hayot boshqa birovda 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   2
takrorlanishini xohlamayman. Shuning uchun bu maktubni yozdim. 
Men sog'lom odam emasman. O'limimga oldindan rozi bo'lganman. Bu ishni o'zim bir 
daqiqa bo'lsa ham oldin tugatmoqchi edim. Xullas, ortiqcha bir inson o'limni 
tanlamoqchi. Bu nopok odamning chor-atrofni kirlatishga hech ham haqqi yo'q... 
Nega bu maktubni sizga yozyapman?
Nega bu maktubni boshqa birovga emas, sizga yozyapman? Buni hozir tushuntirib bera 
olmayman. Tabiiyki, jumlalarim ravon emas. 
Otgan hafta olim toshagida yotib, songgi bor insonlarga, jamiyatga nafrat 
yogdirmoqchi boldim. Mening hamma narsamni tortib olishdi. Hammasining yuziga 
tupuraman. Ichimni yondirgan olovga ozgina bolsa ham suv sepaman. 
Kasalxonadan qochdim. Ammo uzoq yura olmadim. Faqat hovlidan kochaga chiqdim, 
xolos. Nafratimni, qargishlarimni dilga tugib,u yoq bu yoqqa qaradim. Songra bir bufet 
yonida chokkaladim. Ey, insonlar!, dedim. Ozingizga ehtiyot boling, bu lanatilarga 
aldanmang. Nimangiz bolsa oladilar, hechachinmaydilar. Or-nomus, degan, Izzatnafs degan narsalaringiz tugasa, szi ham tamom bolasiz. Ortingizda shunday boylik 
qoladiki, uni faqat kafanlikka, hapdoriga, arqon sotib olishga ishlata olasiz. 
Zulmatga aylangan hayotim bilan ozimcha vidolashar ekanman, buffet qarshisidagi 
kitob dokoni diqqatimni tortdi. Ikki kitob yonma yon turardi. Ozini izlagan odam, 
Ozimni topdim. Narxi qimmat bolgani uchun sotib ololmasligimni bilganim uchun 
xorsindim. Shunday bolsada, Ozimni topdimkitobini qolimga oldim. Sotuvchi esa, 
ahvolimni korib, hech vaqosi yoq bir daydi ekanimni tushunib, kitobni menga hadya 
etdi. Hayotda ilk marta tamasiz yaxshilik kordim. Hayron boldim. Bu insonlar ichida 
shundaylari ham bormi? 
Nega bu kitobni oldim? Buni bilmayman. Olishga qaror qilgan kishi bu kitobni nima 
qiladi? Buni ham bilmayman. 
Kasalxonaga qaytdim. Yana shifokorlardan dashnom ustiga dashnom eshitdim. 
- Ozingga qaramaysan, qolimizda qolasan, olib ketasan 
- Qayerda osha kunlar! Oh, qaniydi olsam 
- Ham narkotikka qarshi davolanyapman, ham ruhiy muolaja olyapman. Ular mendan 
kasalligimni yashirishar, ammo ichgan dorilarimdan bilardim. Taqdir ekan-da. Zero, 
olishni istamayman. Ogriq vujudimni uvishtira boshlagach, kitobni qolimga oldim. 
Shunchaki koz yugurtira boshladim. Esiz otgan umrim Holbuki, yaxshi bir inson 
bolishim mumkin edi. Afsus umr otdi. Kitobda sizga yozilgan bir qancha maktublar bor 
edi. Boshqalarga ham kerakli bir shaxs ekaningiz malum. Sizdan yordam kutuvchilar oz 
muammolarini tushuntirganlar. Mening kitob oqishim bunaqa mushohada uchun emas. 
Zero, hech narsani bunday aqlimni toplab, chuqur fikr qilib oqiyolmayman. 
- Kitobda men kabi oqqon kasaliga chalingan bir xastaning maktubi diqqatimni tortdi. 
Togrisi bu hayotda oqiganim eng jiddiy bir hat edi. U qalbimda bazi hissiyotlarni 
uygotib, aks-sado berdi. Faqat fikrimda shunchalik zulmat, dilim iztiroblar bilan tola 
bolgani uchun bu tuygular beiz ketgan edi. 
- Farroshga iltimos qildim. Menga qogoz va qalam keltirdi. Sizga maktub yoza 
boshladim. Balki ibrat uchun kitoblaringizga kiritarsiz, chekkan azoblarimdan dars 
oluvchi yoshlar chiqar Och borilardan uzoq yurishni organishar. Hech bolmaganida 
shuni umid qilaman. 
- Agar bu maktubni bitira olsam va sizga jonatishga ulgursam, yaxshi bir ish qilgan 
bolaman. Hayotimni zulmatga aylantirganlarning yuziga songgi marta tupurganim va 
songgi marotaba ularni qargaganim uchun biroz bolsada, taskin toparmidim 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   3
Onamni kormaganman. Dadam kop ichar edi
Ozimni sizga tanishtirishni bolaligimdan boshlamoqchiman. U kunlarga qaytishni also 
istamayman, hatto xotirlashni ham xohlamasedim. Har kuni, har yili, har sahnasi 
iztirob, nafrat, kozyoshlarga tola edi. 
Tort kishilik bir oila edik. Dadam, onam, mendan bir yosh katta akam va baxtiqaro 
men. Onamning mehriga toyish baxti nasib qilmadi. Ehtimol, eng katta omadsziligim 
ham onam bilan hamnafas bololmaganimdir. Agar hayot qiyinchiliklarida onam yonimda 
bolsaydi, kim biladi, balki bu qiyinchiliklar ozgina kamaygan bolarmidi. Balki bugun 
kasalxonada yolgiz qolmagan, oilam, bolalarim, ortogim yonimda bolarmidi. 
Bunday baxtiyorliknii kop sogindim, kop hayol qildim, ammo bolmadi. Bolmadi, chunki 
onam meni dunyoga keltirganida, kop qon yoqotishi sabab olamdan otgan edi. Mening 
holim esa malum Chunki nochor, kambagal bir uyda yangi tugilgan chaqaloq, onasi 
yoq, kasalmand, aroqxor otaning qolida. Buyogini ozingiz tushunib olavering. 
Onaga, dardimni tokadigan bir mehribon, meni tushunadigan, masuliyat sezadigan bir 
odamga juda-juda muhtoj yashadim. 
Koshki, onam bolsaydi, xato qilganimdasochlarimdan sudrasaydi, xonaga qamab 
qoysa, dadamga aytib kaltaklatsa edi. Onammeni och borilarning qoliga topshirib 
qoymagan bolardi. Balki bazan meni tizzalariga olib sochlarimni silar, yanoqlarimni 
opar, boshimni osha qaynoq, mehri tola quchogiga bosardi. Men esa biroz oldin yegan 
kaltaklarimni unutar, bolaligimning gozalligiga berilarmidim 
Onamning yoqligi, yetim osishim, va dilni yondiruvchi ona sevgisi, soginchi meni sher 
shaydosi qilib qoygandi. Qachon, qayerda ona haqida sher uchratsam, onam xotirasi, 
uning omonatidek saqlab qoyardim yoki yodlab olardim. 
Toplagan sherlarimni qiynalgan, qayguga botgan va bir sirdosh dost qidirgan kezlarim 
oz-ozimga pichirlab, ham oqir, ham yiglardim. 
Barcha yosh qizlarga
Bazida barcha yosh qizlarga shunday hayqirgim keladi: Meni tinglang, holimni koring! 
Ibrat oling, yani qattiqqolligiga qaramay hamisha ota-onangizni yonida boling. Eng 
yomon ona eng yaxshi begonadan kora marhamatli, bexavotirroqdir. Eng yomon oila 
eng zor farogatli joylardan kora yaxshidir. Chunki, hech qursa, joningiz va nomusingiz 
ishonchli qollarda boladi. Osha oziga tortuvchi, kozni qamashtiruvchi, rang-barang va 
serhasham joylar. Keling, mendan sorang,ular nimalarimni olib qoyishganini.  
Mavzudan uzoqlashdim, sozimga qaytayin. Qolimda emas, fikrimni bir joyga jamlay 
olmayapman. Onam olgach, men bir chaqaloq, bir yoshli akam, opka kasali bolgan 
dadam, ikki xonali (biri oshxona) uyda dardlar, alamli qaygular bilan qoldik. 
Oshanda: taqdirda yordam beraman, deguvchilar ham chiqqan edi, ammo bari ogizda 
qolib ketdi. Qarindosh bolsa, jondan kongildan bolsin. Onam yetimlikda ulgaygani 
uchun ham hech yaqinlari, qarindoshlari yoqedi. Dadamning yaqinlari  amakim va 
ammam yaxshi munosabat korsatishmadi. Zero, amakimning ozi ham falaj edi. Kop 
yashamadi. Ammamning esa ziqna bir eri bor edi. Har kuni kaltak, sokish bilan otadi. 
Xullas, qaygularga komilib qolganik. 
Dadam yoqchilikka va qaygularga bir yil chidadi. Ozi ham opka kasali bolgani uchun 
bardosh berolmadi. Dadam bilan ochiq suhbatlasholmas, kasalligi haqida aniq bir narsa 
bilmas edik. Men on bir yoshga kirganimda dadam vafot etdilar. U kishi kop sigaret 
chekardi. Yoshligida ichkilik ham ichgan. Har holda opkasini ishdan chiqargandi. Yo 
opkasi shishgan yoki sil bolgan. Aniq bilmayman. Dadam oziga qaramas, etiborsiz, 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   4
ertani oylamaydigan kishi edi. Topganini ichardi. Shu bois juda kambagal edik. Ammo 
onam unaqa emas, juda pokiza va tartibli ayoledilar. Ibodatlarini kanda qilmas edilar. 
Uyda har doim Quron va boshqa kitoblarni oqirdilar. Nurli va idrokli ayol edilar. 
Onamning dindorligini bilganim uchun eng qiziqqon dahriy bolgan davrimda ham dindor 
insonlardan jahlim chiqmasdi. Ularni kamsitmasdim. Balki onam tirik bolsaydi, bu 
fanatic fikrlarim, dahriyona qarashlarim va umidsizligim bolmasmidi. Togrisi, bu dahriy 
va moddiyunchi haytimdan mamnun bolganimni aytolmayman. Dindor kishi bolsaydim, 
baxtiyor bolarmidim. Endi bu foydasiz. Bom-bosh bir dunyoda bom-bosh qalb bilan 
olimimni kutardim. Tuproqqa aylanib, hashoratlarga yem bolish uchun. Juda achinarli 
hol, ammo haqiqat. 
Qorqmayman. Olimning sovuq nafasi juda yaqin. Shu eshikni bir kuni olim ochishiga 
ishonaman. Olim dahshati kuchli. Shuncha ezilsam-da, azobim chozilsa-da, olganim 
yoq 
Yana mavzudan uzoqlashdim. Qaytaman. 
Tanaffus barishga majburman. Yana bir qanchafilm, tahlillar. Hech yoqtirmayman. Meni 
qutqarishlaridan qorqamna. Yashashni istamagan bir kishi qutqarishda unga bir 
yomonlikni oylashmaydi. Keyin juda ham sovuq va mehrsiz insonlar. Shifokorlar va 
hamshiralar nega bunaqa? Odamni sira ham mensishmaydi. Biror narsa demoqchi 
bolsang gaping ogzingda qoladi. Ehtimol, olim bolish boshqa, odam bolish boshqadir. 
Maktablarimiz bilim odami yetishtirishadi,ammo odamni tarbiyalashmaydi. Barcha 
muallimlarni yomon demayman. Oralarida yaxshilari ham bor. Ammo umumiy ahvol 
yomon. 
Yosh doktorga mehrim tovlandi
Xohlasangiz ikkita misol keltiraman. 
Birinchisi yomon bir misol. 
Narkotiklar sabab davolanishim kerak edi. Chunki, jigarimda bazi ozgarishlar, ogriqlar 
boshlangandi. Shuning uchun davolanishga qaror qildim. Bir oqituvchim yordami bilan 
kasalxonaga yotdim. Meni davolagan doktorlardan birining oshkora tahdidiga uchradim. 
Juda nomusli bolganim uchun emas. Ammo tibbiyot xodimi ogir ahvoldagi bemorga 
bunday munosabatda olmasligi kerak edi. Kechki xonamga keldi. Eshikni yopdi, keyin 
malum aldovlar: Seni sevaman, sen bilan turmush qurishni xohlayman Narkotiklar 
tasirida jigarini tugatgan bemor bilanmi? Buyolgonni kop eshitdik. Shunday yolgonlar 
sababli yoshligimning eng gozal damlarini zulmatga aylantirdim. 
Qichqirdim, baqirdim. Yugurib kelishdi. Qaysidir biri yuzimga shapaloq tushirdi. Bu qiz 
quturibdi, menga majburan munosabat taklif qilyapti. Qolidan qutulolmayapman, deya 
aybini yashirdi. Tushunyapsizmi? Qaysi kasal ayol zorlab, erkak kishiga tajovuz qila 
oladi? Dardingni kimga tushuntirarding? Tajovuzga uchragan men bemor, ikki kundan 
keyin eshikdan haydaldim. Keyin menga oqituvchim ham qaramdi. Unga men haqimda 
juda yomon gaplar aytishgan shekilli. Sogliqni saqlash vazirligiga shikoyat yozdim. 
Natijasi nima boldi, bilmayman. Vaqt topib u yerdagilarga uchrashganim yoq. 
Ikkinchisi esa yaxshi bir misol: 
Yana jigarim ogriyapti. Kasalxonadman. Bir mehmonxona boshligining komagi bilan 
davolanyapman. Shifohonaning yosh va yoqimtoy assisenti. Unga nisbatan dilimda 
umidsiz bir iliqlik. Har kuni ertalab keladi, men bilan gaplashadi. Ota kongilchan, 
samimiy. Hamma bemorlarga shundaqa edi. Tasalli berishga harakat qiladi. Tabiiyki, 
men eshitmagan, bizning dunyoga begona solzar edi bular. 
- Sabr qil. Hastalik bir imtihondir. Inshaalloh, gunohlaringni tokadi. Eng katta shifo 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   5
kayfiyatdirva hokazo. 
Yangi bir muhabbat hayajoni ichidaman. Kimligimni bilsa yonimga yaqinlashmasdi. 
Chunki men hamma narsasini yoqotgan bir qizmanOtkinchi sevgiga yol 
bolsinHovliga chiqaman. Kuz. Assisent xonamga keldi. Qalbimdagi tuygularimni 
oshkora aytdim. 
-Sen juda yaxshi qizsan, -dedi u. Bu ish mening falsafamga togri eklmaydi. Sen 
bemorimsan, men esa sening doktoringman. Keyin nima deyishadi: kuchsiz va hasta 
bemorining tuygularini suistemol qildi deyishmaydimi? Sen juda yaxshilarga loyiqsan. 
Inshaalloh, baxtli bolasan. Seni duo qilaman. 
Ha, bunaqalari ham bor. Ikkisi ham bir insitutni bitirgan, bir xil kioblarni oqigan. Xosh, 
bu farqlilik nimadan? Bilgan izoh bersin, marhamat. 
Tohtatdim. Qaytganimdan keyin yozishga kirishaman. 
Mudhish bir maktub. Stolimda xotinim bilan birga karaxt bolayozdik. Shu sahnalarga 
hayolan kirish, bunday hayot bilan hayolan tanishish dahsahtli. Mudhish bir drama, 
ishnilmas hayot hikoyasi edi bu oqiganlarim. Biz ham chiday olmadik, tanaffus qildik. 
Xotinimning iltifotini kutardim. Qahva ichgach, yana oqishda davom etdik, bardosh 
berib oqiy olmasdik 
Sziga yangidan salom hojam. Yozgan sari yozgim kelyapti. Meni tinglang 
Qalbingni tushunadigan bir inson borligini oylash ham kishiga madad beradi. Fikrlarim, 
taxminlarim barbod. Umid qiladigan biron narsam yoq. Zero, bu ham mening istagim 
emasmi? Balki, bu olim meni bir zahmatdan qutqarar. Oz qolim bilan emas, sog 
bolgur jigarim yordamida hayotimni tugataman. 
Yetimxonada otgan qayguli kunlarim
Yana qaytaman osha bolalik yillarimga. Lekin oson emas. Chunki aytadigan, 
yozadiganim shu qadar kopki, qonimsiz, beqarorligim shundan. Sizga tartibli bir 
maktub yozolmayamn deb aytdimku. Shu sabab bu maktub emas, bir safsata 
bolarGap va hayollar xirmonidir balki 
Yana ham qatiyatliman 
Hasta dadam yoqchilikka bardosh berolmaganidan meni bir yoshimda, akamni esa ikki 
yoshida bolalar uyiga berdi. Biz aqlimizni taniganimizda atrofimizda bir guruh bolalar 
bilan oqshomgacha galva qilar, yuz tirnabsoch yulishardik. Ayol tarbiyachilarning 
muloyim yuzi, tabassum qilgan chehrasi, mehr tola kozlarini hech qachon his 
qilmaganman. Doimo ustimda musht, kufr va ozorli sozlarYoqolasan, harom olasan, 
inshaalloh kabi duoyibadlar. 
Ogrilikni ilk bora osha yerda organdik. Ogirlaganim ham bir chaqaloq edi. Shuning 
uchun ham ortogimdan ham tarbiyachimdankaltak yegandim. Ammo hadeb kaltak 
yeyaversangiz, tasiri sezilmay qolarkan. Jonniogritish tarbiya bermaydi. Bu juda hato 
usul. 
Oqituvchilikdan, tarbiyachilikdan xabarim yoq, ammo bu yol yanglish edi. Chunki 
kaltak yegach, yana ogirlik qilaverardim. Yomon soz eshitgach, yana ham koproq 
yaramasliklar qilardim. Buning eng katta sababi esa meni tarbiyalagan kattalarning 
mehrsiz munosabatlari edi. 
Endi oylasam, bu kabi joylarda ishlaydigan ayollar ham mutlaqo ona bolishmagan, 
ularda sevgi va achinish hissi sust bolarkan. Oddiy, insofsiz va mehrsiz ayollar 
tarbiyalayamn deb juda kop bolalarni buzib, zararli yolga solib qoyadilar. 
Nima bolganida ham hozir falsafa qilmoqchi emasman. Yana ortga qaytib, yaxshi bir 
talim olishga hech hushim yoq. Nima qilishsa qilishsin. Natija men kabi bolganidan 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   6
keyin. 
Yoshim oltiga tolganida akam bilab bir-birimizni yaxshigina qollay boshladik. Dadam 
avvaliga tez-tez kelib turardi, keyin esa yoqlashni kamytirdi. Ishim kop, kelolmayman, 
der edi u. Aslida ogir kasal ekanlar. Bizga lavlagi va mayiz olib kelardi. Kam-kam harid 
puli berardi. Ammo bu pullarning hech foydasini kormasdik. Nima qilsak qilardik doimo 
ogirlatardik. Biz ham ogirlardik, albatta. 
Mendan bir yosh katta akam juda mehribon edi. Juda tez yiglardi. Voqealarning farqiga 
borgach kozlari yana ham solginlashgandi. Men unaqa emasdim. Biroz qattiq felli, biroz 
loqayd. Bazan ovqatlanishda bizga meva berishardi. Akam uni yemas, menga 
keltirardi:Men ogil bolaman, har joydantopaman. Sen qiz bolas an birovdan 
sorolmaysan. Oh, akajonim! Sen qanchalar mehribon aqlli eing-a! 
Meni kechiring bu sahnani yozolmayman.Qachonki yodimga akam tushsa, goyo 
ichimda bir narsalar qoporilib ketardi. U mening hayotimda yagona suyanchigim, 
yagona dostim, yagona sirdoshim edi. 
Nima boldi deysizmi? Bardoshim yetsa buniham tushuntirarman. Men yetti yoshligimda 
boshlangich maktabning birinchi sinfiga bordim. Akam kasal edi. Shamollab qolgandi. 
Bir nech kun maktabga borolmadi, yotoqxonada qoldi 
Yagona sirdoshim  akamni ham yoqotdim 
Oqshom tushganida amktabdan qaytdim. Nekoz bilan korayki, hayotimning ildizi 
qoporilgan, hayotimning iplari uzilgan edi. Umidim sonib, dunyo zulmatga aylandi. Oh, 
Hayot! Nima kordim sendan? 
Akam kravatdan yiqilib tushgan, boshi temirga urilib olgan edi. Yoki boshqacha 
bolgandir, menga shunday deyishdi, bilmadim. Bardoshli bol. Bola qalbing bilan qanday 
chidasang, chida. Endi hayotda qaysi kuch, qaysi umid bilan yashaysan? Baxtli bol. 
Yolgiz boshingga qanday uddalay olasan? 
Falakning eng ogir zarbasi edi bu. Birinchisibiror marta bolsa-da korolmaganim onam, 
ikkinchisi esa, jon dostim, borligim, mehribongina, kichik pahlavonim akamOh, u tirik 
bolsaydi, aminmanki, men bu yerda emas, malikalardek baxtiyor bir oilada bolardim. 
Oh, u tirik bolsaydi, hech bir yitqich bori yonimga yaqinlasha olmasdi. Oh- u hayot 
bolsaydi, meni har kuni kaltaklasaydi, sochimdan sudrab uyga qamab qoysa ediHech 
qursa, hurmatli odamlar qatorida, hech bir tuygusiga qol siltamagan, yuzi yorug, boshi 
tik bir inson bolarmidim 
Oh, u yonimda bolsaydi 
Ichimdan bir olov chiqqanini his qilyapman,xojam. Siz qalb yonishini bilasizmi? Bu 
yonish olovdan ham kuchliroq bir qordir. Buni ichi yonganlar biladi. 
Qollarim titrayapti shu lahzalarda. Gaplarimni tushunayotgan bolsangiz kerak. 
Qalbimning hissiz, kuchsiz urishi yana tezlashdi. Yillar boyi yiglashga konikka kozlarim 
yana yosh tokyapti. Nima ham qilardim, mening qismatim shu. Yiglash, eng katta 
qurolim. Kuchsizning kuchi kozyoshidan boshqa narsa emas. Biroz tin olayin, 
chidolmayapman, xojam 
Ha, chidash mumkin emas. Bu yoshdagi bola bardosh qiladigan azob emas bu. 
Qahvalarimizni ham ichishni unutdik. Biz ham kozyosh toka boshlagan edik. Ayniqsa, 
xotinim hech chiday olmasdi. Alloh hech kimni bunday azoblarga giriftor qilmasin. 
Xotinim qahvani yangilashga turdi. Men ham biroz ozimga kelish uchun stol yonidan 
uzoqlashdim. Bu qayguga chidolmasdim. Vaqti-vaqti bilan yuragim siqilganini his 
qilardim 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   7
Biroz ozimizga kelgacha yana maktubga qaytdik: 
Yotoqxonada endi yolgiz qolgandim. Har kuni yiglardim. Bu shunday hasratli yigI ediki, 
goyo ozimni tamom qilayotgan edim. Shu sabab ikki marta kozlarim shishdi, mikrob 
tushdi. Doktorga korsatishdi. Ammo atrofimdagi kattalar juda mehrsiz, toshbagir 
insonlar edi. Har gal yiglaganimda, tasalli berish orniga ozor berib toxtatishga harakat 
qilishardi. Oqituvchilardan faqat bir kishi boshqacha, yaxshi kishi edi. Kelar, men bilan 
qiziqar, muammolarimni tinglar, hikoyalar aytar, kitoblar berardi. Qalbi mehrga tola 
inson edi. Keyin uni yotoqhonadan uzoqlashtirishdi. Nimagaligini bilmayman. Bu voqea 
ham men uchun quvonarli bolmadi albatta. Usmon afandi degan kishi ham bor edi. 
Yahshi inson edi. Bizga har kuni qand-qurs ulashar, bizni shakarlarim, chechaklarim 
deya erkalardi. Eng katta azobni esa on yoshimda uchinchi sinfga kochganimda 
kechirdim. 
Bir kuni meni mudir chaqirtiribdi. Yotoqxonadagi oquvchilar uni mudir ota deyishardi. 
Mudir otani yoniga bordim. Meni xonasiga taklif qildi. Ilk marotaba bir mehr muruvvat 
korsatishini xohlardim. Ochiq yuz bilan va shirin sozlar aytib, yonimga keldi. Buning 
sababini bilolmasdim. Avval kamchiliklarimni va muammolarimni soradi. Qorqma 
qizim, gapir, senga yordam beraman, dedi. Men ham shu paytdagi muammolarimni 
aytdim. 
Bopti, bularning hammasi boladi, -dedi. Sen kuchli, jasur va irodali qizsan, - deya 
davom etdi. Senga juda ishonaman. Sening keljaging porloq. Sen har qanday 
qiyinchilikni yenga olasan. Har qanday qayguni yengasan. Nega bunday demoqda? Hech 
narsaga tushunmas edim. Men jasur va irodali qiz emasdim, axir 
Nihoyat, qaygu tola hayotimni zulmatga aylantirgan, umidlarimni sondirgan, on 
yoshimda olimga hukm etgan bomba portladi. 
Dadam ham olgandilar 
-Qizim juda qaygudaman. Ammo buni bilishing kerak. Dadang rahmatli bolibdi. 
U songgi sozlarini aytib tugatmasdan, mening butun borligim yonib tamom bolgan edi. 
Xonadagi butun jihozlar oyoqqa turgan, hammanarsa ustimga bostirib kelardi. Devorlar, 
eshilar, shift deraza hamma narsa chir aylanardi. Shunday aylanardiki, ortasida bir 
jarlik paydo boldi va u yerga togri qulb tushganimni his qildim. Keyin nima bolganini 
bilmayman. 
Kozimni ochganimda boshimda ikki oq kiyimli odam menga qarab turardi. Boshim 
karaxt, ichimda tarifsiz bir alamBir olovvujudimni kuydirardi. Osha kuni ichimga 
tushgan hayot olovi hech sonmadi. Bugun ham osha otashning azoni, yongini 
ichidaman. On yoshli bir qiz. Onasi, otasi va akasidan juda bolgan. Hayotda yakkayu 
yolgiz. Allohning birorta quli yoqki, unga tasalli bersa, suyanchiq bolsa. Oylab koring, 
taqdiringiz shunday bolsa nima qilardingiz? Juda dahshatli, qorqinchli emasmi? 
Nech kunlar och, suvsiz yigladim. Burchak-burchaklarga tiqildim, odamlardan qochdim. 
Umuman, holdan toydim, yiqildim. Osha yili maktabga ham borolmadim, sinfda qoldim. 
Goyo boshqa birovning hayotida yashar edim. Sen ovqatlanmasang, kasal bolsang, 
maktabga bormasang, kimning nima ishi bor? Osha yillarda menga yagona tasalli 
beruvchi kishi ishchi Usmon afandi boldi. Meni har kuni yoqlardi. Sochlarimni 
silab:Mening shakarim, gulim, deya erkalatar va menga har kuni bittadan qand 
berardi. Shuncha iztirob ichida mittigina bolsa-da, uchqun ham baxtiyorlik nuri boladi. 
Bugun ham hurmat bilan hotirlayman. Unga nima boldi, hozir qayerda, bilmayman. 
Ammo mudir otani also kechirmayman. Undan keyin hech ham yoqlamadi. Dardlarim 
bilan sira qiziqmadi ham, ehtiyojlarimni togrilamadi ham. Holbuki, u soz bergan edi. 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   8
Nega shunday insonlar bunday muasssasalarga qoyiladi? Bilmayman. U yerdagi bolalar 
eng kop mehrga, muhabbatga muhtoj bolalardir. Bu yerda ishlaydiganlar esa sevgi va 
mehrni umuman bilishmas, qalbi borlari sanoqli edi. 
Osha yillari izzat-nafsimga tekkan bir boshqa hodisa ham esimda. Bir kuni juda och 
qoldim va oshhonaga borib bir parcha non,ozgina pishloq oldim. Pulim yoq edi, 
bufetdan ololmasdim. Buni oshpaz Komil afandi kordi, qolimdan tutdi va mudir 
yordamchisiga sudrab bordi. U ham bolmagurqiliqlarni topdi. Bir burda non, bir bolak 
pishloq uchun. 
-Sizlar non uchun ozingizni ham sorasiz. Ogrilar, nomusszialr kabi sozlar bilan 
shunday haqorat qildiki 
Holbuki, shu yoshdagi qiz shunchalar och, behad qiyin ahvolda qolmasa, bir parcha non 
uchun shunday sharmandlari ahvolga tushishni xohlaydimi? Bu insonlar qanaqa 
tarbiyachi ozi? Qilgan ishim qoidadan tashqari bolsa-da, shunchalikka boorish kerakmi? 
Ammo kop otmay mudir yordamchisi, bir qancha yosh onalarning shikoyati bilan 
yotoqxonadan ketishga majbur boldi. Qizlarni bezovta qilar emish. Bu tarbiyachiga 
nomunosiz ish. Insonalrga ornak boladigan kishi boshqalardan farqli, afzal, pokiza va 
togri bolishi lozim. Yoqsa, bizlar kimdan ornak olamiz. Endi bular meni umuman 
qiziqtirmaydi. Ammo men biror hamdard kishim bolishini juda  juda xohlar edim 
Maktab yillarim ham bundan unchalik farq ilmadi. Ammo atrofdagi odamlar, maktab 
oqituvchilari qobiliyatli ekanimni gapirishar edi. Osha yillari xotirlashga arzigulik ikki 
tasirli voqea bolgan edi. Mana birinchisi eshiting: 
Sunfdoshim Oyshaning dadasi badavlat edi. Juda yaxshi kiyinardi. Doimo puli bolar edi. 
Har tanaffusd bir nimalar olib yer, men esa uni uzoqdan havas bilan kuzatar edim. 
Chunki, umuman, pulim bolmasdi. Bir kuni u men juda yaxshi koradigan va kiyishni 
xohlaganim bir tufli kiyib keldi. Buni korib xorligim keldi, kop yigladim. Allohga ilk 
marta isyonim ana osha kunlari boshlandi. Din oqituvchilari Allohning, dinning va 
taqdirning qanchalar shafqatli ekanini tushuntirishardi. Unday bolsa qani? Na onam, na 
dadam, na akam? Na besh som pulim bor?Hayotda yakka-yolgiz hamma narga muhtoj 
qiz? Shu ham shafqatdanmi? Allohning menga ortiqcha zulm korgizganini, meni 
unutganini va nazaridan qoldirganini oylardim. 
Oqituvchimizning dahriylikni tushuntirishi
Dahriylik va markscha fikrlar bilan tanishuvimda eng kuchli tasir etgan turk tili 
oqituvchimiz boldi. Yani, turk tili oqituvchimizning mahsus harakatlari bilan biz dahriy 
bola boshladik. U bizga alohida etibor berar edi. Oqshomlari bizni yotoqxonada toplar 
yoki yonimizga kelar, har gal meva, shokolad, qand yoki shunga ohshash narsalar olib 
kelar, bizga tarqatar, biz ham sevinchimizdan sakrar edik. Ketayotganida ortidan:Eng 
buyuk oqituvchi Erdal oqituvchi deya qichqirishardik. 
U bizlarni yoniga otirgizar, sochlarimizni silar, mehribonchilik korsatar, keyin esa 
suhbatni boshlar edi. Gozal, tasirchan sozlar edi. Bizga va bizdan boshqalarga ham 
xitob qilardi. Chunki u yerdagi qizlarni hammasi yo yetim, yo qarovsiz, xullas, mehrga 
muhtoj edi. Oqituvchimiz esa bundanjuda yaxshi foydalanar edi. 
-Alloh, degan biror narsa yoq, -derdi u. Agar Alloh bor bolsa, nega adolatli emas. 
Nega bazi qizlarni ota-onasi, uyi va imkoniyatlari bor-u, sizniki yoq? Nega insonlar teng 
emas? Agar insonlarni Alloh yaratgan bolsa, nega hammasini teng qilmagan. Agar 
insonalr orasida adolat, tengllik degan narsa yoq ekan, demak Alloh degan narsa ham 
yoqdir. Paygambar, din va Quron ham uydirmalardir. Bular bazi tamagir insonalar 
toqigan narsalardir. Insonlar bu hayotda oz kongillaricha, xohlaganlaricha yashashlari 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   9
kerak. Chunki ular olgach, hayot tugaydi, insonlar tuproqqa aylanishadi. Insonlar bu 
dunyoda baxtiyor qilish esa, sotsialistik boshqaruv bilangina mumkindir. Agar sotsializm 
kelsa, hamma teng boladi, birov-birovni kamsitmaydi. 
Oqituvchimizning bunday fikrlari juda tasirli bolardi. Bizlar ham Allohga 
ishonmasligimizdan va sotsialist bolganimizdan faxrlanardik. Ammo etirofim etishim 
lozimki, olganda keyin tuproqqa aylanib ketish mavzusini hozir ham konglimga 
sigdirolmayman. Yani, ichimda yangidan tirilish ovozlari har doim yuksalaverardi. 
Ikkinchi unutlmas hodisa din darsi oqituvchimiz bilan bogliq. 
Orta maktabning ikkinchi sinfidaman. Din darsi oqituvchimiz mening ahvolimdan 
xabardor. Menga juda yaxshi munosabatda bolardi. Vaqti-vaqti bilan katta-kichik 
ehtiyojlarimni taminlar edi. Ayniqsa bayramlarda menga harj puli berardi. Bu payt bu 
oqituvchimizning harakatlari bilan dinni va Allohni seva boshlagandim. Dinga qiziqishim 
osha yillari boshlandi. Ammo voqealarning boshqacha tus olishi bois uzoqqa chozilmadi. 
Din oqituvchimiz doimo yaxshi oqisam muvaffaqiyatga erishuvim haqida uqtirar edi. 
-Sen baxtli bolishing kerak. Senda ozgarish bor. Yo baxtli bolasan, yoki tamom 
bolasan. Yolgiz bir qizga yashash juda qiyin. Bundan tashqari juda kuchli bolishing 
kerak. Agar harakat qilsang, eng katta yordamching Alloh boladi. Qaygurma, bu kunlar 
otkinchidir. 
Balki, ishonchi kerakli, mantigI togridir. Ammo bu hayot yollari shunchalr chigal va 
onqir chonqirki, oqituvchim aytgan maqsadlarga erisholmadim. Yana bugun ichimda 
din va ishonchga doir hech bir ragbat bolmasa-da, din darsi oqituvchimizni hurmat 
bilan hotirlayapman. Bugun kelsa ham, uni huddi shunday hurmat bilan qabul qilar va 
tinglar edim. 
Nimalarni tushuntirayin. Yozilmagan kop narsalar bor. Tuyada quloq bor deydilarku, 
axirAmmo dengizdan qatra bolsa ham, misollar kop narsani anglatadi, deb oylayman. 
Charchadim, biroz dam olishim kerak. Vaqt ham allamahal bolib qoldi. Ozimga kelsam 
davom etarman. Kelolmasam ish joyida qoladi 
Biz uchun ham vaqt kech bolib qolgan, ammo maktubdan uzulolmasdik. Toshqinlar, 
boronlar ichidagi maktub ikkimizni ham holdan toydirgandi. Xotinimga: 
-Biz ham tonggacha tanaffus qilsak?-dedim. 
-Yoq!- deya javob berdi. -Tanaffus qilsak ham men uxlolmayman. Maktubni oxirigacha 
oqiymiz. 
-Hech bolmasa, biroz dam olib, ozimizga kelib olsak. 
Shunday qildik. Oqiganlarimizni tahlil qilib otirdik. Aybdorlarni topib, xulosa chiqarishni, 
muassasaga va muassasa rahbarlariga tushgan vazifalarni topishga harakat qildik. Keyin 
maktubni oqishda davom etdik. 
Xojam, yana bir bor assalamu alaykum. Ikkinchi kun. Soat 10 boldi. Ertalabki 
tekshiruvlar, davolash ishlari tugadi. Soat 13gacha yolgizman. Yani, maktub yozishni 
13gacha davom ettirishim mumkin. Bugun biroz yaxshiman. Balki kechasi ichimdagilarni 
qogozga tushirganim uchun biroz yengil tortgandirman. Olimga ketyapsan, xursand 
bolma. Qanday ayanchli, shunday emasmi? Och odamning ochlik bilan toyishi kabi 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   10
IKKINCHI BOLIM 
Yolgizlik qurboni bolgan litsey yillarim 
Hayotning chirkin, azobli va tahlikali tuzoqlari qarshisida yolgiz boshim bilan 
himoyasizman. 
Yosh qizlik ahyollarim, bazi haqiqatlarni korishimga tosiq bolardi. Tajribasizligim 
tufayli, yaxshi-yomonni ajratolmasdim. 
Atrofimni orab olgan yovuz niyatli kishilarga kop suyana olmadim. Hayotning yorug 
kunlarini kora olmadim. Zulmat va umidsizlik boshlandi. 
Yirtqich borilar atrofimni orashdi 
Uzilgan joyidan davom etaman, litsey yillarimni yozaman. Hayotimni barbod qilgan, 
qismatimning shorligini aniqlagan joy. Och qashqirlar ilk bora hujum qilgan, qarovsiz 
qizlarga tashlangan, hayotimni zulmatga aylantirgan joy. Qaniydi bu yillar taqdirimda 
bolmasa 
Men kop oylayman, oils bir qishloqda nochorjohil qolsaydim. Eski bir kulba, sigirlar, 
hokizlar, qoylar, bir etak bolalar va meni ozgina bolsa ham tushunadigan hojayin. Buni 
hozirgi ahvolimdan, yani, oqimishli, ammohammer narsasini yoqotgan bu hayotimdan 
ming marotaba afzal bilardim. 
Nega bunday imkonsiz ishlarni xayol qilyapamn, bilmayman. Har holda ichki tuygularim, 
pinhona istaklarim vaqti-vaqti bilan shunday uygonib qoladi. 
Litsey hayotimga qaytaman. Litsey hayotimUmuman, yodga olishni istamaganim, 
hayotimning eng dahshatli, eng qayguli, eng ogriqli yillaridir. Ozligimni, izzat-nafsimni, 
shanimni, pok-bokira olamimni osha yillarda bulgadim. Yana ham togrirogi, majburan 
bulgandim. Meni menda ayirgan, meni mendanogirlagan yillarim. Qaniydi bu yillarni 
umuman yashamagan bolsam. Yoki bular bir tush bolsayu, uygongach otib unutilib 
ketsa. Balogat yoshining qingir-qiyshiq yollaridaman. Bu davrning bebosh va mantiqsiz 
otmasligini bilasiz. Kongil hamma narsani tusaydi. Hamma narsani kerak, deb biladi. 
Yanglish muhabbatlar, gor va homhayol yoshlar, panada kutib yotgan och qahqirlar 
Tengdoshlarim oz kongillaricha yashashardi. Koylaklar, yangi soch turmaklashlar, turli 
xil dezodrantlarYosh qizlar husnining oziga xos jilvalari 
Faqat men hammasidan mahrum edim. Bir burchakda, guruhdan tashqarida, dostlar 
davrasidan uzoqda 
Kim bilan nimani gaplashaman?Ular bilan bogliq nuqtalarim yoqku. Nimadan 
bahslashaman? Onamning qanday jahli chiqqanidanmi? Dadam bergan harj pulidanmi? 
Kecha kelgan mehmonlardanmi? Kecha pishirgan xom kotletdanmi? Yoki mashinada 
qandau shaharni tomosha qilganimdanmi? Nimani suhbatlashaman? 
Ularning orasiga kirolmayman. Ular kabi bololmayman. Ular kabi yashayotganim yoq. 
Mening bittagina dugonam bor edi. AminaDadasi maktab oqituvchisi. Aqlli, intizomli, 
tartibli qiz. Tahlikani qayerdan kelishini biladi. Oilasida yaxshi tarbiya olgan. Shu sababli 
ortoqlari Aminani bu holiga chidayolmaydi:Sen qaydan bilasan bu ishlarni, orgimchak 
miya deyishadi. Yani Amina dindor oila farzandi edi. Ammo men Aminadan hech bir 
zarar kormadim. Kelajak haqidagi qarashlarida ham also ziddiyat yoq edi. Amina meni 
ham ozi kabi qilishga kop intildi. Menga kitoblar berdi. Hafa bolmasin deb kitoblarni 
oldim, lekin umuman oqimadim. Bir kuni meni uylariga olib bordi. Onasi juda yaxshi 
kutib oldi. Ovqatlar pishirdi. Ayol oz aqlicha bizga ogitlar berdi. Boshqasini uncha 
eslolmayman. Ketayotganimda qolimga bur tugun tutqazdi. Keyin ochdik. Bir shippak, 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   11
bir paypoq, sochiq, biroz pul ham bor edi. Juda tasirlandim, quvondim. Berilgan hadya 
yoki onasining mehribonchiligidan emas, oilaviy hayotning qaynoqligidan, onaning 
borligidan, yaqin va iliq munosabatlaridan 
Mana, mening hasratim, soginchimHayotim va tungi tushlarimni bezagan ham shular 
edi. 
Oh, onaginam!Sizning qanday soginganimni bilsangiz edi 
Kopdan beri kormadim yuzingizni, 
Meni xarob qilar bu holat, ona! 
Xolimni kelganu ketgandan emas, 
Issiq qollaringdan sorab bil, ona! 
Ona, gurbatdaman, gam ochogida, 
Sevgim, yuragimni qorida yasha. 
Meni soginar bolsang, yo quchogingda 
Yohud kozyoshingda hayol qil, ona! 
Ayriliq qismatim ekan, netarman, 
Faqat Yaratgandan umid etarman, 
Balki shu yerlarda olib ketarman, 
Ne bolsa ham mendan rozi bol, ona! 
Liyseyda ortimdan yuruvchilar bor edi. Bularning bir qismini yaxshi tanirdim. Ular men 
bilan kongilxushlik qilishni xohlashardi.Etibor bermasdim. Men gaplashishni 
xohlaganlar esa, menga etibor berishmasdi. Yani, yaxshilari mening qolimga kirmas, 
yomonlarini esa men xushlamasdim. 
Litseydagi bazi bolalar bilan kafelarga borardim. Ularning suhbatlari menga yoqardi. 
Yolgizlik dardiga bir chora bolardi goyo.Bunday suhbatlar muassasaning ishonchlari 
bilan masxarakash qonuniga isyon qilish, bir intiqom kebi otardi. Ichdagi yongan 
alangani qaysidir manoda sondirardi. Adolat, haqqoniylik, tanglik shiorlari qulogimga 
yoqar, qonimni kopirtirardi. Hammaga inson kabi yashash, hammaga ish, soglik va 
tarbiya yaxshi tushunarli edi. Bunga hech kim yoq deya olmasdi. Bu yerda gunoh, 
jahannam, Alloh va farishta kabi insonlarni qiynaydigan tushunchalar yoq edi. 
Iymonning ham bolmasligi yana ham yaxshiedi. Nima bolsa ham muassasaning 
ahamiyat bergani or-nomus, ayol-erkak munosabatlaridagi chegaraga unchalik ahamiyat 
bermasalar-da, asosiy shart edi. Hech bolmasa bu yerdagi yoshlar meni odam hisobiga 
qoshishar, hurmat qilishardi. Ammo bazi istaklarida oldinga ketishsa ularga qarshi 
chiqsam:Sen ham osha eski paytlarda qolding. Qoy, osha bokira safsatachilikni, 
deyishlarini unchalik ham kongilga singdirolmasdim. Singdirsam ham, singdirmasam 
ham ozimni himoya qilolmaydigan bir muhitda edim. Kim dost, kim dushmanligi noaniq 
bolgan bir uhit. Yomon niyatlilar va yaxshi niyatlilar yoshlik davrining havosi ichida birbiriga qorishib ketgandi. Yoki bizning olchovlarimiz, tortishuvlarimiz ularni ajratolmasdi. 
Hayotimni zulmatga aylantirgan odam 
Meni kutayotgan juda mudhish narsalardan bexabar, tubsiz jarliklarga qulayotgan 
hayotimni yashashda davom etardim. Ha. Hayotimda mudhish voqea boldi. Koshkiydi, 
osha voqea yuz bermagan bolsaAminmanki, bu yerlarda emas, juda yaxshi joylarda 
yuragn bolardim. 
U dahshatli hodisaQachon eslasam, asablarim qaqshaydi. Voqeaning ozidan emas, 
qanday yuz berganidan. Bayon qilib, buni ham ichimdan tokib tashlashni xohlayman. 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   12
Hayoliy bir sevgi bilan yashardim. yolgiz ozim ichimdan yonib, hech kim bilmaydigan 
bir sevgi. Kimga deysizmi? Mashhur boyning ogliga. Bola yoqimli, kozga yaqin bir yigit 
edi. Ilk bor korganimdayoq tuygularim isyon qilgandi. Yigit ham harakatlari bilan 
tuygularimga davat etardi. Rasm chizishga qiziqqanimdan rasm oqituvchimizning 
togaragiga qoshilgandim. Togarakning boshligI esa mashhur siyosatchining ogli 
Chagdash edi. Chagdash maktabing kozga koringan oquvchisi, barcha tadbirlarning 
tashkilotchisi. Boy, yoqimtoy, va harakatchan bor bola. 
Goho tutilardik, goho tutilmasdik. Ammo tutilgan faqat men emasdim. Shu sababli birbirimiz bilan janjallashardik. Dugonam Amina meni kop ogohlantirardi. Bu bola yaxshi 
niyatli emas, ehtiyot bol, der edi u. Yoshlik-daInsonning yonida bir egasi, rahbari 
bolmasa, yo turli guruhlarning fanatic qarashlariga yoki muhabbat tuzogI qurgan 
jirkanch amallarga qurol bolarkan. Shunday ham boldi. 
Rasm chizay deb qolimga qogoz qalam oldimmi, faqat bir uy suratini chizardim. 
Kopincha, bir butun oila azolarini Bu ichimda sonmagan, ochmagan soginchning 
hikoyasi edi. Yo rasm chizish yoki ona haqida sherlar oqish. 
Chagdash bilan munosabatlarimiz quyuqlasha boshladi. Endi sevgi mavzusida ham 
suhbatlashardik. U menga sevgi izhor qildi va maktabni bitirgach men bilan turmush 
qurishini aytdi. Dugonam Amina esa bor kuchi bilan bunga qarshilik qilardi. Shu sabab 
men uni hafa qildim:Sen meni korolmayapsan, qizganyapsan, deya baqirdim. 
Chagdash bir shanba kuni meni uyiga taklif qildi. Bunga bahona qilib:bir guruh qizlar 
keladi, meni chizgan rasmlarimni tomosha qilishadi. Choy ham ichamiz, dedi. Qabul 
etdim. 
Uyiga bordim. Meni yaxshi kutib oldi. 
-Hammadan oldin kelding, -dedi. Bu bilan meni qanchalar sevishngni korsatding. Bu 
iltifotingdan mamnun boldim. 
Ammo men hayron edim. Vaqt otib borsa-da, hech kim kelmas edi. Buning sababini 
soraganimda: 
-Seni juda sevganim uchun, taklifimni qabul qilsin deb, kichik bir yolgon ishlatdim, -dedi. Ikkimiz yolgiz bolamiz. Hamma gaplarimizni gaplashib olamiz. 
Bu harakatidan ham bsevindim, ham biroz tortindim. Uning meni sevishi buyuk bir 
taraqqiyot bolsa-da, bunaqa reja bilan chaqirishi unchalik yaxshi niyatni bildirmasdi. 
Natija tahmin qilganingizdek. Menga zorlikbilan ega boldi. Bu voqea men uchun katta 
bir falokat edi. Ichimdagi kuchning, bardoshning, yashash umidining va orzu qilgan 
gozal hayollarimning tugaganini ilk marta his qildim. Osha jirkach voqea, u och 
qashqirning yovuz niyati juda dahshatli edi. Butun hayotimni zulmatga aylantirdi. 
Yashash ilinji, orzularimni ostin-ustun qildi.Faryodlarim butun uyni oyoqqa turgizdi. 
Kimning nima ishi bor? Osha ishni rejalashtirgan odam, chorasini ham topib qoygandi. 
Kuchim yetganicha baqirdim. 
-Ey, Alloh! Bor bolsang kuchingni korsat.Mendan ham koproq yordamga muhtoj kim 
bor?- deya baqirdim. 
Uydan chiqdim. Hamma menga qarardi. 
-Oz oyoging bilan kelganingdan keyin shunaqaboladi, -deyishardi. Men dunyoda ortiq 
yashay olmasdim. Tirik murdaga aylangandim. Muassasa uchun buning ahamiyati bor. 
Fohishalar safiga yana bir qiz qoshildi, tamom 
Ozimni oldirmoqchi boldim. 
Yotoqxonaga yetib kelgunimcha uch marotaba ozimni-ozimni oldirmoqchi boldim. Uch 
marotabaUch marotaba ozimni mashina tagiga tashladim. Qanchalik mushkul olim. 
Olishni istayman, ammo ololmayapman.Ortiq yasholmayman. Mashinalar ham 
bosmaydi. Yo qattiq tormoz bosishadi yoki chapberib otishardi. Qancha falokat boladi, 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   13
qancha odamlar oladi. Qayerdasiz? Shofyorlarning ustaligi menga kelganida ish 
beradimi? Haydang, bitiring shu ishni. YoqBolmaydiGoyo bir kuch bunga tosqinlik 
qilardi. 
Yotoqxonaga keldim. Umuman karaxtman. Necha kunki yeyish  ichish yoq. Maktabga 
ham bormasdim. Yiqilgandim, tamom bolgandim, ortiq yashagim kelmasdi. Yagona 
dostim, sirdoshim Amina edi. Necha marotaba yonimga keldi. Hatto bir safar onasini 
ham olib keldi. Qaysarlik qildim. Hammasi tugadi, olishim kerak. 
Aminaning qistovi bilan bolgan voqeani gapirib berdim. Amina goyo bu voqeani 
oldindan bilan va meni necha bor ogohlantirmoqchi boldi. Uning aytgani boldi. Men 
nega bilmadim, nega oylamadim? Bu holatimni tushuntirish uchun Chagdashning 
dadasini oldiga bordim. Boshimdan otgan vaogli tomonidan menga qoyilgan jirjanch 
tuzoqni yiglab gapirib berdim. Mening faryodlarimni eshitishni ham istamadi. Kulgili va 
navbatdagi oddiy hodisani eshitgan kabi qah-qah urib kuldi. 
-Sen birinchi ham emassan, bu ketish bilan oxirgisi ham bolmaysan. Kozingga qara edi, 
qizim, -dedi. Qolimdan sudrab chiqarib yubordi. Dardu iztiroblarim bilan yolgiz qoldim. 
Butun umidim songandi. Ehtimol, dugonam Amina hech tildan qoymaydigan bir shiorda 
haqiqat bordir:Qaysi bir insonda Allohdan qorqish va hisob berishga ishonch bolmasa, 
u barcha yomonliklarni qiladi. Hoh ishon,hoh ishonma. Bir insonni toxtatishning, 
tinchlantirishning, nazorat ostiga olishningyollaridan biri ham shudir aslida. 
Yana falsafa qilishni boshladim. Bazan shunaqa bolib qolaman. Ichimda ochmagan 
izlar, malham qoyilmagan yaralarim meni yillar boyi azoblaydi, huddi shu sahnani 
yangidan oynatib, tiklaydi. Chagdash dunyoyimni zulmat qilgan kun bir telba kabi Agar 
bor bolsang, qudratingni korsat, Alloh, menga yordam ber. Mushkul ahvoldaman, 
degan edim. Bu ahyqiriq goyo samoga uchgan oqdek nishonini topgandi. Bugun ham 
yechilmagan, tushunolmaganim bir voqeaoydinlashdi. Aminaning fikricha, bu Allohning 
bir mazlum faryodiga javobi edi. 
Nima boldi deysizmi? Haligacha nafratim kuchli, yurakdagi doglarim katta bolganidan 
bir maromda gapirolmayapman. Oshanda men ozimni yoki Chagdashni oldirishni 
rejalashtirib qoygandim. Kutilmagandayotoqxonaga dugonam Amina keldi 
Shoshib hayajonlanib 
Tajavuzkor Chagdash uch kun otib olgandi 
-Alloh seni eshitdi!-deya menga otildi. 
-Nima boldi?-dedim. 
-Chagdash olik topilibdi! 
Olibdi degan sozini eshitib turib ketdim. Dugonamni sochlariga yopishdim. 
-Togrisini gapir, -dedim. Ortiq na tasalliga, na ovutishga bardoshim bor. 
-Togrisini aytyapman, -dedi. Uyidan oligi topilibdi. Doktorlar zaharlanganini aytishdi. 
Lekin aslida nimadan olganini bilmayman. 
Shu on ilk marotaba:Sen borsan, sen buyksana, Allohim, deya hayqirgim keldi. Goyo 
butun shaharni kezib, buni hammaga aytgim keldi. Men bir dagriy qiz edim. Bu mening 
falsafamga zid edi. Ammo bolgan hodisa esa, chin haqiqat edi. Goyo kimdir menga 
qilingan bu zulmni his qilmagandekEndi buning kimligi muhim emas. Muhimi bu zolim 
va benomus kishining olimi va shu shaklda qasd olganimdir. Joyimda otirgancha 
hongrab yiglay boshladim. Bu yangi bir hayajonning, bir nafratning, bir intiqomning 
kozyoshlari edi. Yana maktabga qaytdim. Osha kuni janozasi qoldirilgandi. Tobutni 
maktabga keltirib tantana qilishdi. Qilgan numossizligini hech kim bilmasdi. Minbarga 
chiqqan har bir oquvchi uning fazilatini, harakatchanligini va namunali oquvchi 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   14
bolganini gapirardi. Necha marta ortaga chiqib:Biroz meni ham tinglang, u 
nomussizmen ham ikki ogiz gapirayin, demoqchi boldim. Ammo dugonam Amina 
qolimni qoyib yubormasdi. Bir telbalik qilishimni bilardi. Uning sharafiga yaxshi sozlar 
aytildi. Hatto bazilar kozyosh ham qilib olishdi. Negadir bir kilo muz yutgandek ichim 
muzladi. Amina osha kuni meni uylariga olib ketdi. Shu topda dindor oila muhitini 
istamasdim. Ammo majbur boldim. Kulfatli kunlarimning dosti Aminani hafa qilmoqchi 
emasdim. U ham meni bilgani va ozi dindor bir qiz bolgani uchun meni yolgiz tashlab 
qoyolmasdi. Men kabi oylaydigan ortoqlarim oldida mening unchalik hurmatim yoq 
edi. Ulardek bir hayot kechirsang nima bopti. Buni esa men qilolmasdim. Inson obroyi 
bilan yashashi kerak. Har doim boshlangan suhbat, yotoqda bitmasdi, buning nomi esa 
kongil bilan ish korish edi. Nomusszilikni ham, hurmatsizlikni ham, dahriylikni ham bir 
nomusi, obroyi bolishi kerak. Sen erkaksan, sen yashay olasan. Senga hech kim 
boydoqligingni tana qilmaydi, men esaMana shu nuqtada men ortoqlarim bilan 
kelisholmasdim. 
Dugonam Amina esa, dindor ortoqlari bilan emas, men bilan yurardi. Bilardim, oz 
ishonchiga kora savobli ishni bajarayotgandi. Meni iymonga qaytarishni istardi. Oh, 
qaniydi qila olsa. Bazida buni juda xohlayman. Ammo mening konglim bunday jiddiy 
narsalarni qabul qilmasdi. 
Yana mavzudan uzoqlashdim, hojam, uzr sorayman. 
Juda charchadim, dam olayin. Davom etishni xohlayman, bir ishkal bolmasa, albatta. 
Yana birgamiz hojam. Amina mnei qoymay uyida olib qoldi. Chagdash bilan bolgan 
mojaroni hech kimga aytmaganini va aytmasligini tushuntirdi. Shunday qildi ham. 
Haligacha osha falokatni hech kim bilmadi, demak, durust qiz, bergan sozida turdi. 
Boshqa tengdoshlar bilsa bormi, allaqachon tillarda doston bolardik. Mana dindorlarning 
qadrli tomonlari. Hech bolmasa aytgan sozlarida turadilar. Biz esaU yogini aytmay 
qoya qolay. 
Yana uzoqlashdim shundaymi?Azoblarim meni ongu solga tortadi. Toygan mavzular 
emas, aqlim. Dunyoyim chigal, hayotim past, balandliklarga tola. Yurishni bilmagan 
odamdek nonoqman. Nima qilay qolimda emas 
Dugonam va dadasi meni qutqarmoqchi. 
Aminaning ota-onasi meni juda yaxshi kutib olishdi. Pokiza bir xonadon. Har tarafdan 
huzurbaxsh. Baqirib-chaqirish, kufr, hiyonat va tuzoqlar yoq. Bu yerda ozimning juda 
ishonchli qollarda ekanimni his qildim. Onasi meni mehr bilan quchib:Xush keliding, 
qizim, deya opar ekan, onamni esladim. Agar hayot bolganlarida edi, u ham mening 
yolimni poylar, u ham menga ovqatlar tayorlar va meni ostonada qarshilar edi. Uning 
qaynoq quchogida yotolmadim. Yonoqlarimmehr tola dudoqlarini korolmadi. Oh, 
onam! Qaniydi tirik bolsangizMenga bir martagina Qizim, bolajonginam desangiz 
yetardi. Bu ovozni eshitolmay, qanchalar 
hasratdaligimni bilsangiz edi 
Ona, oylamaki, kunlar otdi deb, 
Ozgardi avvalgi hissim tobora! 
Sendan umiddaman, sogindim yana, 
Bugun shfqatingga, muhabbatingga 
Ehtiyoji yoq, deb oylayapsanmi? 
Balki avvalgidan koproq muhrojman! 
Ul bokira sevging xotiramdayu 
Har kecha yiglagan dudoqlarimda. 
Qanday tark etildim, qanday tashlandim! 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   15
Ona men aldandim, ogir aldandim, 
Yolgiz u quchoqmish, yolgiz u tizzamish, 
Insonlar qanchalar marhamatsiz-a
Men bulardan kechaman, chidolmayman. Xotirlashim bilan yana dilim vayron bolib, 
kayfiyatimni, muvozanatimni yoqotaman. Ular aslida ham yoqku 
Aminaning onasi eng yaxshi taomlarni tayorlab, stolga qoyardi. Atrofimda parvona 
bolardi. 
-Buni ham ye, bolajonim, bundan ham ol, bolajonim. Shu taomdan ham tatib kor 
qizim 
Qanchalar toza qalbli, qanchalar mehribon ayol. 
-Dadang yoqmi?-soradim Aminadan. 
-Bizni bemalol ovqatlansin, deb yonimizga kelmadi, -dedi. 
Qanchalar nozik tushuncha. Men bunday narsalarga odatlanmaganman. Chunki men 
yashagan hayot, menga nazokatni unuttirgan. Ovqatdan keyin zalga otdik. Zalda bir 
katta kutubxona bor edi. Shu paytgacha kormaganman buncha kitoblarni. Madaniyati 
yuksak bir xonadon. Devorda suratlar va har bir suratning tagida nesa ibratli sozlar. 
Bittasi hozir ham yodimda:Ey, inson, ozingni organ! Organadigan narsalarimdan 
ayirdilar, deb yonida kop turolmadim. Men u yoq-bu yoqqa qararkanman, Aminaning 
dadasi kirib keldi. Ochiq chehrali, pokiza qiyofali mehribon bir inson. 
-Xush kelding, bolam-dedi. Ammo qolini uzatmadi, men ham javob bermadim. Uzoq 
hol-ahvol sorashdi. Meni suhbatga tortishdi, kayfiyatimni kotarishga va yumshoq 
muomala qilishga harakat qildi. Buni bilib turardim. 
-Qizim, -dedi. Seni mehmon qilishni Amina juda xohlagandi. Men ham orzu qildim. Men 
oqituvchiman. Sen ham mening oquvchim hisoblanasan. Faqat Aminaning dugonasi 
bolganing uchun manaviy qizim ham hisoblanasan. Men ham senga ohshab, otaonasiz, yetim katta boldim. Bolaligim oyoq kiyim moylash va non sotish bilan otdi. 
Qancha qiyinchiliklar kordim. Chidadim, bardosh berdim va sabr qildim. Alloh hech bie 
mehnatni zoye ketkiazmaydi. Ishonamanki, buqiyinchiliklar sen ham yengasan, gozal 
hayot kechirasan. 
Uch tavsiya 
Senga uch tavsiyam bor. Shularga amalqilib, foydalansan degan umiddaman. 
Birinchisi:uyimning eshiklarini bugundan etiboran senga bir qizimdek ochishni 
xohlayman. Har qandau muammolaring bilan ortoqlashib, senga yordam berishga 
harakat qilaman. Seni tez-tez uyimda Amina bilan birga korishni xohlayman. Buni 
turmush ortogim ham juda xohlaydi. Muammolaringni biz bilan ortoqlash. Imkoni 
boricha senga yordamlashamiz. 
Qanchalar yaxshi insonlar, deya oylardim. Faqat menga unchalik maqul bolmagan 
tomoni ota dindorliklari. Men bunaqa joylarda juda siqilaman. Men yotoqxonada 
rohatlanib, sigaret chekardim. Baqirib-chaqirib istagan sozlarimni ishlatardim. Bunaqa 
xonimcha bolib otirolmasdim. Otirishgakop harakat qildim, bolmadi. Aminaning 
dadasi sozini davom ettirdi. 
Ikkinchi:Dunyoga mashhur kishilarning kopchiligi yoqsillik, imkonsizlik va qiyinchilik 
ichida voyaga yetishgan. Ular qiyinchiliklar bilan kurasha-kurasha omad sirlarini organib 
baxtli bolgan insonlardir. Ozingga-ozing sozber, bir hunar tanla. Rejali ishla, vaqtingni 
qadrla. Ishonamanki, baxtli bolasan va oz orningni topasan. Rejali ishlashing uchun 
yordam berishim mumkin. Faqat dostlar guruhida inson omadini topadi. Agar omadsiz 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   16
guruh bilan bolsak, buni qoldan chiqaramiz. 
Uchinchi maslahatim shuki: Hayotda bir umidi bolgan, zafar istagan, huzur va 
baxtiyorlik qidirgan inson, ozini organadi, oz qadrini va borliqni kashf etadi. Bulardiz 
zafarlarga erishi otkinchi va lazzatsizdir. 
Har kuni ozimizga shu savolni berishimiz lozim. Men kimman? Nimaga yashayapman? 
Qayerdan keldim?Qayoqqa ketyapman? Bu dunyoni va butun borliqni bizga xizmatkor 
qilib yaratgan qudrat sohibi bizdan nimani istaydi? Dunyoni kashf qilishga intilgan, sirsinoatlarini organmoqchi bolgan inson ozligini qanchalik bilarkin?Atrofning, hayotning 
va insonlarning feli, nuqsonlari bilan qiziqqan kishi, oz feli, nuqsonlarini qay darajada 
bilarkin? 
Bu mavzuga shunday qarash ham mumkin: 
Tongda uyqudan turib ozimiz bilmagan sirli bir olamda, koinot bilmagan bir burchakda, 
hech malum bolmagan jonzotlar ichida ekanimizni korsak, hech narsa bolmagandek, 
hayotimizni davom ettira olamizmi? Ha, koz ochganimizda ozimizni begona bir olamda 
kordik. Tasodiflar bilan tola royolar olami bu. Quyoshning bunchalar gozal chiqib, 
chiroyli botadigan boshqa bir koinot yoq biz bilgan olamda. Har soniyada on minglab 
tonna suvni havoga parlanib, yana yerga qaytishi, samoda bir-birlarida gozal 
jonzotlarning qanot qoqishi, zamini rango-rang gilamlar bilan bezalgan, osmoni nurli 
yulduzlar bilan bezangan boshqa bir joy yoq. Sharsharalar shu yerda, toglar shu yerda. 
Dengizlar, tekisliklar, chollar, muzliklar shu yerda. Atrofimiz milyon xil jonzotlar bilan 
tola. Shunaqa dunyoga keldik. Yohud keltirildik. Yillardan bir yil, kunlardan bir kun 
tosatdan bu yerda koz ochdik. Keyin yana, biz umid qilmagan va istamagan bir paytda 
bu royolar olkasini ham tashlab ketamiz. Mana, dunyo va koinotni sirlari bilan aloqador 
ishlar. Bular nima? Qanday bolgan? Nega yashyapti? kabi onlarcha savollarni kuniga 
necha marta ozingizga berib:Men kimman?Nimaga yashayapman? Qayerdan keldim? 
Qayoqqa ketyapman? Mening borligimni sababchisi kim? deya sorayapsizmi? Inson, 
avvalo, ozini tanishi, ozini soroq qilishiva ozi bilan aloqador muammolarga javob 
qidirishi kerak emasmi? Bu insoniylikni ilksharti emasmi? Inson shoshma-shosharlik, 
bezovtalikdan qutulishi, nima va kimligini tushunishi uchun shu va shunga oxshash 
savollarga javob topishi kerak. Kimligini bilmagan va ozini tanimagan kishi hayotda 
qanday huzur topadi?Qanday baxtli boladi?. . . 
Afsus men uning gaplarini tinglab, tushunadigan ahvolda emasdim. Ruhim-dunyoyim 
ostin-ustun edi. Bu jiddiy mavzular havoda qolib, yuragimga, ongimga yetib kelmasdi. 
Hasta kishiga eng lazzatli taomlar keltirsangiz, uni ishtaha bilan yeya oladimi? Bu jiddiy 
mavzular men uchun huddi shunday edi. Men oqituvchining maqsadini bilardim. Yahshi 
banda bol, Alloh buyurganini qil. Yoqsa, baxtli bololmaysan, demoqchi. Ammo bu 
mavzuga etirozim bor. Zero, mening ishim ham unga mos. Maqul bolmagan gapni 
hech qachon tinglamasdim. Natija nima bolsa bolsin, bahslashardim. Shu sababli 
bunday guruh bilan kop tortishardim. Ularninggaplari maqul bolmadimi, shartta etiroz 
bildirardim. Hozir bu oqituvchining gaplariga ham etirozim bor edi. Juda kop. Ammo 
meni shunday nazokat bilan mehmon qilishdiki,bir kuddat ilk marotaba ayb bolar deb 
oyladim. Demakki, osha payt endi-endi ayb tushunchasi ham borligini bilayotgandim. 
Har umidim yarim 
Men ota omadsiz insonman. Hayotdagi har orzuyim yarim yolda songandek, bunisi 
ham chala qolgandi. Uzoq chozilgan vazdan zerikdim. Aminaning dadsi togri gaplarni 
gapirardi. Ammo bularning hech biri meniqiziqtirmasdi. Mening qorongu hayotim 
bunaqa gaplar bilan oydinlashib, yangidan boshlanishga tayyor emasdi. Mendek 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   17
qayguga komilgan inson osonlikcha ruhan poklanib, shukr aytolmaydi, birovga 
tashakkur bildirolmaydi. Zerikdim. Aminaning dadasi zerikkanimni sezgach, ornidan 
turib, xonaga otdi. Bizni yolgiz qoldirdi. Hayotimdagi dovullar, otash-alangali azoblar 
lazzalanib, huzurlanishga tosqinlik qilardi.Bu insonlarning hatto nazokati ham meni 
zariktirardi. Huddi davo istab boglangan katta yara ataylab ogritilib, qonatilgandek ham 
sozlar ham menga botar, ogir tuyulardi. 
Litsey yillarida meni alangalatgan, zafarlarga boshlagan oqituvchilarimizdan biri 
matematika muallimi Bilol Bey edi. Menga kop mehribonchiliklar korsatdi, 
komaklashdi. Bir safar ayoli bilan birga keldi.Meni boshdan oyoq kiyintirishdi. Ayoli ham 
oqituvchi, ogir, bosiq, hijobli ayol edi. Ayoli mening dindan yiroqligimni bilgach, menga 
Ozini qidirgan odam nomli bir kitob berdi. Muallifi kimligini eslolmayapman. 
-Oqi, kop foydalanasan, -dedi. Bu kitobda Alloh, oxirat va shunga ohshash mavzular 
ilmiy dalillangan. Oqisang, shubhalaringga javob topasan. 
Oqidim ham, ammo chiday olmadim. Keyin nima qildim, bilmayman. Oqituvchim Bilol 
Bey menga bir yil davomida matematikadan dars berdi. Bilimimni oshirdi. Meni 
muvaffaqiyatlarfa havaslantirdi. Endi men ham bilib olgandim. Oqishni muvaffaqiyat 
bilan tugataman va meni kamsitgan, hafaqilgan kishilardan qasos olaman. Jiddiy 
oqishga kirishdim. Aminaning dadasi yordamida bir kunlik reja tuzdim va ozimni dars 
tayorlashga mahkum qildim. Qisqa vaqt ichida ozgarish sezilib, oqituvchilarim 
muvaffaqiyatlarimni tan ola boshlashdi. Yotoqxonada mudir otamiz, litseyda esa diraktor 
bizlardan yutuqlar kutishayotganini aytishdi. Uninchi yol olim yoli edi. Agar 
universitetga kira olmasam, yotoqxonadan chiqarib yuborishadi. Togri, yaxshi muhit 
emas, ammo, kochada qolishdan yaxshi. Kochada hozirgi och qahqirlardan ham 
battarlari yolimni tosib, har biri bir yonimdan tishlab tortishi mumkin. Shu bois ozozimcha qaror qildim:Yo universitetga kiraman yo ozimni-ozim oldiraman. Bu 
qarorimdan yotoqxonadagi ortoqlarim, oqituvchilar kulib qoyishdi. Adashgan bir 
menman-mi? Hay jonim-a. Omad qayerda-yu, sen qayerda? Koraverasiz 
Menga yordam qilgan insonlar sog bolishsin. Matematika oqituvchisi, uning ayoli, 
Amina va uning dadasi. Meni yutuqqa erishsin deb nimalar qilishmadi. 
Yana charchadim, xojam. Men boshqa narsani oylayapman, qalamim boshqa narsani 
yozyapti. Biroz dam olaman. Uddalay olsam, oqshomda korisharmiz 
Bu hayajonli hayot qissasiga biz ham bardosh berolmasdik. Qarshimizda diqqat bilan 
oqilishi kerak bolgan uzundan-uzun bir maktub bor edi. Sokin va toza fikr bilan izohlash 
va zarur orinlarini tafsilotlari bilan kichraytirish uchun tanaffus qildik. Nonushtadan 
keyin dam oldik. Yakshanba kuni yagona ishimiz shu boldi. Ayolim bilan faqat shu 
maktub haqida suhbatlashamiz. Qilingan xatolar, fidokorliklar, yaxshi niyatlar va 
qizimizning sozi bilan aytsak och qashqirlar koz oldimizdan otardi. Maktubda bitilgan 
hayot suroni bir kishining emas, goyo butun jamiyatning xatolari va nuqsonlarini ochib 
berardi. Ortiqcha vaqtimiz yoq. Oqish uchun sabrsizlanyapmiz. Nihoyat, ish stulidamiz 
va qarshimizda turgan maktub. Kelgan joyimizdan davom ettiramiz. 
Bugun ham hamshiralarni yonimdan haydadim. Ukol qilishdi, dorilarni oldim. Boshagan 
shishalrni toldirishdi. Tunga yaqinlashyapman. Yana biroz kuch topladim, ehtimol. 
Shunda yana biroz yoza olarman 
Bolimda birinchi boldim 
Nihoyat litseyni bitirdim. Bu vaqtda kopgina jiddiy muammolarga uchradim. Meni 
yemoqchi bolgan och qashqirlar bilan jonholatda kurashdim. Ortiq qulay luqma 
bolmasligimni tushundilar. Bir qancha inqilobiy guruhlarni ham tark etdim. Aqlim qabul 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   18
qilmagan narsaga meni ishontira olmaysizlar, dey isyon qildim. Ammo meni osonlikcha 
qoldan chiqarishmaydi. Qanday qilib chiqarsinlar, kimsasiz yosh bir iqzni qaysi ahmoq 
qoldan chiqarardi. Kurashda davom etardim. Or-nomusli bolganim uchun emas, 
ozligimni va borligimni himoya qilish uchun. Maktabni bitirgach, bir toda 
bekorchilardan bir xabar eshitdim. Men bolimimizda birinchi bolibman. Bu ishonib 
bolmas hol edi. Menga yordam berganlar sog bolishsin. Meni chuqurdan olib, 
yuksaklikka olich chiqishdi. Nima ham derdim, qarzdorman. Amina, uning dadasi, 
matematika oqituvchim va uning ayolidan. Ammo etibor bergan bolsangiz, menga 
komak berishgan, fikr va qarashlarini men pisand qilmagan odamlar dindor insonlar edi. 
Meni fohishadek korib, hayotimni bulgaganlar esa binzing revalutsion bolalar. Shunda 
ham konglim ularda. Tuygularim ularda. Ammo aqlim dindorlar togri ekanini biladi. 
Garib, ammo haqiqat. Maktab idorasi menga birinchilikni berishni istamagan. U qiz 
qaysar, nomi fisqu fasodlarga aralashgan. Isyonkor, itoatsiz, deyishibdi. Ammo yana 
omon bolgur matematika oqituvchim qarshi chiqib, men uchun kurashibdi. Haq kimniki 
bolsa, unga beriladi, haqiqatning ong chapi bolmaydi, debdi. Nihoyat, majbur 
bolishibdi. Holbuki, mendek inqilobchi oqituvchilar ham ovozlarini chiqarishmabdi. 
Ozlariga zarar boladi, deb meni himoya ilishmagan. Nima ham derdim. Yana omon 
bolsinlar. Bu orada yana bir karaxtlik boldi. Kop vaqtdan buyon izimdan yurgan Ilker 
hech qoymay:Senga uylanmoqchiman, taklifimota jiddiy, deb turib oldi. Ortiq birovga 
ishongim yoq. Togrisini tushintirdim. Men hamma narsasini yoqotgan qizman, 
dedim. Keyin oyinbuzarlik qilma. Bizning inqilobchi Ilker, bularning hammaisni qabul 
qildi. Hatto oilasi bilan tanishtirishga ham olib bordi. Ota-onasi meni yaxshilab 
surishtirishibdi. Dadasi siyosatchi ekan, ammo meni yoqtrimadi. 
-Menga qara, qizim, -dedi u. Bizlar ilgor fikrli, sotsial-demorat insonlarmiz. 
Inqilobchiligingga va qarashlaringga etirozim yoq. Ammo bizlar elga tanilgan, hurmatli 
insonlarmiz. Noming bazi fisqu fasodlarga aralashgani bu ishning eng katta tosigdir. 
Sen baxtingni boshqa joydan qidir. Yiglab ozimni tashqariga otdim. Bu hayotni men 
xohlamagndim. Bu voqealarni men rejalashtirmagandim. Bu zolim va xoin insonlardan 
ozimni himoya qilolmasdim. Buni hech kim tushunmasdi. Hamma menga fohishaga 
qaragandek qarardi. Oh, osha inqilobchi dostlarim endi meni shunaqa deb 
aytishayotgandi hammaga! Shu bilan Ilker mojarosi ham tugadi. Hursand ham boldim 
qaysidir manoda. Ortiq menga hech kimni osilishini istamasdim. Mutlaqo omadli 
bolaman, kuch-qudratim boladi, menga azob berganlarni jahannamga jonataman. Bu 
fikr dilimga shunday mustahkam joylashgandiki, bu haqda hatto tushlar korardim. 
Osha kun ham keldi. Universitet imtihoniga kirayotgan edim. Har doimgidek yana 
Amina yonimda. Meni yolgiz qoldirmagandi. Imtihondan oldin menga kichkina duo 
kitobchasini berdi. 
-Men bunaqa narsalarga ishonmayman, desam ham qoymadi, oldim. Munchoqdek 
boynimga taqib oldim. Shuni aytishim kerakki, boynimga taqqach, ozgacha bir huzur, 
yengillik his qildim. Hayajonim bosildi, imtihonni juda yaxshi topshirdim. Har holda ruhiy 
tasir boldi. Inson biror narsaga ishonsa buni foydasini koradimi yoki bu shunchaki 
gaplarmi, deb oylardim. 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   19
UCHINCHI BOLIM 
Och borilar davrasida talaba
Qudratli inson bolish va menga azob berganlardan qasos olish uchun Istanbulga ketib, 
Och qashqirlar dasturxoniga tushgandim. 
Natija malumMen tushuntirishga chiday olmayman. Sizning ham oqishga bardoshingiz 
yetmaydi 
Onam meni chqirardilar. 
Imtihon natijasi muhim edi. Men orzu qilgan, istagan makyub keldi. Istanbul 
universiteti, huquq fakulteti. 
Bu hayotimda bir inqilob edi. Ilk marotaba baxtiyor edim va telbalarcha shodlanar edim. 
Endi buyuk inson bolgandim, universitetga kirdim. Endi men huquqshunosman. 
Joningizni olaman, zolimlar, nomusszilar, deb hayqirgim kelardi. Endi hech kim meni 
bolalar uyidan chiqqan, tashlandiq falonchi deb tahqirlay olmaydi. Orzu qilgan, 
xayollarimni ogirlagan shaharga, Istanbulga ketayotgandim. Hech kormagandim. 
Ammo hamma inqilobchi ortoqlar osha yerdankelar, osha yerdan bahslashar va osha 
yerdagi ishlarni tushuntirishardi. Endi ortimdan tor muhitning och borilarI quvlamas, 
bezovta qilmas, zamonaviy bir muhitga kirayotgandim. Ilk marotaba hayolda emas, 
chinakamiga baxtiyor edim. Tahqirlanganlarimni, xorlanganlarimni va kimsasizligimni ilk 
marotaba unutgandim. Insonlarga haq, adolat va tenglik ulashuvchi bir huquqshunos 
bolish Oh!Qanday ajoyibHayollar ham ajoyib, huzurbaxsh. Keyin esa millatlararo 
inqilobchi, mashhur huquqshunos bolish Mahkama zallarida gurillagan va salobatli 
ovozim yangrasaIshonarlimi? Ahamiyati yoq. Huquqshunos bolmasdan avval buning 
beboshligini chiqaraman yoEndi meni Istanbul va huquq fakulteti sehrlagan edi. Ilm 
marotaba butun azoblarim unutilganini his qildim. 
Shuncha orzular qilarkanman, bir kecha tushimda hech tanimagan, rasmini ham 
kormaganim onamni kordim. Bir daqiqagabolsa ham yomon kunlarni unutgandim. 
Bunisi qayerdan chiqdi? Onam: 
-Seni sogindim, bolam. Nega meni yoqlamaysan?-dedi. 
Hayron qoldim. Olgan odam tuproqqa aylanadi. Biz ham olamiz. Tushimga kirgan va 
meni chaqirgan kim? Albatta, ruh falonchi emas. Unaqa demayman. Har holda yurakdagi 
iztirobli tuygular yangidan alangalangan edi.Ozimga keldim. Ha, katishim kerak. Borib 
onam bilan dardlashay. Shodligimni bolishay,qishlogimni korayin. Ehtimol, qalbimda 
bazi garib ishonchlarim bordir. Qishlogimizni oxirgi marta akamning janozasida 
korgandim, on yil avval. Kichkina bola edim. Endi ancha ulgaygan qziman. Vaqt 
qanday tez otadiya Ketaman, ammo qanday? Chontagimda ikkita nonga yetadigan 
pul bor. Oh, bu yoqsillik qursin. Nima boladi,bir kun kerak bolganida pul topilsa, nima 
boladi? Bir kun dostligingni korsat Istagimni, hayollarimni ichimga komar ekanman, 
yonimda Amina paydo boldi. Qolida convert bor edi. Bu ning har doimgi odati. 
Ochiqchasiga pul bermasdi-yu, olmayman deb etiroz bildirsam, uzrli sababi tayyor edi: 
-Onamga qoshnimiz keltirib beribdi, senga deb. 
Bilardim. Qoshni emas. Har oyda dadasi meni quvvatlantiradi, pul jonatadi. Olmaydi 
deb, Amina yolgon ishlatadi. Yahshi bir oila. Inqilobchi bolishmasa ham, bizdan yaxshi 
odamlar. Chorasiz pulni oldim. Oqish boshlanmasdan oldin onamni bir ziyorat 
qilmoqchiman. Darhol qaror qildim. Ertaga yolga chiqaman. Tonggacha onamni, 
dadamni va akamni oyladim. Siz oldingiz qutuldingiz. Men ham yonlaringizda yotgan 
bolsaydim, bu azoblarni kormas edim. Nima qilay, olishni xohladim, ammo ololmadim. 
Kelib tuprogingizni hidlayapman. Yashagan joyingizdagi xotiralaringiz Bilan 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   20
suhbatlashaman. 
Oh, bu olim. Yo sen bolmasayding, yo biz bolmasaydik 
Qishloqdagi qarindoshlarim ham otishgan edi 
Nihoyat, yolga chiqdim. On soatlik masofa. Shaharga tushilganidan song, qishloqqacha 
yana ikki soat yuriladi. Bularning hammasiga onam uchun bardosh berdim. Hech 
bolmaganda hayotdagi yagona suyanchim bolgan akam, sirdoshim uchun. Seva-seva, 
onajon sizni yoqlab kelyapman. 
Men bu gurbatga tushdim tugilib, 
Har kuni tobora surilmoqdaman. 
Hech kecha ichingga marmar sochaman, 
Bu sovuq joylarda siqilmoqdaman. 
Shundayin sinovlarda qolgan paytimda, 
Tunlarni bagrimga olgan paytimda, 
Kozlarim yumilib qolgan paytimda, 
Yangidan yollarga koz tikmoqdaman. 
Hayotimning songgi korinib qoldi, 
Qolmadi bir qadam yolim oldingga 
Yuzini kormasdan ololsam deya, 
Ranjimoqdaman men, ranjimoqdaman. 
Qishlogimiz kichkina edi. On yil ichida yarim aholisi boshqa shaharlarga kochib ketibdi. 
Tanishlar yoq. Faqat kiyimlarimga va kiyinishim uchun menga ters qaraydigan keksalar 
bor edi. Qishloqqa tushdan keyin yetib keldim. Horgin, holdan toyib. On yildirki, 
umuman xabarlashmagan ikki qarindoshim bor edi. Amakimning xotini va ammam. 
Uylarini eslayman. Birinchi brogan joyim ammamning uyi boldi. Eshik qulf, uy ancha 
avval tashlab ketilgan. Keksa bir amakini uchratib qoldim va undan ammamni soradim. 
-Taniyman, Guluzor Xonimni, -dedi. Oxiratdaopam bolsin. Juda yaxshi ayol edilar. 
Sizlarga umr bersin, bolam. 
Karaxt bolib qoldim. Demak, ammam ham olibdilar-daOilamizning songgi yodgori 
Olsinlartogri odamlar. Togrilarning bu dunyo bialn nima ishi bor. Azaldan bu dunoy 
egrilarga qolgan, togrilarga kun yoq. Olim xabarini eshitgach, ichimda bir narsa uzildi. 
Oh, olim, seni qanday yoqotsam ekan. Sen mening eng sevimli insonlarimni olib 
ketding. 
Keksa amaki meni tanimadi. 
-Sen kimning qizisan?-dedi. Dadamning ismini aytganimda, qishloqqacha yoyilgan 
dovrugimizni gapirdi. 
-Tushundim, tushundim. Sen shu talofatlargaaralashgan qizsan. Nima ham derdim. 
Alloh panohida asrasin. 
Bir narsalarni sezgandi. Balki men oylaganimdan koprogini. Chunki yomon xabar tez 
tarqaladi. Men haqimda nimalarni oylayotganini taxmin qilardim. Men bu qishloq uchun 
yaxshi qiz emasdim. Qariya gapida davom etdi: 
-Dadang ham, oanng ham yaxshi odamlar edi. Ayniqsa, onang farishtadek bir ayol edi. 
Iymonli, tilida doim Quron. Qishloq qizlarini oqitar, ularga dinni, diyonatni orgatar edi. 
Qariyaning qisqagina bir maktubini olgandim:Yahshi bir otadan, dindor bir onadan 
qanday qilib bunaqa qiz boldi. Sen ham oilangni, ham qishloqni yuzini qrao qilding. 
Ehtimol, qariya haqdir. Onam tirik bolib, meni shu holda korsaydi, bundan boshqa 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   21
narsa demasdi. Oh, onajonim! Siz tirik bolsaydingiz. Hurmatingiz uchun ham Quron 
ham namoz oqirdim. Yoqligingiz kun sayin bilinmoqda. Bu hasrat boshqacha bir qaygu. 
Siz qaytolmaysiz, bilamanAmmo men yoningizga boraman. Kopam uzoq kutmaysiz 
Bu dunoyda eng tinch joy qabrdir. U yerda och borilar ortimdan quvlamaydi, izzatnafsim, gururim bilan oynashmaydi. 
Shular hayolimdan otarkan, qariya savol berishda davom etardi: 
-Hozir nima qilyapsan, qizim? 
-Litseyni bitirdim. Huquq fakultetiga kirdim. 
-Yani sudya, prokuror bolsanmi? 
-Ha. Qariya ajablandi 
-Yo, Alloh! Dunyo kimlarga qoldi-ya! 
Keta boshladi. Ortidan chaqirdim: 
-Amaki! Bir daqiqa. 
Tohtadi. 
-Bu qishloqda mening amakim va xotini bolardi? 
-U ham ketdi, bu ham ketdi, -deya qoli bilan bir tarafni korsatdi. U taraf qabriston edi. 
Demak, ular ham vafot etishgan. Demak, bu qishloqda endi hech kimim qolmagan. 
Togri qabristonga yol oldim. Jon dostlarim, qadrdonlarim, hayotim ildizlari u yerda 
yotardi. Mening kelganimni bilishmasdi. Men ularning tuproqlari, ustlaridan unib chiqqan 
otlar bilan suhbatlashaman, dardlashaman yo 
Bu ham yetmaydimi? 
Qabristonga yonalganimda, meni bir hayajon,garib bir his, yuragimni titratuvchi bir 
tuygu qopladi. Goyo sirli bir dunyoning ajib olamiga kirib borardim. Bir lahza butun 
hayollarim tin oldi. Atrofdagi hamma narsa men bilan birga qabristonga yonaldi. U 
tomon goyo bir qol meni oldindan tortar, ortimdan esa nimadir itarardi goyo. Haligacha 
anglolmagan bir tuygu bilan ilgariladim. Konglimda, yuragimda yashagan oilam tomon 
yurdim 
Qabriston boshida uch mozor, 
Onam, dadam va akam. 
Bir hovuch tuproq, bir parcha marmar, 
Unda yozilgandir ismingiz, yoshingiz, 
Bosh ustingizda motamsaro sarvlar, 
Hayotingiz qaygu bilan titradi 
Sizni komdik ona, bir nech yil oldin. 
Kozyoshlar-la bu sassiz yerga. 
Kamsasiz bir oqshom nurlarga badal, 
Motam ulasharkan hasta qalblarga 
-Nima bolardi, meni ham olib ketsangiz, -deya yiglay boshladim. Yolgiz qoldim. Sizsiz 
qiynalib ketdim. Olib keting, meniSizni sogindim. Soginchingiz dilimni ortadi. Hayot 
juda mushkul. Yana ham koproq gunohlargabotmasimdan olib keting, shu bolangizni, 
onajon, -deya hayqirardim. 
Qancha faryod chekkanimni, qancha yiglab,konglimni boshatganimni eslolmayman. 
Onamning qabri ustiga suyandim. Uning siynasiga uning mehribon quchogiga bekinib, 
yumoshoq qollarini silashni istardim. Ha, osha qaynoqlik, osha mehrni his qilar, dildan 
tuyar edim. 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   22
Onamning qabri yonida ozimni yoqotdim 
Oradan qancha vaqt otdi bilmadim. Ozimni unutibman, faryodim atrofga eshitilgan 
shekilli, bir ayolning ovozidan hushimga keldim: 
-Bolam, mozorda yiglash yaxshi emas, ozingni qolga ol. 
Zorga ogirildim. Ortimda bir ayol va bir kishi turardi. Ayol yelkalarimdan tutib, 
turishimga yordamlashdi. Yoshli kozlarimga mahzun, samimiy va dostona nigoh bilan 
boqib: 
-Kimsan bolam, -deb soradi. Seni bu yerlarda hech kormagandik. Bu qabrlar Malak 
Ahsen va Dovud afandilarniki. Sen ularning kimi bolasan? 
Demak qishloqdagilar onamni Malak Ahsen deyisharkanda. Ismi Ahsen edi, 
qishloqdagilar bundan chiqdi, yaxshiliklari uchun ismlariga Farishta nomini ham qoshib 
chaqirisharkanda. 
-Qiziman, -deya oldim. 
-Oh, bolam, -deya meni bagriga bosdi. Sen uning begona qollardagi Ayselimisan? Sen 
haqingda yaxshi xabar eshitmagandik. Yomon qizlarga qoshilgan deyishardi. 
Ishonolmadik. Mashalloh, juda shirin qiz bolibsan. 
Keyin menga ozini tanishtirdi. 
-Men rahmatli onangni korganman. Bolaligimdau menga Quronni orgatgan. Alloh rozi 
bolsin, joyi jannatda bolsin. 
Imom afandining ayoli qolimdan tutdi. 
-Yur qizim, uzoq yoldan kelgansan, uyga boramiz, biroz dam ol. 
Ikki ezgu niyatli inson qolimdan tutishdi. Dardlasha-dardlasha uylariga keldik. 
Sodda, pokiza, tartibli bir uy. Kichkinagina hovlisi bor. Ikkita bolasi ham. Birisi litseyda, 
bir maktabda oqirkan. Ikkisi ham juda yaxshibolalar. Imom afandi va ayolining uyida 
ozgacha bir huzur topdim. Harakatlaridan insonni tasirlantiruvchi ajoyib bir quvvat 
tarqalar edi. Bu insonlar chindan ham yaxshiniyatli va halol kishilar edi. Men yashagan 
muhitdagi kishilarga also ohshamas, bizning inqilobchi guruh bilan esa, umuman 
qiyoslab ham bolmasdi 
Men shu kunlari sira ishdan boshamasdim. Inqilobchi bolishning oziga yarasha 
zaruriyatlari bor edi. Haq, adolat, tenglik kabi tushunchalarni shior qilib olishgandi. 
Dindorlarga qarshi bolishdan asosiy maqsadlari esa dahriylarni kopaytirish edi. Ammo 
oylamasdan bir ish qilmasdim. Haq, adolat, tenglik kabi asosiy inson huquqlarini 
mensimaganlardan nega doim zarar kordim? 
Nega bu insonlar hayotimni zulmatga aylantiradi, meni mendan ayirishdi. Albatta, bazi 
inqilobchilarning xatolari barchasiga tegishli emasdi. Ammo, menga umuman yaxshilari 
uchramasdi. Negadir hammasi menga och boridek tashlanish uchun fursat poylardi. 
Men etiroz bildirganimda:Sen nomusli qizsan, qizim-deyishardi. Nomus degan narsa, 
eski feodal shiordir. Hozirgi dunyo u eski tushunchalar otib ketgan. Mana shuni hech 
qabul qila olmasdim. Tortxotinlikka qarshibolgan inqilobchilarning nomus haqidagi 
qarashlari ijobiymidi va bu nimani ifodalardi? 
Men qarshi bolgan, fikrlariga qoshilmagandindorlar esa, doimo togrilik, va xolis 
komak beruvchilar bolib chiqishardi. Ajablanardim. Togri deganim yanglish, yanglish 
deyayotganim togri chiqayotgandi. Nima bolganida ham, yana yiroqlashdim, xojam. 
Mavzuga qaytayin. Imom afandi va ayoli menga shunday hurmat korsatib, shunday 
taskin berishardiki, hayotimdagi bunchaliknazokat, bunchalik yaxshi muomalani 
kormagandim. Menga tegishli kop narsalarnibilishsa ham, hech sezdirishmas, goyo 
dunyoning eng jiddiy va eng nomusli qizi bilan suhbatlashayotgandek bolishardi. 
Ayolning tavsiyasi bilan qishloq hammomiga tushdim. Songra meni bir xonaga 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   23
qamashdi. Tort-besh soat uxladim. Uygonib qarasam, malikalarga xos dasturxon 
yozishibdi. Unda yoq narsaning ozi yoq edi. Togrisi, juda tasirlandim. Goyo menga 
hayotdan dars berishardi ular. Bu bebosh, bu iflos hayotda farishtadek masum va 
pokiza insonlar borligi meni ajablantirar edi. 
Tushda oilamizni jannatda kordim 
Osha kech ishonib bolmas bir voqea boldi. Bugungacha tasirini sezaman. Ammo ilmiy 
bir izoh keltirolmayman bu voqeaga. Yani u bir tush edi. Tushlarga kop ham 
ishonmayman. Kopincha yaxshi bir tush ham kormayman. Chala-chulpa tuishlarim 
boladi ular, kulib qoya qolaman. Ammo bu tush juda boshqacha edi. Ozimni qolga olib 
tushuntirishga harakat qilaman. Mezbonlarim ikki xonali uylarining bir xonasini menga 
berishdi. Top-toza xonada yolgiz ozim, shovqin va sotqinliklardan yiroqda uyquga 
ketdim. Balki hayotimda ilk bora bunchalar rohatli va shirin uyquga chomgandirman. 
Yerga joy solindi. Choyshabi, korpasi, yostigI hamma narsasi top-toza. Qanday 
korgulikki, shunday pokiza toshakda mendek bir nopok qiz. Ehtimol, bilaturib 
Soat ikkilarda bir ayolning:Biror narsa kerakmi? Biror narsa istaysanmi? deb 
sorashlarini aytmaysizmi? Yo, Alloh! Siz bunchalik nazokatni qayerdan organgansiz? 
Fakultetni bitirganlar, ilm odamlari, quloqlaringiz qizisin. Bu qadar iliq munosabat oldida 
siqilib, uyalyapman, hatto godakdek his qilyapman ozimni. Qattiq uyquga ketdim. 
Uxlashim bilan osha tush boshlandi: 
Hech kormaganim begona shahar. Shu qadar muhtasham, shu qadar bir chiroyli bir 
joyki. Yam  yashil boglash ichida Na kochalarida bir ifloslik bor, na insonni behuzur 
qiluvchi bir shovqin. Rohatbahsh bir shahar. Ozimni bunday hayratlanarli gozallik ichida 
korgach, begona joy bolganbi uchun xursand bolib ketdim. Ozimga ozim tushintirish 
berardim:bu Turkiyaning bir shahri emas, derdim. Bunaqa tartibli, pokiza va gozal 
shahar qayerda bolishi mumkin:Ovropadami?deb oylarkanman, bazi hovlilarning 
eshiklaridagi arab yozuvlari etiborimni tortdi. Bilmaganim uchun nima yozilganini oqiy 
olmadim. Ammo ishonch hosil qildimki:Bu arab shaharlaridan biri bolishi kerak. 
Biroq bilishimcha, qurgoqchilik hukm surgan aran shaharlari bunaqa yam-yashil, suvli 
va jilvakor bololmaydi. Yoshligimdan tasavvurimga ornashgan jannat tushunchasi 
yodimga tushdi. Dinshunos oqituvchilarimiz aytgan jannat shu yer bolishi kerak, deb 
oylay boshladim. Ammo birozdan keyin fikrim ozgardi. Chunki insonlar olgach tuproqqa 
aylanadi, mening moddiyuncha dunyoqarashim boyicha shunday. Jannat va jahannam 
yoq. Tushimda ham bu ikki qarama-qarshi fikr meni behuzur etardi. Ammo jannatdek 
bir joyda ekanligim aniq. Shaharning top-toza yollaridan, kopriklaridan, suvlaridan otib 
borardim. Biror kishini uchratsam sorarman. Ammo hech kim menga qaramas, men 
bilan gaplashmasdi. Shunchalar pokiza, gozal ajoyib insonlarki. Qayoqqa qaramay 
hayratim oshardi. 
Qayerdan kelganini bilmayman, bir payt roparamda akam paydo boldi. Ajablandim, 
sevinganimdan:Abi deya quchoqladim. Chunki akam bilan yoshimiz deyarli teng 
bolgani uchun uning ismini ayrib chaqirardim. U ham menga yotoqxonadagidek akalik 
va gururli sevgisini bir tarafda qoldirib, Aysel, dedi sevgi va mehr tola bir ovozda. 
Akamning xushboy hidlarini tuyardim, ichlarimga singib borardi. Yana har doimgidek 
irodali va qatiy ohangda Yiglama, Aysel! derdi u. Yur, seni onamning oldiga olib 
boraman. 
-Onam ham shu yerdami? Deya soradim undan. Bu yer qayer? Javob bermadi. Faqat: 
-Seni onamning yoniga olib boraman, -deya takrorladi. Akam oldinda, men orqada, 
goyo yumayapmiz, yuguryapmiz, uchayotgandekmiz. Ha, uchyapmiz. Chunki 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   24
oyoqlarimiz yerga tegmayapri. Turk kinolarida shunga ohshash yoki shunday sahnalar 
bor Akam bilan qanday uchyapmiz u tubsiz, cheksiz, gozal shaharni qanday 
kezyapmiz, bilmayman. Yana gozalliklar ichidagi bir koshona qarshisidamiz. Bogchasiga 
kirarkanmiz, men soramasdan, akam izoh berdi. 
-Bu uy bizniki, -dedi. Onam ichkarida. 
Ishonolmasdim. Karaxt bolib qolgandim. Nurab, qulay-qulay degan ikki xonali paxsa 
uydan tengsiz koshonaga-ya 
-Bu yerni qanday oldingiz? Deya soradim. Akam javob bermasdi. Nihoyat bir ayol chiqdi 
qarshimdan. Akamning Bu onam, deyishiga hojat ham yoq edi. 
Onamni quchdim, xushboy hidlarini tuydim
Onamning chehrasi, boylari, gozalligi xuddixayolimdegidek. Yani, men onamni xuddi 
korgandek xayol qilar kanman. Quchogigatashladim ozimni. Ichimni yondirgan, 
yuragimni qon qilgan Ona faryodi ilaBu ovozga, bu hidlarga, bu mehr, bu quchoqqa 
qanchalar mushtoq edim 
-Bolajonim, Ayselim, -derdi u yuragimni titratib, butun alam va iztiroblarimni tokib, 
uloqtiruvchi bir ovozda. Men yiglardim, tinmayyiglashni xohlardim. Shu yoshgach faqat 
shu xayol bilan ovundim. Bolsaydi, meni ursaydi, sochlarimdan sudrab tortsaydi, degan 
onamBoshimni koksiga qoyib olgandim. Imkon qadar xushboy hidiga toyib olay der 
edim Oh, onam, tush bolsa ham, xayol bolsa ham, bu uchrashuv, bu diydorning 
lazzatini hech narsa berolmaydi. Ammo bu tush, mana gayritabiiy bir hol, nur kabi 
otadi-ketadi. 
-Senga ikkita omonat qoldirdim, Ayselim, -dedi. Ular mening eng sevimli omonatim. 
Uyimizda, kichkina shisha sandiqning ichida. Ularni ol. Senda qolsin. Ularga juda yaxshi 
qara, xopmi? 
-Dadam qayerda?-soradim men. 
-U haligacha kelmadi. Biz akang bilan birgamiz. Uning hisobi chozilib ketdi, kutyapmiz. 
Inshaalloh, hisobi tugar va kelar 
Shu lahza uygonsam, korpa ichida terlab ketibman. Negadir ozimga kelolmas, 
qorqqanimdan baqirardim. Tushning tasiri bolsa kerak. Imomning ayoli sozlarkan 
ozimga keldim. 
-Nima boldi Aysel? 
-Yoq, hech narsa, onajon, bir tush kordim. 
-Inshaalloh yaxshilikkadir. 
Onalik mehri ila yonimga otirib, qollarimdan tutdi, yuzlarimni siladi. 
-Sizni ham bezovta qildim, shundaymi? 
-Yoq, yoq, bezovta deganing nimasi. Shundogam tong otay deb qoldi. Xoja afandi 
masjidga ketdi. Men ham namozga turgandim. 
Qanchalar mehribon ayol. Gaplarini maroq bilan tinglardim. Xoja ayoliniXonim afandi, 
xonim esa uni Xoja afandi deydi. Ovozlari shunchalik nazokatliki, bunday baxtli 
muhitni korib, bu baxtli oilaga hasad qildim. Yana yotdim, uxlashga urundim, lekin 
uxlolmadim. Korgan tushimni har soniyasinibalki yuz martalab tahlil qildim. Akam, 
onam bilan quchoqlashishim, ularning hidi dimogimga ornashib, goyo ichimga ham 
singib ketgandek. Har nafasda xuddi shu boyni tuymoqdaman. Tong otgach, birinchi 
navbatda, uyimizga borib, onam menga qoldirgan ikki omonatni olaman. Ammo u 
tashlandiq uydan qorqaman. Imomning ayoli kelsa birga boramiz. Dadam nega yoq edi. 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   25
Nega uning hisobi choziladi? Onamning bugapidan hech narsa tushunmadim. Tushimni 
Imom afandi tabir qildi. 
-Sizni tabriklayman, qizim, -dei u. U korgan tushing Rahmoniydir. Yani haqiqat tush. 
Tushda korganing jannat. Onang va akang jannati bolishgan. Demak, dadangni hisob 
beradigan ishlari bor. Ha, oziga yarasha tabir. Haqiqat bolmasa ham, buni bilish 
quvonchli. Onamning, akamning huzur-halovatga erishgani ham taskin beradi. Imom 
afandi bu tush tasirida qoldi. Ayoli bilan yiglay boshladi. Balki ular bir narsani bilishgani 
uchun shunday qilishayotgandir. 
Omonatni qidirdik 
Imomning ayoli bilan uyimizga bordik. Bizni korgan bir qancha qoshnilarimiz 
toplanishdi. Hammasi bir narsalarni sorashadi. Bazisi u yoq bu yoqdan gap ochadi. 
Bazisi nafratlangandek, bazilari esa qiziqib sozlaydi. 
Xojam, meni ogohlantirishdi. Chiroqni ochirib, uxlashim kerak. Ertaga qiyin kun boladi. 
Yana bir qator tomosha, tahlil va boshqalar. Davom etish umididaman. Hozircha 
ruxsatingiz bilan 
Yana birgamiz xojam. Yozish davomida dam olganimni, yengil tortganimni, oz bolsada 
madad topganimni etirof etaman. Garchi shuncha talofat kordim. Chunki natijalar yana 
barbod boldi. Tez tarqalgan kasallik edi bu. Opka xastaligi qinayotir. Kanser butun 
tanamni azoblayapti. Kundan-kun yashashga ishtiyoqim oshib boryapti. Axir kim ham 
qolini olimga uzatardi? Kasallikmi, qasd qilishmi? Qasd qilishga hojat yoqligini bilaman. 
Negaki tuygularimga asir bolmayman. 
Kelgan joyimizdan davom etamanQishloqda, qishloq odamlari orasida vayrona, 
tashlandiq, tuproq uyimizdamiz. Hamma ashyolar turibdi. Chang tuproq ichida. Birov 
qol tekkizmagan. Devorlari yorilibdi. Bir kishi bunga izoh berdi. 
-Bu uy endi chokadi. Hamma ashyolari kochirilsaydi. Ashyo deyish togri bolsa 
Onamning yodgorliklariButun dunyosi shu yerda. Har qadami aziz, har zarrasi qadrli. 
Har qarichida ming xotiralar. Oh, onam! Shular bilan baxtiyor edingiz-aAchinaman 
sizga. 
Eng achchiq, chorasiz kunimda mening, 
Boldingiz menga yor onajonginam. 
Qalbimdadir hanuz iliq mehringiz, 
Yana mehr-la quching, oanjonginam. 
Tunda sizni oyladim, toldi kozlarim, 
Yiglashni xohlab, tek turdi kozlarim. 
Sizni har joydan izlar kozlarim, 
Sizdan ayrildim-a, onajonginam 
Boshqa bir kishi gapga aralashdi:Biz rahmatli amammngga kop aytdik. Bu ashyolar 
qarovsiz qolmasin dedik. Ammo qol tekkizmadi. Olgunicha kelib tozalab turdi, uyga 
qradi, olganidan keyin shu holga tushdi, mana 
Kop gaplarni anglolmasdim. Chunki oy-xayolim onamning xotiralari bilan band edi. 
Ham u qoldirgan ikki omonatdaUlarni qidirardik, qishloq odamalrining bundan xabarlari 
yoq, edi albatta. Imom afandi, ayoli va men. Birinchi xonada shisha sandiqni kormadik. 
Ikkinchi xonaga kirar kirmas eski yogoch divan yonida oynasi yorilgan bir sandiq 
kordim. Onamdan yodgorlikBalkikelinliksarposidir. Oynali sandiqni korib, yanada 
kuchli hayajon bosdi meni. Titray boshladim.Imom afandining ayoli qolimdan tutdi. 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   26
Joyimda otirib qoldim. Yiglayotgan faqat kozlarim emasdi, yuragimning har nuqtasi 
yonar, ortanar edi. Imom afandi sandiqni ochdi. Ichida ikkita kitob. 
-Bittasi Quroni karim, -dedi imom afandi. Juda ham eski ekan. Ikkinchisi Sozlarnomli 
kitob. Onam aytgan ikki omonat shularmikin? Katta sovga boldi. Togrisi buni 
kutmagandim. Chunki bunaqa narsalargabeparvo edim. Endi esaOnamning 
omonatiUlar men uchun naqadar qimmatli  Imomafandi Said Nursiyni tariflay ketdi: 
-Olkamizdan chiqqan mashhur olim, yaxshimurabbiy, -dedi Kitoblari butun dunyoda 
qiziqish uygotgan. Yoshlar bu kitoblardan qidirgan narsalarini topishadi. 
Umid qilamanki, men ham topaman. Chunki mening ham qidirgan narsalarim kop 
Imom afandi  huquqshunos 
Imom afandi davom etdi: 
-Men huquq fakultetida oqiyotgan paytlarimda tanishgan edim. Kop foyda oldim. 
Dunyoqarashim kengaydi. Qalbimdagi shubha va andishalar ketdi. 
Toxta, toxtaDemak, Imom afandi  huquqshunos. Buni qarang. Ham imom, ham 
huquqshunos. , shu qadar nazokatli va mehribon inson. Hecham tushunolmayman, 
bazan asabiylashaman ham. Bu dindorlar meni kop ajablantirishadi. Goho mutaassib 
odam maktabni tark etib, qizlar oviga chiqadi. Menga shu holni tushuntirib bering-chi 
Imomning rafiqasi kun boyi meni tashlab ketmadi. Butun mehribonchiligni va 
muhabbatini berib men bilan kop suhbatlashdi. Imom afandi, bilimdon, madaniyatli 
kishi edi. Hamma u kishidek bolsa, na dahriylik na jamiyat muammolari bolardi. 
Ruhiyatshunos kabi insonni oziga yaqin olar, muammolarimni iliqlik bilan tinglar, chuqur 
oylab, qorslik qilmay javob qilardi.Bu usulga faqat imomlar emas, balki 
oqituvchilarning ham ehtiyoji bor. Agar oqituvchilar bola va osmir ruhiyatini bilsalar 
edi, hech kim maktabdan qochmas edi. Hech kim oqishga yoshlikdan behafsala 
bolmasdi. Kaltak bilan, tahdid bilan insonnitarbiya qilib boladimi? Avvalo, bolaning, 
osmirning qalbiga kirib, uning mehrini qozonish yollarini organishsa, muammo 
qolarmidiXuddi imom afandi kabi Suhbat davomida biroz asabiylashdim: 
-Johillar, eraksionerlar va eski odamlar bizlarni shu koyga solishdi. Oz holimizhca 
yashashga qoyishmadi, -dedim. 
Men dindor odamalrni ayblamoqchi emasdim.Ammo meni notogri tushunishdi. Imom 
afandi ayoliga bir qarab oldi. Lekin ikkisi ham javob bermadi. Biroz tortinishdi. Men xato 
qilganimni angladim. Tuzatmoqchi boldim, lekin nimadan soz boshlashni bilmasdim. 
Imom afandi ota nazokat bilan: 
-Aysel, qizim, senga bir nima deyishga haqqim yoq, -dedi Bizlar aybdormiz, togri 
gapirding. Biz dindoalr har bir harakatimiz bilan boshqalarga ornak bolishimiz kerak. 
Bizlar kop bilgan, kop oqigan togri yolni korsatuvchi insonlar bolishimiz lozim. Imom 
afandi ota kamtar kishi edi. Shu bois men battar tortinar edim. Men mahmadonalik qilib 
qoydim. Uyida mehmon bol, senga bagrini, konglini ochsin-u, sen uni aqidaparast, 
reaksioner deb aybla. Bu qnaday bedodlikGar u oddiy qopollik bolsa hamBunday 
qilish hech mumkin emasdi. Bu mening telbaliklarimdan biri, xolos. Onamning 
omonatlarini olib ketishga jasorat qilolmadim. TogrirogI, ozimni munosib kormadim. 
Mendek nopok, gunohga botgan, or-nomusi toptalgan bir qizning Quroni karimni olib 
ketishga haqqi yoq. Imom afandidan iltimosqildim. U kishi ularni qabul qildi. 
-Sneda qolsa, juda yaxshi bolardi, senga kuch bagishlardi, tayanch bolardi, -dedi, 
ammo men bunaqa qiz emasdim. Meni kuzatib qoyishdi. Bir vaqt Imom afandining ayoli 
sumkamga qol solgandek boldi. Bu ham Onadoliga xos nazokat edi. Keyin qarasam, 
biroz pul slogan ekan. Ikki enlik xat ham bor:Biz seni juda yoqtirib qoldik. Sen 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   27
jannatlarga loyiq bir qizsan. Har qanday qayguli onlaringda, sevinchli kunlaringda dost 
kabi senga quchoq ochishga hozir ekanimizni unutma. 
Kozlarim yoshga toldi. Qanday yaxshi odamlar. Shunchalik yaxshi bolish zarurmi 
sizlarga? Togrisi, qalbimni, mehrimni oldingiz. Yuragimni sizga qoldirdim. Umid 
qilamanki, sizlarni yoqlaydigan darajada sof va pokiza bir tuygu haligacha qalbimga 
begona emas. Ammo qayerda uBu qahqirlar davrasida sof va pokiza qolish mumkinmi? 
Guborli hislarim bilan ozimni bu yerda begonadek sezdim. Ajoyib, pokiza va huzurbaxsh 
muhitni buzishga haqqim yoq edi. Shuning uchun barcha sirlarni ortda qoldirib, yolga 
chiqdim. Yana sovuq chehralar, jirkanch rejalar tola manfaatlari har narsadan ustun 
bolgan bir muhitga qochayotgandeim. Baxtsiz inson baxtiyorlikni ham his etolmaydi. 
Koramiz, jondek aziz dostlarim menga yana qanday tuzoqlar qurisharkin? 
Istanbulda, qashqirlar davrasida 
Mana, Istanbuldaman. Bir huquqshunos talabadunyoni tuzatishga kirishdi. Yuksak 
orzular yoliga tushgan buyuk sohaning vakili bolmoqchi yolgiz yosh qiz. Amina ham 
Anqarada. U ham tibiiyot fakultetiga kirdi. Bilaman uning kelajagi porloq. U ozini 
himoya qila oladigan va tahlikani oldindansezadigan aqlli qiz. Uning fikr dunyosini va 
goyalarini yoqtirmasam ham, bu haqiqatni tan olaman. Men-chi? Bulgangan, toptalgan, 
zulmatli bir keljak. Chunki men burnimning uchini korolmaydigan qoloq fikrli odamman. 
Har qancha ilgor, inqilobiy nutqlar sozlasam ham Amina va ota-onasi men uchun kop 
qaygurishdi. Senga ishonchli bir joy topamiz. Istanbul katta shahar, kochalarda har 
turli tahlika kezadi. Yolgiz ozing qiynalasan, deyishdi ular Yoq Yana qaysarligim 
tutdi. Keljagimni ozim tanlayman. Kuch qudratimni isbot qilaman. Hech kimning 
hayotimga aralashuvini xohlamayman. Davlatyotoqxonasiga joylashdim. Ammo mening 
nomim, ovozam ozimdan avval yetib kelganekanAtrofimni bir guruh ipini uzgan 
yoshlar orab olishdi. Ilgorlar, nurlilar, hurriyatchilar va yana shu kabi toifa vakillari 
Men kim bolibman ozi? Topilmas bir aksilon yoki toshaklarni isituvchi et-ustixon 
yigindisimi? Bunaqa savollar hech tugamasdi. Xato niyatli, qoloq fikrli, qatiy qarorli 
bolganim uchun emas, menga shundaylar uchrayotgani uchun. Boshda darslarga yaxshi 
qatnashdim. Ammo menga osilganlar yanada kuchli chiqdi 
U yoq bu yoqqa tashlay boshladim. Maktabgabormay qoydim. Ilk borganlarim har xil 
guruhlar, sotsial faolliklarni oshirish nomi ostida iflos ishlar qiladigan joylar edi. 
Inqilobchilar, komunistlar, marksistlar, eronchilar, giyohvandlar, bilmayman yana 
nimalar Qorishiq, iflosHar tomon ostin-ustun.Va bir yosh qiz. Sohasini, goyasini asta 
sekin yoqotgan, kuchi, irodasi nuragan bir qiz Ortimga tushgan, qolimdan tutgan 
yoshlar soyasidan burnimni har teshikka suqardim. Ilk yoqtirgan odamim juda feli tez 
chiqdi. Uni tutib keltirishdi. Qilmishi yo davlatga qarshi bir namoyish yoki geroin tijorati 
Har ikkisidan ham bor. Dinni bilmaydi, Allohni tanimaydi. Bazi oxshashliklarimiz bor. 
Ammo uning ahloqsizliklari menikidan otadi. Shunaqa daydiliklari na yaxshi fikr 
qoldiradi, na umid uygotadi. Asl maqsadi pul, foyda. Yana soxtalik va tuzoq. Aytish joiz 
bolsa ayatman. Huquq fakulteti haqidagi shirin hayollar tugadi. Har kuni qilganimiz 
ichkilik ichish, qoshiq kuylash va uchish. Ha, uchishKeyin esa dunyoni qutqarmoqchi 
bolgan bir daydining yotogida kozlarimni ochaman. Mana senga vada qilingan ideal 
hayot. Istanbul meni juda tez yutib yubordi. Qarshimda yana bir zarba muallaq turibdi. 
Ularga qoshilishga majburman. Pul yoq, joy yoq, ovqat yoq. Allohning qahriga 
uchrasin bunaqa inson. Ozimdan jirkanaman. Ozimcha zamonaviy hayot ayoli 
boldim. Bazi inqilobchi ortoqlarimni fikricha, bu yaxshi. Ayol ham, erkak ham ozi 
xohlaganidek yashashi kerak. Shunday yashash mumkinm, bilmayman? Bazi narsalarni 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   28
bila turib tepaman. Ozim xohlab, ozim yiglayman. Yaxshi odamlarga ham duch keldim, 
albatta. Ojarligim ularni korishga, ergashishga tosiq bolardi. Amina, dadasi, Imom 
afandi, matematika oqituvchisiBu insonlarmeni juda yaxshi korishdi. Himoya 
qilmoqchi bolishdi. Yordam bermoqchi bolishdi. Men esa? Zehnli, aqlli, ilgor fikrli, 
inqilobchi bolaman, deb ularni mensimadim. Kozing kor bolsin. Bilaturib jarga qulash 
deganlari shu-da 
Shu erkinlikmi? 
Istanbulda mustaqilman, shundaymi? Shori qursin bu erkinlikning. Tashqariga chiqsang 
ortingdan bir suruv itTosatdan oromingni buzishadi. Oqishga ketyapman. Juda 
orqadaman. Tartibga kelishim qiyin. Yotoqxonadan ayrildim. Uy topishim kerak. Ammo 
ijaraga katta haq tolanadi. Har galigi tolovruhimdan, rostgoyligimdan, xayollarim va 
idelimdan bir parchasini olib ketadi. Shumi erkinlik? Yoq, azizim, yoq. Sen erkin 
falonchi emassan. Tort devor ichida yashayotgan qishloq qizining fikrlarida sening bu 
qarashlaringdan ilgorroq bir erkinlik bor. Gapir? Amina, Imom afandi mendan kora 
erkin emasmi? Men zamonaviy, ular eskicha.Miyamga bunday mantiqsiz fikrlar qaydan 
keldi? Endi ulardan qutulolmayapman. Chiqarib tashlolmayapman. Ichishni 
xohlayapman, bolmaydi. Uchishni xohlayapman. Qaygularimni unuttiruvchi sehr kerak. 
Shu ahvolda ketsam manzil juda yaqin. Kinlarim yomon xonalarda, iflos uylarda, tark 
etilgan burchaklarda otmoqda. U yerlarda ichar, faqat ichardim. Keyin esa ukol. 
Topsam, albatta. Hozircha piyodaman. Ukollarni tashiydigan qizlar bor. Bu ham bir 
tijoratmi? Keyin esa chidab bolmas iztirob. Mudhish boshliqNega yashayotganimni, 
qayerdaligimni unutaman. Qaniydi, umumanuygonmasam. Bir mikrob yoqolardi. 
Bazan inqilobchi dostlarim majlisiga qatnashaman. Haqiqat haqidagi yolgon gaplarga 
kulib qoya qolaman. Oh, haqiqatlar, tildagidek toza bolsa, togri chiqsa. Obroli 
kurash, togri hayot, inson haqlariqanchalar gozal emasmi? Xuddi shunday deb 
hayqirganlarning hayotimizni zulmatga aylantirishi, bizni bir matohdek ishlatib, songra 
tashlashi? Mana shuning uchun isyon qilardim. Shuning uchun ichib alamlarimni 
unutmoqchi bolardim. Kunlarim azobli, oylar umidsiz. Zorga ikkinchi kursga otdim. Bu 
yogI yoz mavsumi. Aminaning yuzlarcha davatlari ortda qoldi. Necha marotaba Imom 
afandining ayoli va matematika oqituvchim yoqladi. Yoq, yoq. Yonimga kelmang, 
mendan yaxshilik kutmang. Ular bilan gaplashsam, yanada terslashardim. Aminaning 
ahvol sorashi, matematika oqituvchimning chin dildan samimiy bir tarzda Qandaysan, 
qizim? deyishiImom afandini ayolining Seni sogindik deyishi yuragimga bir ogriq 
solardi. Bu yaxshi insonlarni korgach, ichimda bir mudhish kurash boshlanardi. Ozimni 
hisob berishga majburlovchi bir tuyguQilmishlarim uchun meni ayblovchi bir ovoz. 
Shunday paytlarda ozimni burda-burda qilibtashlagim kelardi. Nega men bunchalik 
yomon odamman, deb ezilardim. 
Eng yaxshisi ular bilan korishmaslik. Ichaman, ichaveraman, ozimni yoqotaman, 
alamlarimni unutaman. Yozda yana bekorchiman. Ish topishim kerak. Ammo meni 
ogirlaganlar also oz holimga qoyishmaydi. Biz senga pul, ovqat, yoradigan joy 
beramiz. Togri berishadiAmmo endi yetar, axir mening ham izzat-nafsim borkuNomim, ishim, obroyim, ayolligim bolishikerak. Yoq hammasi bir-biriga qorishib 
ketadi. Ozgarmas vat ark etilmas bir muhitdaman. Necha toshak, necha sevgili necha 
aldagan insonlar yoki aldanganlarTitrayman, uyalaman, boshimni devorlarga uraman. 
Meni xalos etuvchi yoqmiAmmo qutqarmoqchi bolganlarga ham yaqin yolamayman. 
Bu holat meni yiqitadi. Ular yonimga kelishganida ozimcha ulardan intiqom olardam. 
Qanday qilib, deysizmi? Ayollarni matohdek biluvchi va kopxotinlikni yoqlovchi va bu 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   29
haqda nutqlar sozlovchi oxirgi sevgilimni atay aldadim. Tabiiyki, aqldan ozayozdi 
Bir daqiqa, xojam, xonamga yana oq xalatlilar kirishdi. Ikki vrach, ikki hamshira. 
Natijalar haqida bahslashishmoqda. Kozlarida umidsizlik seziladi. Men soxta 
tabassumlaridan payqadim. Ishlar togri ketyapti. Yetar, bu umrga kop narsani 
sigdirdim. Balki bir necha kishining hayotini yashadim. Bular ketishsin, keyin davom 
etamiz 
Ayolim ikkimiz joylashib olgan xonaga oglim va qizim kirib kelishdi. Bizni kozlarimiz 
yoshli, bezovta va gamgin korib sababini sorashdi. 
-Maktub, -dedik. Ammo bu safar umuman boshqacha. Shuni oqiyapmiz. Qaysar qiz 
ekan, bir qancha togri odamlarni yaxshi kormaydi. Shu sabab boshiga tushmagan balo 
yoq. Qaraylik-chi, qanday tugarkin. Biroz suhbat qurib, dam olgan boldik. Bunday 
hayot tozonida, aybning katta qismi Ayselning ozida. Yordamga chozilgan shuncha 
qolni ortga surdi. Onasining omonatlarini olmagandan keyin, oladigani nima 
bolardiYiglayinmi, jahl qilayinmi? Oqiylik, koramiz natija nima bolarkin? 
Insoniylik qadrimni yoqotdim 
Salom xojam, davom etamiz. Endi natijalar meni bezovta qilmaydi. Oladihganimni olib 
boldim. 
Endi bir kocha qiziga aylangandim. Inqilobiy nikoh bilan turmush qurgan kishim mendan 
ham jinni chiqdi. Jizzakiliklarimga qoshilardi. Haqiqiy manoda razolatga botdim. 
Insoniylik qadrimni yoqotdim. Endi yomon sozlar, haqoratlar meni ranjitmasdi, tasir 
etmasdi. Chunki, ranjish insoniylikni belgisidir. Hech auras unda bir fazilat borligidan 
ishora. Endi haqoratdan ranjimaganim uchun butun yaxshiliklarni, insoniylikni oyoqosti 
qildim. Shu bilan menga ishingan va umid qilganlarni ham uyaltirdim. Turmushimiz uzoq 
davom etmasligini hamma bilardi. Erim ehtimol tentakdir. U ham bu ishga chiday 
olmadi. Kopxotinlikni yoqlaydiganlardan edi.Nima ahamiyati bor jonim, kongil kimni 
xohlasa, -derdi. Qilmishlarimdan u ham aqldan ozardi. Men ham. Ortiq ozimni 
taniyolmaydigan ahvoldaman. Goyo ichimda ikki holat kurashardi. Yaxshi insonlar 
qollashga, himoya qilishga harakat qilayotganmen bilan Istanbulning kocha bezorilari 
orasidagi qiz kurashar edi. Hozircha Istanbul tomon golib. Oxirgi sevgilimdan ham 
ayrildim. Beyogli tomonda edim. Topgan ortogimdan dori olib uchardim. Yoki aqlni 
zaiflashtiruvchi biror narsa. Ichim tola, asabiy holda, boshim yorilgudek ogriyapti. Agar 
hech narsa topolmasam juda yomon ahvolga tushaman. Bu lanati odat hech narsani 
tinglamaydi va kutmaydi. Bu ishda sabr ham qilib bolmaydi. Avtobus bekatida 
turganimda kimdir meni turtdi; 
-Aysel, qizim, -dedi, tanish bir ovoz. 
Orqamga ogrildim. Imom afandining ayoli. 
-Siz nima qidiryapsiz, -deya oldim zorga. Meni qucholqadi, yonoqlarimdan opdi. Zorga 
turgan gavdamni qiyinchilik bilan jonlantirishga harakat qildim. Biroz narida turgan 
Imom afandi ham hol-ahvol soradi. Allohim!Ayni vaqti edi goyo. Uchib ozimni yoqotay 
deganimda, imom afandiga yaqin bordik. Boladigan narsami? 
-Biz mehmonxonaga ketyapmiz. Agar imkon bolsa kel, oqshombirga otiramiz. Etiroz 
bildirolmadim. Aslida qarshilik qilmoqchi edim. Ammo ichimda qandaydir bir kuch 
toxtatdi goyo. Birga yolga tushdik. 
-Xoja afandi huquq fakultetida oqiyapti. Imtihonlarga keldi. Men ham biroz hastalandim, 
tekshirmoqchiydim. 
Demak, Imom afandi oqiyapti! Voy, erinmaganeyQulning aqidaparastligiga qara. 
Ozlashtirib ilgorlarga qoshiladi. Bunisiga chidayolmayman. Nima bolganida ham 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   30
tabriklashim kerak. Nima qilay? Atrofimda bunaqa yolboshci topa olmadim. Topgan 
yolboshchilarim qarshi fikr bilan chiqishdi. Xoy,Allohning balolari, biznkilar, qayerdasiz? 
-Oqishing qanday qizim?-dedi Imom afandi. Zoraki bolsa-da, biror nima deyishim 
lozim. 
-Bu yil ikkinchi kursdaman. Biroz qiyin, lekin amallayapman. 
-Oqituvchilaringni yaxshi taniyman. Ular mening ham oqituvchilarim edi. Hozir ham 
ular oqitishmoqda. Oqishim tugash arafasida. Doktorlikka tayorlanyapman. Doktorlik 
bitsa, huquq fakultetida muallim bolmoqchiman. Kursimizda eng alochisi menman. 
Oqituvchilar ham meni koz ostiga olib qoyishgan. Sen ham harakat qil, bir lmiy ish 
boshlaysan. 
Men jim turardim. Ozimga-ozim derdim:Kel, aqldan ozma. Shu insonlarning yaxshiligi, 
seni yoqtirishi va mehribonligi uchun ham aqldan ozma. Mendek tugab bolgan bir qizga 
nechun bunday komak? Meni tushuning. Meningbir kocha qizi ekanimni tushunishingiz 
uchun yana nima qilay? Tushunadilar, tushunib turib, men bilmagan yaxshiliklarni 
qilishadi. Oqshom mehmonxonada bir otirdik. Ularning subati menga huzur baxsh 
etardi. Bir daqiqa bolsa-da, boshqa narsalarni unutdim. Ikkita farishtadek insonning 
siymosiga mahliyo boldim, na bosh ogriq qoldi, na karaxtlik. Bir dam oyga chomdim. 
Bular bilan birga qishlogimga ketsamVayrona uyimizda, yolgiz ozim baxtliroq 
bolmasmidim? U yerda inson goshtini bozorga soladigan tongizlar ham yoq, qtrofimni 
oragan och qahqirlar ham. Kirlangan tananisuv bilan yuvmoqchiman. Nopok ruh, ahloq 
va insoniylikni ham! 
-Meni ham qishloqqa olib ketsangizToglar orasida izsiz hayot kechirayin. Mushuklarga, 
itlarga, eshaklarga organib qolaman. Bas, meni qutqaring. Balki tavba qilib 
ozgararman. Balki onam orzu qilganidek dindor qiz bolarman yoki meni shu holimda 
qabul qiluvchi ham topilar. Farzandlar korib, onalik baxti bilan yasharman. 
Har holda oz-ozim bilan gaplashardim. 
-Biror nima dedingmi, Ayselim, -dedi imom afandining ayoli. 
-Yoq, -dedim. Oylayapman faqat. Osha kecha meni ham mehmonxonada olib qolishdi. 
Imom afandi ham, ayoli ham menga nasihatlar qilishdi. Ammo bularni tinglab, tahlil 
qiladigan miya qayerda? Faqat shunga aminmanki, bunday oilada yashasam, men ham 
baxtiyor bolardim. Qani bunday imkoniyat? Oqishni uchinchi kursda tashlashga majbur 
boldim. Giyohvandlik tufayli boshimiz melisalar bilan janjaldan chiqmasdi. Kopxotinlik, 
ajralishlarHammasi bir xil masalalarAtrofda qashqirlar, ortaning qizi edimBesh som 
pul topish harakatidaman. Aslo tushuntira olmayman, also xotirlashni xohlamayman bu 
jirkach hayotni. Bir dokon yonida ochlikdan bexush yiqildim. Eslaydiganim  qornimni 
toydiruvchi bir parcha nonga qaraganim. Kichik bir shifoxonada ozimga keldim. Kattakatta kozlarini menga tikkan bir doctor. Yonida yana bir kishi. Qolimdagi igna izlari 
meni qanday qiz ekanimni bildirib turardi.Hanuz 22 yoshdaman. Bardoshi tugagan bir 
vujud. Doktor meni shu yerda qoldirdi. 
-Jiddiy savol bor, -dedi. Bu balodan qutulmasang, uzoq yashamaysan. Alohida qon tahlili 
qildik. Bazi savollar tugildi. Bular jiddiy, sogliqqa oid savollar edi. Ozingni qolga olib, 
sogligingga etibor berishing kerak. 
Gapirgancha gapirdi. Yaxshi inson edi. Men uchun foydali takliflar aytdi. 
Och qolmay deb
Doktorning yonidagi keksa kishi meni bu yerga keltirgan edi. Ayyubda yashaydigan 
yolgiz biro dam. Ikki yil avval ayolini yoqotgan ekan. Farzandlari esa boshqa joylarda 
yashashar ekan. Men bilan qiziqdi, yordam berdi. Salomat bolsin. Eng ogir ahvolda 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   31
shunday bir insonga uchradim. Ammo bus afarqtaiy qaror qildim. Bu odamni tashlab 
ketish yoq. Chunki chorasizman. Meni issiq uyiga kiritadigan insonga ehtiyojim bor. 
Ortiq tanlash imkonim yoq. kimligidan qatiynazar, meni uyiga olsa boldiU kishiga 
dardimni aytdim. Nihoyat rozi boldi. Ammoyolgonchi bolmay deb, bor haqiqatni 
aytdim. Tavba qildim. Ayyub Sultonga birga borib, duo iltijo etdik. Ishinmasangiz kerak. 
Dahriy bir qiz dindor kishi bilan turmush qurdi? Men 22 yoshda, u esa 60ga yetgan biro 
dam. Men biroz tartibli, ehtiyotkor qiz rolini oynay boshladim. Hatto boshimga romol 
ham oradim. Buni qarang, inqilobchi, dahriy qiz musulmon boldi-ya? Bunga kim 
ishonadi? Albatta, bu odam mendek bir dahriyni iymonga keltirgani, yoshgina bir 
xonimni topgani uchunHech bolmasa ozicha shunday deb hisoblagani uchun kop 
xursand boldi. Haqqini inkor etolmayman. Buyuk bir mehr bilan menga sohib boldi. 
Dastlab olti oy giyuhvandlikka qarshi davolandim. Endi tuzala boshlaganimda jigar 
xastaligiga chalindim. Ustiga-ustak jigarim shisha boshladi. Kanserni ancha vaqtgacha 
mendan yashirishdi. Ammo bilib oldim. Ichkilikning, giyohvandlikni, hapdori va 
giyohvand moddalar tasirida chalajon bolib qolgan jigar. Keksa turmush ortogim meni 
davolattirdi. Hatto mojiza roy berayotgan edi. Sogligim tiklangani haqida malumot 
ham oldik. Shu orada zarba yedim. Keksa hojayinim yurak xastaligidan vafot etdi. Nima 
bolganida ham oylik nafaqasini menga qoldirdi. Sogliq sugurtasi bilan davolana 
boshladim. Ammo bir kuni farzandlari kelishdi,uy kalitini qolimdan olib, meni kochaga 
haydashdi. Ularning fikricha fohisha bir ayolotalarini boplab aldagan edi. Baribir, 
hojayinimdan xursandman. Meni davolatib, nafaqa bilan sugurta qoldirdi. Istanbuldek 
katta shaharda yolgiz ayol uchun bu oz narsa emas. 
Oh, bu shor peshonam! Kasallikni yengib, sog;ayib ketishga ishonchim bor edi. 
Ahloqimni tuzatayotgan edim. Hattao kasalxonadan chiqib, Ayyub Sulton ziyoratiga ham 
borishni oylab qoygan edim. Yani, Amina va Imom afandining aytgani boladi. Shu 
tariqa halovat topishimga ishonar edim. Ammoiplar uzildi. Yaxshi otayotgan hayotim 
buzildi. Yana eski jarga quladim. Osha hayotgan, yana och qashqirlar davrasiga 
qaytdim. Faqat bus afar borsa-kelmas bir yol. Oxiri berk kocha meni kutayotgan edi. 
Necha kun manosiz, maqsadsiz kezdim. Kimlarga uchradim, kimlar bilan yotib-turdim, 
bilmayman. Yana kochada qoldim. Hushdan ketib yiqilgan edim. Ochlikdanmi yoki 
kasallikdanmi? Menimcha ochlikdan, doktorlarni fikricha kasallikdan. . Marhum keksa 
xojayinimning nafaqasini olaman. Ammo qancha deng! Bir martalik kayfga ham 
yetmaydi. Ichkilik, sigaret, tuz-non uchin bir haftaga ham yetmaydiKeyin esaOsha 
manzaralar. Kasalxonada yana biroz davolandim. Ammo bu azobga chiday olmadimBir 
tekshiruv vaqtida qochdim. Pristanda yana bir moysafid bilan tanishdik. Hammasi 
shunday boshlanar yoFalakdan bir necha kinga ogrilangan vaqtNatija esa malum 
Ammo bu moysafid menga kop yaxshilik qildi. Mendek ayolga sevgi izhor qilsa 
boladimi? Kopdan buyon eshitmagandim bunaqa gaplarni. bolsa-bolar dedim. Hech 
qursa yana biroz yashaymanku U kishi anqaralik ekan. Qatiy turib oldi. Boshqa ilinjim 
bormi ozi/ Ortidan tushdim. Ahmoqligim qursin deyinmi? Shuncha tajribadan keyin 
ham yana aldanish? Bu odam ayollarni bozorag olib borib sotishni ustasi ekan. Bu yerda 
ham bir janjal boldi. Ammo menda kuch quvvat yoq edi. Kasalim ogir edi. Oyoqda 
turolmasdim. Butkul holdan toygan edim. Bitayotagn bir hayot. Har kunim songgi 
kundan ham ogir kechar edi. Ha, xato qildim. Balki shu paytgacha ozimni bunchalar 
ayblamagandirman. Bir dahriylik, bir inqilobchilik va yana bir qancha razolatlar, yetib 
bolmas bir maqsad sari ketayotgandim. Judaqaysarman. Togrilarni agar mening 
fikrim bolmasa qabul qilmasdim. Holbuki, togrilar faqat mengagina tegishli emasdi. 
Boshqa togrilar ham bolar edi. Eng katta xatoim ham shu edi. Ozim balsam-da, atay 
jamoaga qarshi chiqardim. Shu bois burnimni har tashikka suqardim. Har safar bir 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   32
maglubiyatga uchrar, ammo hech aqlim kirmasdi. Yani, bu bemanu hayotning 
sababchisi ozim edim. 
TORTINCHI BOLIM 
Ozimni oldirmoqchi bolgan kunlarim 
Buni qarangki, men jonimga qasd qilishni oylarkanman, ishonib bolmas voqealar ham 
navbat bilan tizilishmoqda edi 
Alloh bor bolsa?
Yana hayotimning bir sahifasi yopildi. Ota jiddiy va iztirobli sahifa. Katta bir shifoxona 
bolimida kozlarimni ochdim. Ish tugagan ekan. Kasalligim bir sabab sifatida meni 
jonimga qasd qilishdan saqlb qolgan ekan. Yana shifoxonadaman, yani olim toshagida. 
Olimni koryapman, biroz narida turib meni kutmoqdaShunday ayanchli kezlarda 
maktub yozib, kimdir ovozimni eshitsin, deya qogozni qoralamoqNega deysizmi? Oh, 
qaniydi buning javobini balsam. Balki yana puch xayollarga berilayotgandirman. Balki, 
ayblanish, haqoratlanish va xorlanish uchndir. Balki, Men shunday qildim, siz ehtiyot 
boling, deyish uchundir. Yoki bir tasalli manaviy bir komak, balki duo olishdir 
maqsadimBalki bulardan hech biri uchun emas, ozimdan bir xotira, malumot qoldirish 
uchun. Nima bolganida hamAmmo bu maktubni yozish uchun katta kuch sezdim. 
Goyo bu maktubni yozish uchun alohida berilgan bir quvvatHayotni yangidan yashash, 
ozimni songgi marotaba soroq qilish uchun bir quvvat edi bu. Maktubni yoza 
boshlaganimga ikki kun boldi. Bir necha soatda yozib, tugatishni oylagan edim. Ammo 
bunday bolmadi. Har xil tuygular, turli fikrlar, holatlar va ularning bir-biridan farqli 
izohlarni his qilib, qogozga tushira boshladim. Holbuki, maktubni boshlarkanman, 
jonimga qasd qilish niyatim qatiy edi. Bu maktub orqali hayotimni zaharlagan 
benomuslarga songgi arta nafrat bildirmoqchi edim. Ammo shu ikki kun ichida maktub 
bitarkanman, hayotimni qaytadan tahlil qildim. Togri ishlarim bilan xatolarimni 
solishtirdim. Qaysidir manoda ozimga hisob berdim. Bu hayotimning umumiy bahosi 
edi. Ehtimol, bugungacha hech oylamagan va hatto aqlimga ham sigdirolmagan muhim 
farqlarni sezdim. Eng muhim farq:bu borliqning, koinot va insonlarning ulug bir 
Yaratuvchisi borligini anglayotganim edi. Avvalboshdan qatiy tarzda yoq deya keskin 
uzib tashlaganim bu mavzuni, aqlim qabul qilaboshlagan edi. Xosh, Alloh bor bolsa? 
Alloh bu koinotni va insonlarni yaratgan bolsa? Bizdan qilgan hamma amallarimizni 
sorasa? Bu hisobga men qanchalik hozirman? Mana shu savol, bir gumon tarzda bolsa 
ham, ichimni, aqlimni kemira boshlagandi. Maktub yozarkanman, dilimga yangi bir 
quvvat sezardim. Goyo qalamim meni bir tomonga boshlayotgandekMen istamagan, 
bu haqda oylashni ham xohlamagan bir tomonga. Endi ozim ham bu maktubning 
qanday yakunlanishini qiziqish bilan kutayotgandimXojam yana charchadim, darmonim 
quridi yana. Ertaga davom ettiraman degan umiddaman 
Bugun uchinchi kunki maktub yozyapman. Ammo bugun butkul ozgacha holatdaman. 
Mudhish tuygular qurshovidaman. Bu satrlarni yiglab, faryod chekib yozyapman. Vaqt 
yarim tundan oshdi. Ishonib bolmas hodisalarni boshdan kechirdim. Butun tanam 
titrardi. Dahshatli hayajonda edim. Goyo yuragim qinidan otilib chiqib ketadigandek. . 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   33
Ozimni zorga qolga olib, bu voqelarni sizga bayon qilmoqdaman. Bu voqealar 
hayollarimni ostin-ustun qilib yubordi. Bir zumda dunyoimni ozgartirdi, zehnimni 
xiralashtirdi. Hayajonimni bosolmayapman. Barmoqlarimda, umuman kuch yoq. Nima 
qilayotganimni bilmayman. Qalam qolimdan tushib ketyapti. Tunning ikkinchi yarmi. 
Quyuqlashgan qonni tortib olishganiga ham bir soat boldi. Uxlasin deb ukol ham qilishdi. 
Xonada yolgizman. Boshsiz, adogsiz qorishiqoy-fikrlar aro bir yol izlayapman. Yana 
hayot kemamni ongga-solga burib, bir umid, bir ilinj kutyapman. Oylayapman. 
Koinotning boshi bosh qoyilganmi? Yoqlik vacheksizlik sari uchyaptimi u? Bir kun 
kelib, butun jonzotlar va barcha insonlar olib, hamma narsa yoq bolib ketadimi? Bu 
olamlarning yagona Allohi bormi? Hamma narsa Uning amri biraln boladimi?Biz 
olganimizdan keyin, yana qayta tirilib, hisob beramizmi? Men orzu qilganim, qollarimni 
tutib, tizzalariga bosh qoyishni xohlaganim onamga, dadamga, akamga yetisha 
olamanmi? Agar jahannam bor bolsa, men shu holimda, u jannatiy insonlar bilan 
topisha olamayman. Yana tinchim yoqoldi. Yani, qayta tiriladigan bolsam, menga 
tinchlik va rohat yoq, bolmaydi ham. Yanaboshi berk kochalarga kirib qoldim. Iztirob 
chekyapman. 
Allohning izni bilan 
Shunga oxshash hayollar bilan otgan yillarimga nazar tashlar ekanman, xonamning 
eshigi gichirladi. Tushimmi yo ongimmi? Eshik tomonga ogirildim. Ikkita ayol, oppoq, 
top-toza libosda. Orangan. Boshlari ustidaozgacha nur. Yuz  kozlaridagi nurlar 
ichimga kirib, iliqlik paydo boldi. Koz-kozga toqnashdi. Shunchalar muloyim, mehribon 
boqishlari, tabassumlari borki, goyo atrofni ozlariga rom etishdi, meni osha sirli olamga 
tortishdi. Bular kim? Hamshiralar emas, Hamshiralarning boshlari ochiq, boylari kichik, 
ular unchalik yoqimli ham emas. Tunning bu paytida meni kim ham yoqlardi. Bu nurli 
chehralarning, umuman, boshqacha tasir kuchini sezdim. Xona ularning ajib nuriga 
toldi. Ular quloqlarimni, miyamni, butun vujudimni chulgagan, tasirlantirgan bir 
ohangda: 
-Alloh shifo bersin, qizim, -dedi ong tomondagi ayol. Ikkinchisi esa qollari oldinda, 
bogli, goyoki tayorlan degandek qarab turardi. Men rahmat deya olmadim. Chunki 
karaxt bolib qolgandim. Yuzlariga hayajon,qiziqish bilan titrab qarab turardim. Shu 
qadar hayajonda edimki, yuragimning otashikoksimni kudirar, goyo parcha-parcha 
bolib ketgudek edi. 
-Siz kimsiz, nima istaysiz mendan, -deya soramoqchi edim, mendan oldin ayol gap 
boshladi. 
-Bizlar Allohning izni va Paygambarimizning sav amri ila nochor qolgan, yordamga 
muhtoj va yordamga munosib bolgan musulmonlarga komaklashamiz. 
Sozlari shunchalik tasirli va muloyim ediki,har bir sozi menga xush yoqar, ichimni 
kuydirardi. Bir zumda bu sozlar minglarcha, milyonlarcha aks-sado bera boshladi. 
Allohning izni va Paygmabarimizning amri ila nochor, yordamga muhtoj va yordamga 
munosib musulmonlarga komaklashamiz. 
Qandaydir umid paydo boldi:demak, meni Alloh va Paygambar nazardan chetda 
qoldirmadi, yordamga loyiq inson ekanman, shundaymi? Bu juda muhim. Balki songgi 
najot yoliMen shularni oylarkanman, kelgan ayollar fikrlarimni oqirdilar. 
-Alloh hamma narsani korguvchi, bilguvchi va komak berguvchidir. Paygambarimiz 
esa, ummatlarida boxabar, nochor qolganlar komak uchun shoshilguvchidir. Olamning 
ajoyib tartibi Allohnung ilmi va qudratidandir. Son-sanoqsiz nematlar esa, Allohning 
qullariga ikromidir. Alloh qullarini Ozini tanishi va qullik vazifasini ado etishlari uchun 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   34
yaratgan. Insonlarga amri, irodasini bildirish uchun paygambarlar va kitoblar yuborgan. 
Ne korgulikki, bazi insonlar shaytonga qul bolib, nafslariga erk berib, dunyo lazzati va 
zavqiga berilib, Allohni butkun unutishadi. Bunday insonlar hatto pashshaga diqqat bilan 
boqsalar edi, uning qanchalik mojazaviy qudrat bilan yaratilganini korishardi. Bunday 
mojizalarda hamisha Allohning ilmi va qudrati namoyondir. Ammo johillar shaytonga va 
nafslariga erk berishdi. Oylamadilarki, insonning dunyoga keltirilishi qanday 
mojizalarga boy bolsa, olimidan song qayta tirilib, hisob berishi ham shundaydir. 
Insonni yaratgan qudrat Sohibiga uni takror tiriltirish hech qiyin emas! 
Bu sozlar mening fikrlarimga, dunyoqarashimga, hayotga munosabatimga achchiq va 
tasirli javoblar edi. Bularning hammasini necha qaytalab oqituvchilarimdan, 
ortoqlarimdan eshitgan bolsamda, nega bunchalik tasirlanmadim? Har bir soz, har bir 
gap miyamda aks-sado berar, asli qarshilik qilishga yol qoymasdi. 
-Onang seni kop duo qiladi, sendan xavotirda. Tayorlan, tavba qil!Allohdan kechirim 
sora!Uning rahm-shafqati gazabidan, jazosidan buyukdir. Allohga yolvor, xatolaringni 
tuzat. Chunki sening umring juda qisqa qoldi. 
Koz ongimda mayin ovozli, mehribon va nuli bilan xonani toldirgan ikki ayol goyib 
boldi. Faqat eshikning gichirlagani eshitildi, xolos. 
Endi nima boladi? 
Allohim, endi men nima qilay? Nochor qolgan gunohkor bir qulingni bunday yordamga 
loyiq korganing uchun endi men nima qilay?Yiglayinmi? Faryod chekayinmi?Ozimni 
ming marotabalab senga qurbon qilayinmi? Alloohim, shu choqqacha gunohdan, 
razolatdan boshqa narsani bilmadim. Duo qilish, yolvorish, iltijo qilish, namoz 
oqishHech birini bilmayman. Terlab, hammanarsam shalabbo bolgan edi. Dahshatli 
bir hayajon va qorquv ichida ozimga keldim. Ornimdan turdim. Ha, Alloh bor. Bu 
olamning egasi U, biz Uning qulimiz. Ammo hech bir tafsilotni bilmayman. Nimadan va 
qanday boshlayman? Nima boladi, menga kim yordam beradi? 
Faryodimga, qichqiriqlarimga hamshiralar yugurib kelishdi. Tabiiyki, ularga 
korganlarimni tushuntira olmasdim. 
-Hech qisi yoq, -dedim. Qorqib ketibman 
Olimim tobora yaqinlashmoqda. Boshim qotgan, xato qilganlarimni, egri yoldaligimni 
aytib hayqiraman. Bu korganlarimning hammasi men uchun oxirgi imkoniyat, songgi 
fursat ekanini bilaman. Buyuk Alloh meni kutib turganini ham bilaman. Ammo yolning 
oxiriga keldim, endi nima qilishni ham bilmayqoldim. Qorishiq fikrlar, manosiz hayollar 
tubida bir kuch topdim. AllohHa, ilk marotaba bunday kuchli hayajonlasnihAlloh! 
Ehtimol hamma narsa tugab, butun shubhalar yoqolganidan keyin bu kuch yuzaga 
chiqayotgandir. Yoki boshqa choram yoqligi uchunNima boladi, biror kishi kela 
qolsaydi. Men ketyapmanku. Kimdir menga Allohni, ozimni va oxiratni anglatsaydi. 
Nima boladi endi? Hamshiralarga, doktorlarga yolvorardim. 
-Amina ismli tibbiyot insitutida oqiydiganbir dugonam bor. Uni topishim kerak, 
korishim kerak. U kelsin, nima bolsa ham, kelsin. Kelib menga tushuntirmoqchi bolgan, 
ammo men tinglashni ham istamagan gaplarni aytsin. Endi ularning navbati keldi. Endi 
osha gaplarga mutojman. 
Aminani kutyapman. Hayotim davomida hech kim, hech narsani bu qadar intiqlik ila 
kutmaganman. Niam boladi, Allohim. Sendan biror narsa sorashga yuzim yoq. Ammo 
onam, akam, menga yordamlashmoqchi bolgan yaxshi insonlar hurmati, olmasimdan 
avval Aminani keltirBunday gunohkor holda huzuringga borishni istamayman. Bilaman, 
ogir-ogir gunohlar qildim. Menga songgimarotaba imkon ber, AllohimBirdan 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   35
bolimdagi pokiza yuzli, dindor assistant esimga tushdi. U har gal xonamga kirganida 
menga dalda berar, Allohga ishonishni va sabrli bolishni uqtirardi. Hatto bir kuni 
qolimda Ozimni topdim kitobingizni korib: 
-Men ham oqidim. Juda yaxshi foyda oalsan, -degandi. Ha, bu masalada shu assistent 
yordam bera oladi. Uni topib, hamma narsani tushuntirishim va yordam sorashim lozim. 
Ertalab birinchi qilgan ishim uni topish boldi. Unga hamma narsani tushuntirdim. 
Farishtadek bir ospirin. Meni kozyoshlari ila tingladi. Menga yordam berishini sorab 
yolvordim. 
-Xavotirlanman, -dedi. Hammasi yaxshi boladi. Men senga yordam beraman. 
Bir necha soatdan keyin muloyim, gozal, mehribon va xushhulq bir qiz bilan kirib keldi. 
-Senga unashtirilgan qizimni tanishtirmoqchiman va u sen istagan masalada 
yordamlashadi, -dedi 
Allohning ishlarini qarang, u ham huquqshunoslikda oqir ekan. Xuddi ruhiyatshunosga 
oxshaydi. Juda ilgor, juda kongilga yaqin.Korganlarimni unga ham tushuntirdim. Meni 
quchoqlab, yiglay boshladi. 
-Sen gunohlaringni oylab, umidsizlikka tushma, -dedi u menga. Bular qanday yaxshu 
mujdalar. Bizlar ibodatlarimizni, qulligimiznioqsatmaganimiz holda bunday lutfu ikromga 
munosib bololmadik. Allohning cheksiz marhamati, shafqati va sevgisi seni panohiga 
olsin. Seni qutlayman. Hatto havasim kelyapti, senga hasad qilyapman 
Shunday shirin sozlar, gozal harakatlar bilan meni umidlantirar, ezozlar edi. Qollaridan 
tutdim. Balki yoshi mendan kichikdir, bilmadim. Hech qisi yoq. Menga yordam berishni 
soradim. 
-Mening vaqtim oz, -dedim. Umrimni bir necha kunga sigdirishim kerak. Menga yordam 
ber. Qayerdan, qanday boshlay? 
-Sen hafa bolma, shoshilma, -dedi. Endi sen bilan birgaman. Avval namozdan 
boshlaymiz, keyin kitob oqiymiz, suhbatlashamiz, kamchilikarimizni tuzatishga harakat 
qilamiz. 
-Xop, -dedim. Men bularni qilishim kerak Hali aqlim, qalbim soroqlarga, shubhalarga 
tola, bulardan qutulishim, iymonli bolishni xohlayman. 
-Qorqma, -dedi. Hammasi joyida boladi 
Savollarimni soray boshladim 
Birgalashib reja tuzib oldik. Assistentning suygani ertalab soat sakkizda keladi va 
oqshom beshgacha qoladi. Bu vaqt ichida namozlarni, duolarni organamiz. Savollarga 
javob topamiz. Kitoblar oqiymiz, suhbatlashamiz. Oqshom u menga kitoblar beradi, 
men ularni oqiyman. Juda baxtiyorman, hayotimda ilk marotaba bunchalik huzur va 
baxtuyorlikni his qildim. Namoz oqishni va duolarni organa boshladim. Turli kitoblardan 
gozal parchalar oqidik, ilohiyot mavzusida suhbatlar qurdik. 
Dugonamdan soragan ilk savolim: 
-Faqat qoqilish, xorlanishKimningdir daldasiga va komagiga muhtojlik, mehr 
kormaslik va inson sifatida qadrlanmaslikQochgan, masxaralangan holda oyin kulgu 
ichidagi yoshlarga havas va siqilishKeyin esa qashqirlar davrasida yem bolish, bir 
chetga uloqtirilishMana meni isyonim sabablari. Nega bu holga tushdim? Mening aybim 
gunohim nima edi? Nega menga hamma zulm qildi? Nega Alloh mega rahm qilmadi? Bu 
adolatsizlikdan, haqsizlikdan koz yumadi? Mana dahriyligimning, inqilobchiligimning, 
haq va tanglik haiqdagi falsafamning asosi. Bu savollar hayotim davomida ichim yondirib 
keldi. Ha, Alloh bor! Ammo bu haqsizlik nega? Bu adolatsizlik nima uchun? Alloh (ozi 
kechirsin) bu adolatsizlikka nega yol qoyadi? Nega bazilarni qollaydi, bizga 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   36
oxshaganlarni chetda qoldiradi? Bizning aybimiz, gunohimiz nima? Hayotim bunday 
bolishini men xohlamagandim. Oxirigachashunday yashashga majburmanmi? Nega 
boshqalar yaxshi hayot kechirishadi-da, men oyoqosti bolaman? Bu isyon meni 
shubhaga soladi. Dahriylikka undaydi, yana Allohning(Ozi kechirsin) adolati bir yoqlama 
 ojizlarni unutib kuchlilarni va boylarni panohida saqlash degan fikrga davat etadi. 
Qiz necha yillardan buyon yuragimga dard bolibyotgan bu fikrlarimni jim turib tingladi. 
Keyin javob bera boshladi. 
-Alloh bizga foydalanish uchun ikki omonat bergandir, -dedi u. Birinchisi, oz tanamiz va 
hayotimiz, ikkinchisi esa koinot va undagi cheksiz nematlar. Agar inson hayoti va koinot 
qonuni inson qoli bilan ozgartirilib, qorishiqholga keltirilsa, berilgan nematlardan 
hikmatiga uygun foydalanilsa, insonlarda umuman, muammo qolmasdi. Hamma 
korguliklar Allohning adolatsizligidan emas, insonlarning oz qollari bilan hayotlarini 
buzishlaridandir. Kozni, aqlni, qolni, oyoqni va dunyoni mukammal qilib yaratgan Alloh 
qullarining xatolarini natijasida paydo bolgan adolatsizlikar uchun qanday masuliyatli 
bolsin? Masalaga haq va adolat tuzasidan ham shunday qarashimiz mumkin. Bizni va 
koinotni buyuk hikmat bilan yaratgan Janobi Haq yaratilgan hamma narsada bizga 
kamchilik, nuqson va adolatsizlik kabi koringan hollarning biz bilmagan hikmatlari, 
sabablari bor. Bazi narsalarni bizlar oz qolimiz bilan buzamiz va adolatsizlikni yuzga 
keltiramiz. Hozir mana shu xonaga bir boy odam kirib, hammaga pul tarqatsaAmmo 
birovga oz, birovga kop barsa. Sen osha kishiga:Nega menga oz, boshqalarga kop 
berding?-deb tana qila olasanmi? Agar shunday desang, katta odobsizlik qilgan 
bolasan. Chunki berilgan pullarda sening haqqing yoq, ular senga tagishli emas. U kishi 
achinib, senga yordam qildi. Yordam miqdorini ham ozi belgilagan. Bu holda sizning 
shikoyat qilishga haqqingiz yoq. Xohlasa bergan pulini qaytraib olishi ham mumkin. 
Bizga ham Alloh koinot nematini, insoniy nematlarni berganammo bazilarga oz, 
bazilarga kop. Bu dunyosi imtihon dunyosi bolgani uchun oz berilganlarni oz hisob 
bilan, kop berilganlarni esa kop hisob bilan imtihon qiladi. Kop olganlar, meni 
imtihonim kop deb kerila olmaydilar. Bilaks, kop mol tufayli ularda masuliyat ham 
kattadir. Kam mol berilganlar esa, isyon qilib, Nega bizga kam beriladi? deya Allohni 
ayblay olmaydilar. U togridan-togri ALlohga oid va Uning ikromidir. Qanchalik oz 
berilsa ham, qul shukr qilishi lozim. Shukr qilmasa, haqqi bolmagan nematga 
erishmoqchi boladi. Natijada oz nematgaham erisha olmaydi. Shukr qilsa, oz 
nematning hisobi ham oziga yarasha oz boladi. 
Olimning misollari mojiza 
Qara, Ayselginam, senga onang omonat qoldirgan kitobdan bir mojiza keltirayin:Sizlar 
ozingizdan baland martabadagi soglom kishilarga qarab shikoyat qilmangiz. Balki siz 
ozingizdan sogliq borasida past bolgan bechoralarga kishilarga qarab, shukr qilishga 
majbursiz. Sening qoling, pchoq bolsa, kesilgan qollarga qara! Bir kozing yoq bolsa, 
ikki kozi yoqlarga qara! Alloha shukr qil. Ha. Nematda ozidan yuqoriga qarab shikoyat 
qilishga hech kimning haqqi yoq. Musibatda ham barchaning haqqi ozidan kora koproq 
musibat chekkanlarga qarab shukr qilmoqdir. Muallif bu izoxdan keyin shunday misolni 
keltiradi:Bir zot bir bechorani minora ustigachiqaribdi. Minoraning har bir zinapoyasida 
unga alohida  alohida ehson, hadyalar beribdi. Minoraning ustida eng katta hadyani 
beribdi. U turli hadyalar uchun bechoradan tashakkur ve minnatdorchilik eshitmoqchi 
bolibdi. Osha chirkin odam zinapoyalarda olgan hadyalarni unutib yohud bepisand 
bolib, shukr qilmasdan, yana yuqoriga qarabdi:Koshki bu minora yanada balndroq 
bolsaydi, yana ham yuqori chiqsaydim. Nega u togdek yoki boshqa minoralardek 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   37
judayam baland emas?deya noshukrlik qilibdi. Bu qanchalar yomon ish, kufroni 
nematdir, adolatsizlikdir. Shunda ham bir insonning yoqlikdan paydo bolib, bir tosh, 
daraxt va yo hayvon emas, inson, musulmonbolib, uzoq vaqt sog salomat va hurmat 
korib, yuksak daraja, oily nematlarga sazovar bolaturib, bazi nuqsonlar bialn sogliq va 
hurmat kabi bazi nematlarga munosib bolmaganiyoki yomonini afzal korishi bilan yoki 
yomonlik qilish bilan qoldan chiqargani, yoki qoli yetmagani uchun noshukrlik qilishi, 
sabrsizlik korsatishiNima gunoh qildim, nega bular boshimga tushdi?-deya rububiyati 
ilohiyotni tanqid qilish yomon bir xastalik, musibatli manaviy kasallikdir. Xuddi singan 
qol bilan korishish kabi 
Men bu izohlardan song kozlarimni bir nuqtaga tikib, chuqur oyga toldim. U esa kitob 
oqishda davom etdi:Bizlar buyuk qudrat egasi tarafidan dunyoga keltirilganmiz. Bizga 
minglarcha nemat va ikrom taqdim etilgan. Nematlarga komilib hayot kechiramiz. Bu 
hayot maqomiga va insoniylik darajasiga erishish uchun minoraning zinapoyalaridek bir 
qancha hayot zinalaridan otamiz. Eng buyuk,eng yuksak daraja insoniylik maqomini 
topishimizdir.  Oylayman:bir tosh, bir tuproqyo daraxt bolishimiz mumkin edi-ku. Bir 
mushuk, sichqon, ilon yoki bir hashorot bolishimiz ham mumkin edi. Ularning ham 
jonlari bor, ular ham hayot kechirishadi. Odam tuproq, toshga nisbatan omadliroq 
bolgani uchun shukr qilishi kerak. Sichqonga nisbatan mushuk baxtliroq. U ham shukr 
qilishi kerak. Ilonga nisbatan sut beruvchi qoy yaxshi munosabat koradi. U ham shukr 
qilishi lozim. 
Butun hayot zinalariga chiqqan, minglarchaqimmatli va noyob nematlarga ega bolgan 
inson, hamma berilgan ikromlarni unutib, Nega men boshqalardek emasman?Bunda bir 
tengsizlik, adolatsizlik bor, desa, sichqon, hashorot, ilon yoki mushuk bu sozga 
qoshilib, Xohlamasang joy almashamiz, deyishi mumkin. Bzining bu haqqimiz kam 
emas. Bilaks, haqqimiz bolmagan qancha narsalarga va haqqa egamiz. Oylayapmiz, 
koryapmiz, suhbatlashyapmiz, yeyapmiz, uxlayapmiz, kulib-yiglayapmiz, bu nematlar 
qanday kam hisoblanishi mumkin? Yoki qalb korligidan noshukrlik kelishi mumkinmi? 
Hozir bizga shu Anqarani bersalar-u, uningevaziga aqlimizni sorasalar beramizmi? 
Bu qimmatli, gozal azolar mukammaligini bergan Zotnng maktublarini nega 
bilmaymiz? Uning nimani xohlashini va bu nematlarni nima uchun berganini oylab 
tadqiq qilmaymiz? 
Onam qoldirgan kitobni qayta tanidim 
Biz maxluqmiz, yani yaratilganmiz. Bizni yaratgan Zot bor. Insonni yaratgan Zot 
insonga zulm qilmaydi. Bilaks, insonni eng kop sevuvchi va madad beruvchi Udir. 
Adolatsiz bolib koringan har bir narsaning hikmatli tomoni boladi. Bu imtihon 
dunyosida hamma nima bilandir imtihon qilinadi. Har bir insonning imtihon qilinish 
darajasi u ega bolgan imkoniyatlarga koradir. Kozi yoq odam tabiiyki, koz haqida 
imtihon qilinmaydi. Buning ustiga kozi yoqligiga sabr qilgan bolsa, shunga loyiq 
mukofatlanadi. Kozi borlar esa, kozi ochiq bolgani, korgan hamma narsalari uchun 
hisob berishga majburdirlar. Boshqaazolar borasida ahm shunday. 
Chuqur oyga chomgandim. Har bir jumlani tahlil qilar, hayotimda aks etgan tasirini 
izohlardim. Demak, manoli va gozal izohlar onam oqigan kitob muallifiga tegishli 
shundaymi? Hay, onam-a! Sen qanchalar bebahoinsonsan. Osha qishloqi, kamtar soda 
qalbing bilan olimlardek hayot kechirib, ongli umr otkazgansan. Hozir seni juda yaxshi 
tushunyapman. Osha ikki kitobni ham nima uchun omonat qoldirganingni ham. 
Konglimdagi javobsiz savolardan biri:Alloh nega bu koinotni yaratdi?degan masala edi. 
Buni ham soradim. 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   38
-Alloh bu olamni nega yaratdi? Bir qancha inson yomon yolsa yurib jahannamiy boladi, 
ahyot ularga zindon boladi. Yaratmasaydi, shuncha azob bolarmidi? Shunda hech narsa 
bolmasdi ham, biz ham, qaygularimiz ham bolmasdi. 
Shu va shunga oxshash savollarni shunchakiemas, organish uchun sorar, ozimcha 
tahlil qilardim. Abrinur xonim bu savolimgaham javob berishga harakat qildi. 
-Koinotni yaratish Allohning irodasi bilandir. Buning sabablarini qidirish biz kabi maxluq 
insonga munosib ish emas. Biro dam konglida paydo bolgan marhamat bilan 
muhtojlarni yedirsa, kiydirsa, ularga pul bersa,xursand qilsa, ulardan biri chiqib:Bularni 
nega qilyapsan, qilmasang bolmasmidi?, deb sorasa, odobsizlik qilgan bolmaydimi? 
Allohning ham olamni nima uchun yaratgani sababini qidirish ana shunday odobsizlikdir. 
Zotan bu mavzuga oz aql olchovlarimiz bilan izoh bersak ham, biror natija bolmaydi. 
Chunki yaratgan nima uchun yartaganini ozi izohlamasayu, yaratilgan bola turib bizlar 
buni qnaday izohlaymiz. Izohlasak ham, yanakamchilik va xato qilishimiz aniq. Ammo 
bu savolga qisman bolsa-da, javob beradigan bolsak:dastlab yaratish istagi biror 
ehtiyojdan paydo bolmaganini va buni faqat Janobi Haqning oziga havola etish 
afzalligini aytishimiz lozim. Inson zimmasidagi eng asosiy vazifa ozi bilan bogliq 
muammolarni organish, hal etishdir. Nima uchun yaratilgan? Vazifasi nima? Qayerga 
ketyapti? Kimga qanday hisob beradi? Hayoti davomida atrofini orab turgan 
nematlarning Egasi undan nima istaydi? Inson uchun, avvalo, ushbu savollarning javobi 
muhimdir. 
Ilk namoz!!!
Tortinchi kunIlk marotaba namoz oqiy boshladim. Yo Rab!... Bun qanchalar yuksak, 
anglab bolmas baxt. Toshak ustiga yostiqni oldimga qoyib, sajda qildim. Turaman, 
egilaman, otiraman. Xasta bolaturib bularni bajryapman. Alloh qullariga qulayliklar 
yaratgan. Bas, Unga yaqin bolishga intil va Undan magfirat sora. Ilk 
namozHayotimda hali hech narsadan bunday hayajonlanib, bundya huzurlanmagan 
edim. Olovdek yonib turgan vujudimning har bir hujayrasiga goyo muz qoygandek 
sokin va ajoyib olamga qovushdim. Allohu Akbar deya olganim takbir sadosi ruhimga 
ifodalab bolmas bir lazzat keltirdi. Chidolmadim, yigladimU buyuk Zotga ibodat 
etishning ozi bunchalar yuksak, bunchalar oily hurmatga munosibligini shu paytgacha 
bilmaganim, anglamaganimdan pushaymon bolib oh chekardim. Zero, Allohga yaqin 
bolishga intilish, unga yuzlanib duoga qolochish, Uning eshigini qoqish va Undan 
gunohlarni kechirishni sorash insonni gozal, nurli dunyolarga olib boradi. Shu payt 
odamlarga yurak titrogiga, Allohdan kechirim sorab, yolvorishlarimga guvoh boling, 
mening xatolarimni takrorlamang, deya hayqirgim kelardi. Boshimni sajdaga qoydim. 
Allohim!Buyuklar buyugi, Sevgililar Sevgilisining qarshisida yerga bosh qoyishYo Rab! 
Sendan nima soray olaman? Menga shunday yorug kunlarni ham korsatding. Ozimni 
tutolmayman. Bu shunday kozyosh ediki,shu paytgacha tokkan barcha achchiq 
kozyoshlarimga badal. Barcha chekkan faryod-figonlarimni arzimas qilib qoydi. 
Yiglagan sari rohatlanar, , koz yosh tokkan sarim konglimdagi guborlar tokilardi. 
Gozal bir yengillik va huzur tuydim. Ruhimda, qalbimda turgan guborlar, xatolar, 
gunohlar yuvilib, bosh qoyganim yostiqqa oqar edi. Buyuklar buyugi, kozyoshlarimni, 
tavbamni qabul qil. Tilaklarimni bajo keltir. Sen eshigingga kelganni quvmaysan. Qancha 
gunoh va xatolari bolsa kechirasan. Zero, boshqa chora ham, boshqa boradigan eshigim 
ham yoq. Agar sen qabul etmasang men qaysi eshikka boraman, men kimga ozimni 
anglataman. Meni Sen yaratding. Men Sening gunohkor bir qulingman. Ming marta 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   39
tavbamni buzdim. Ammo yana Sening dargohingga keldim. Meni bebahra qilma. 
Ozimdan ham kechdim-a 
Yana xonani faryod va qichqiriqlarim toldirdi. Nima bolayotganini anglolmasdim. 
Hamshiralar yugurib kelishdi. Bir necha soatdan keyin ozimga keldim. Men boshqa bir 
dunyoga tushib qolgandim. Ngea shu paytgacha ibodat, namoz lazzatidan mahrum 
yashadim, deb afsus  nadomatlar chekardim.Tong otdi. U gozal qiz yana xonamga 
keldi. Chehrasida mehr nuri va sevgi tola ovozi bilan salom berdi, hol-ahvol soradi. 
Namozni boshlaganimni aytdim. Tabiiy, bolgan voqealarni hamYana menga iltifotlar 
korgazdi. Bazi savollarim bor edi javob istagan. Sumkasidan bir kitob chiqardi. 
-Senga kitob keltirdim, -dedi. Mendan savol sorab charchama. Bu kitobni oqi. Keyin 
savollaring qolsa, soraysan. Kopgina savollarga bu kitobda javob berilgan. 
Ozini qidirgan odam 
Ozini qidirgan odam Muallifi ozingiz afandim. Bu kitobni avvalroq, litseydagi 
matematika oqituvchimning ayoli ham bergan edi. Ammo unga etibor qilmagan, 
oqimagan edim. Yana kitob oqidik. Suhbatlashdik, savollar berdim. Dugonam 
shunchalik muakammal inson ediki, nimani sorasam, mantiqqa xos, meni sihontiruvchi 
javoblar berardi. Kechqurun kitobingizni oqiy boshladim. Ozini qidirgan odamXuddi 
mening kitobimMendek ozini yoqotgan,xarob qilgan, songra:Bir qutqaruvchi 
yoqmi?deya faryod qilgan insonlar kitobiKitobda nimalar yoq? Kitob diqqat bilan 
oqilsa, inson aqli bilan qalbini xiralashtiradigan, monelik qiladigan, bazi haqiatlarga 
tosiq bolgan hamma narsa yoqoladi. Hayajon ham tugagan natijaUzoq yillar dahriy 
bolgan mashhur bir kommunistning qaytishiva hayratlanarli ilk namozi Osha ilk 
namozni oqirkanamn, necha soatlar yigladim. Xuddi mening ilk namozim kabi. Men 
yashagan buyuk fojelai sahna kabi. Iymonga qaytish. Allohga qaytish. Undan avf 
sorash. Bu nima degani? Siz bilmaysiz. Iymonini yoqotgan, keyin mominlik baxtiga 
erishganlar biladi buniOzini qidirganodam xuddi otkir tabibdek manaviy 
muammolariga malham qoydi, javobsiz deb oylagan savollarimga javob berdi. 
Beshinchi kun. Yana farishtalardek dugonam bilan birgaman. Yana osha qizgin 
suhbat, bilmagan mavzularim, qilishim kerak bolgan amallar Kop muammolar 
yechimini topdim. Yana kop narsalarni gaplashdik. Kop muammolar yechimini topdi. 
SHu kuni oqshom dugonam menga ikkinchi bir kitobni berdi. Duzjalik MehmedYana 
sizning kitobingiz. Bu kitobning tasiri va darajasi, umuman, boshqacha edi. Goyo men, 
mening hayotim bor edi u kitobda. Tor fikrli insonlarga, dunoy, oxirat va Allohga isyon 
qilgan ospirin qizNatijami? Ayanchli chidabbolmas bir holatKitobda kopgina muhim 
mavzular bor. Bu mavzular necha yillardanbuyon men yechimini, javobini qidirgan, 
lekin topolmagan masalalarBalki ularningjavobsiz qolishi dahriy bolishimning 
sabablaridan biridir. Xojam, bu kitob uchun sizga behad minnatdorchilik bildiraman, 
rahmat aytaman. Diqqatimni tortgan mavzularning tagiga chizib qoydim. Minglab 
nematlarni inom etgan Zot bularni tekinga beradimi? degan bolim juda etiborli ekan. 
Bizni bu dunyoga yuborgan va bizga tekin nematlar inom etgan Zot, bizni bir maqsad 
uchun yartagan. Qachon bolsa ham bu nematlardan hisob berishimizni soraydi. Chunki 
har bir oldi-berdining sababi va hisobi bor. 
Juda togri. Har bir narsaning hisobi bor. Bundan qanday koz yumish mumkin? Qanday 
idrok etmaslik mumkin buni? 
Koinotning bir boshi bor, bir oxiri, degan mavzu ham diqqatimni tortdi. Chunki necha 
yillardan buyon men amal qilgan falsafaga kora, moddiylik azaliydir. Borliqning 
boshlanishi yoq. Nihoyasi ham bolmaydi. Buni oqib kop foyda oldim. Dagriylik 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   40
falsafamning songgi qoldiqlari ham ochirilgandek boldi. Chirigan suyaklarni kim 
tiriltiradi? nomi bilan berilgan malumotlar esa, bir soz bilan aytsam, men uchun 
mojiza edi. Tuproq ostida necha asrlar buzilmagan va shu vaqt oraligida hech bir tiriklik 
nishonasini bildirmagan viruslar mos bir muhitda tirilib hayot topar ekan, vafot etgan 
insonning Janobi Haq amri bilan yana hayotga qaytishi nega mumkin bolmasin? 
Koinotni barcha maxluqoti bilan benuqson qilib yaratgan Robbimiz, bu idashdagini, Ozi 
xohlasa tokib, Bol! amri bilan bitta-bitta tiriltirib, ilohiy sahnaga toplay oladi. Taqdir 
bilan bir izoh etiborimni tortdi. Janobi Haq, taqdirimizda tugilishdan olimga qadar 
nimalar borligini, nimalarni orzu qilib va qanday yashashni istashimizni va irodamizni 
qanday ishlatishimizni, azaliy ilmi bilan biz tugilmasdan oldin biladi. Ana shu 
istaklarimizga kora taqdirimizni yozadi. Yani,bizning xohishimiz va istaklarimizga kora 
taqdirimizni oldindan rejalashtirib qoyadi. Shuning uchun, Alloh va qismatni ayblashga 
haqqimiz yoq. Faqat ozimizni, notogri ishlatgan irodamizni ayblay olamiz. 
Haqiqiy Iymon eng ulkan baxtdir 
Duzjalik Mehmedni oqib bolgach, buni yaxshi bilib oldim. Iymon shunday bir kuchquvvatki, unga yetishgan inson bu dunyoda baxtiyor boladi. Shuni etirof etish kerakki, 
Allohga ishonmagan insonlar baxtsiz, noumiddirlar. Baxtli va sabotli korinsalar-da, bu 
holatlari soxtadir. Inson qancha:Ishonmayman, bunaqa narsa yoq degan sari 
qalbining tub-tubidan Alloh bor, seni yaratgan Udir degan haqiriqlarni eshitadi. Men 
osha ovozni, umuman, toxtatolmadim. Eng ishonchasiz, eng tajavuzkor kunlarimda 
ham, ruhimning tub-tubidan osha qaynoq vamehribon ovozni his qildim. Alloh bor, 
Unga yolvor, deya hayqirardi. Ammo quloq solmadim. Bularning hammasiga notogri 
ishonchlarim sabab bolgani tabiiy. Bu jamiyat aybidir, talim tarbiya aybidir. Yoshlarga 
ishonch iymonni tushuntirmasangiz, ozlaricha osiy, gunohkor, isyonkor va buzgunchi 
bolib ulgayadilar. Keyin siz:Nega yoshlar buncha bebosh chiqishdi? deysiz. Tarbiya 
uchun masul odamalr qayga qarashmoqda? Ishonamanki, ular bu haqda ertaga albatta, 
javob beradilar. Masalaga chuqurroq kirishuchun bir xotirani sozlab bermoqchiman. 
Huquq fakultetida oqiyotgan paytlarim bir majlisga chaqirildik. Bir guruh dahriylar 
yurtni, millatni va hatto butun dunyoni ham qutqarishmoqchi. Minbarga chiqqan 
ortoqlar bilganlaricha balandparvoz gaplarni gapirishdi. Mening hayolim joyida 
bolmagani uchun nimalar gapirilayotganini yaxshi anglay olmasdim. 
Tanish ortogimiz yana minbarda. U mashhur usta edi. Huquqdan tibbiyotga, 
rassomchilikdan yozuvchilikka, xulla har ish,har joyga kochib yurar, ammo qorni 
toymasdi. U bizning fikr ustozimiz edi. Qarashlari bizga nisbatan sayoz bolsa-da, kop 
olqish olardi. Sheriy bir suhbat uslubi bor edi. Joshib gapirar, odamalrni ham joshtirar, 
bazan oylantirib qoyardi. Mana u yana minbarda:Hayotga bir marta kelamiz, olgach, 
kozlarimizni qayta ochish yoq. Bu dostlik, gmaxorlikning qadriga yetmayapmiz. 
Qayta tirilish yoki Boshqa tanaga kirish kabi safsatalarni qoying. Ular aqldan uzoq, 
ilmga begona narsadir. Koinot ham, biz ham bir moddamiz. Olimdan keyin hamma 
narsa yoq boladi. Qorqmang, sizni sizdan boshqa hech kim taftish qilolmaydi. Bunday 
bolmagur, halol-harom haqidagi qorquvlarga berilmang. Bular Orta asrning qoloq 
tushunchalaridir. Istaganingizni qiling, orzu qilganingizdek yashang, xohlagan joyingizda 
va istagan kishingiz bilanMana yaxshi hayot kechirish va baxtiyorlik 
Olqishlar yogilarBu bizning sarkan ustamiz edi. Bizning ilgorimiz, fikr otamiz va 
rahbarimiz Sarkan usta. Ammo, u tosatdan oramizdan ketdi. Keyin esa uning bu yoldan 
qaytganini, namoz oqiy boshlaganini eshitdik. Oshanda biz bu holga tushunolmagan 
edik. Sarkan usta asl haqiqatlarni anglab yetganini endi tushundim. Bizni 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   41
tarbiyalaganlar, ota-onalar, tarbiyachilar vaoqituvchilar bu haqiqatlarni yoshlikdan, 
bolalikdan tushuntirishganida edi, jamiyatda adolatsizlik va anglashilmovchilik qolmagan 
bolardi. Nega shunday qilishmaydi, ular, a? Taqdir ekan, yoshlikda iymon yolini 
korsatmoqchi bolgan insonlarga ham monelik qildim. Qilmishimdan endi nadomat 
chekmoqdaman 
BESHINCHI BOLIM 
Olim toshagida qayta tirilish
Bir mojiza roy bera boshladi. Olimni kutarkanman, tanimda yangidan bir kuch paydo 
bola boshladi. Kozyoshlarim joynamozni holqilganTirilish, goyo yangidan tug;ilish 
Allohning rahmatidan umid uzib boladimi? 
Endi avvalgi Aysel emasman 
Avvalgi Aysel emasmanDugonam bilan tanishganimga bir hafta boldi. Shu aniqki, men 
bir hafat oldingiz Aysel emasman. Har holda, ozgarish va onglanish shu bolsa kerak. 
Qalbimni, tuygularimni va tushunchalrimni soroqqa tutyapman. Otgan hayotimning 
kichik qaygulari unutilgan. Faqat katta gunohlarning qaygusi, iztirobi azoblaydi. Bu 
chirkin ishlarda aybim, ishtirokim yoq deya olmayman. Albatta, gozal fursatlarni boy 
berdim va iymon yolini tutmay, sarkashlik qildim. Ammo men yetim, tarbiyasiz, hech 
kimi yoq yolgiz qiz edim. Atrofimda ezgu niyatli kishilar bor edi. Shunday botqoqlikka, 
gunohlarga va xatolarga botdimki, qutulish umidim qolmagan edi. Xato qilayotganimni 
bilardim. Bu xatolarga vaqti-vaqti bilan qarshi chiqardim, ammo yolgiz edim, eplay 
olmadim. Endi esa, manzilga yetay deganimda Allohni tanimoqdaman, ammo shuncha 
xato, shuncha ogir gunohlar bilanGunohlardan, qilgan xatolardan titrab ketyapman. 
Alloh iltijoyimni qabul qilmasa, gunohlarimnikechirmasa? Mana, meni oylantiradigan, 
tashvishga soladigan narsaBir daqiqa bolsa ham bu hayoldan qutula olmayapman. 
Bilaman, Allohning magfirati va marhamati oily. Yagona tasalli shu. Har namozda, har 
soat, har daqiqa va hatto har soniyada Mavloning huzurida ekanimni bilaman. Shu 
sabab kozyoshlarimni toxtatolmayapman. Kozlarim yumilsa ham, yuragim va butun 
borligim faryod chekadi. Suhbatdoshimning bugungi mavzusi Allohning avfi va 
marhamati edi. Abrinur Xonim menga taskin berish uchun bu mavzuni tanlagan. 
Gunoh va magfiratga oid oyat va hadislarni yozib oldim: 
Kim Allohga ishonsa unga erishadi. Alloh uning ishini xayrli qiladi (Taloq, 3) 
Siz meni yod etingki, men ham sizni yod etayin(Baqara, 152) 
Allohni kop zikr etingki, najot topasiz(Ahzob, 41) 
Har momin gunoh bilan ojizdir va tavba bilan kuchlidir. Ularning yaxshisi 
tavba bilan olganlaridir. (Hadis) 
Qilmishidan pushaymon bolib yiglash qanday baxt (Hadis) 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   42
Men qalbi oksiklarning yonidaman (Hadis) 
Bu oyat va hadislar menga umid bagishladi.Qilgan xato va gunohlarim Allohning avfi 
oldida hech narsa emasligini bildirib, ichimni yondirayotgan otashni biroz sondirgandek 
boldi. Allohga yaqin bandalardan biri bir odamga shunday umidni yetkazgan, Yana 
kelyana kel! deya davat qilgandi:Nima bolganida ham yana kel!Bu bizning 
dargohimiz, umidiszlik dargohi emas. Yuz marotaba tavbangni buzgan bolsang ham 
yana kel!!! Allomalarni biri aytganidek:Har bir inson zimmasidaiymonli bolish yoki uni 
toqotish davosi bordir. Bundan qochib qutulish, bu masalani eshitmaslik yoki u bilan 
qiziqmaslik mumkinmi? Men shunday girdob ichidaman. Iymonli bolish davosi nimaligini 
butun borligim bilan joshib, titrab his qilyapman. Tobora olimga yaqinlashmoqdamna. 
Hozir shu eshik ochilib, boshqa bir zot ichkariga kirishi va ozgacha natija bolishini 
bilaman. 
Eng oily maqsad Iymondir 
Bu mehmonlarning mehmoni. Hayotning tugaganini elon qiluvchi farishtanomi 
qorqinchli bolsa-da, Allohning amrini bajaruvchi bir farishtaNoiloj boshimni kotarib, 
marhamat, kelin deyman. Meni Allohga yetishtiruvchi songgi hamlani kutaman. Endi 
juda yaxshi bilamnki, , insonning eng kattavazifasi, eng buyuk maqsadi, eng katta 
davosi iymonli bolishdir. Chunki songgi damda, bizga qol keluvchi iymondir. Hamma 
narsa jim bolib, faqat iymon suhbatlashadigan songgi daqiqa. U paytda insonga hech 
narsa yordamlashmaydi. Ne dost, na ortoq, na gozallik, na boylikHayot tushunchasini 
koproq tushunib boryapman. Hayotning yagona manosi bor, iymonni qolga kiritish yoki 
boy berishHamma hisob kitoblar shu asosdaYordam ber, Yo Rabbim! Mendek bir 
hayotini razil yollarda otkazgan ojiza qulingga yordam ber. Yuzim yoq, uyatliman, 
hijolatdaman, iztirobdaman. Songgi kunlarimni, songgi daqiqalarimni otkazyapman. 
Sendan boshqa yoronim, dostim va suyanuvchim yoq. Yana Senga hamdlar bolsin, 
shukrlar bolsin. Shularni ham bilmay, bundan ham chuqurroq botqoqlikda umrim tugasa 
nima bolardi? Abadiy jahannmda qolardimkuOnamga, dadamga, akamga yetisha 
olmasdimAllohim!Bu dahshatni oylash ham kishini hayajonga soladi. Hurmatli Xojam, 
sizga yozish yozmaslik xususida ikkilanganim bir voqeani boshdan kechirdim. 
Assistentning qistovi bilan yozishga qaror qildim. Quronni organa boshlaganimga sakkiz 
kun boldi. Endi ozim oqiy olaman. Asosan shomdan keyin va bomdod namozidan oldin 
oqiyapman. Quronning ham, Javshanning ham manolarini bilmaganim uchun ularning 
har bir harfi mojizadek tuyular, dilimga rohat baxsh etardi. Qanchalik yengil 
tortganimni, rohatlanganimni aytib berolmayman. Ishinishingizni xohlayman, Quron 
yoki Javshan oqiy boshlasam, ogir qaygularim, iztiroblarim goyoki beiz yoqolardi. 
Oqishni toxtatsam yana boshlanardi. Bu Quronning mojizasi, Javshanning karomati 
ekanligi aniq 
Kecha hayotimda bir voqea roy berdi. Haligacha uning tasiridaman. Uni bir shukr uchun 
ham yozishim lozim. Bu voqeani eslasam, ozimni yoqotaman. Na barmoqlarimda, na 
ozimda quvvat qoladi. Butun vujudim hayajondan larzaga keladi. Yo Rabbim! Sen 
buyuklar buyugi, har bir mazlumning, bechora, nochor va har bir qulning Homiyi, 
madadkori, suyanchigisanBu gunohkor qulingga tushda bolsa ham, bunday gozal 
tuygularni berganing uchun Senga cheksiz shukronalar bolsinKecha bomdod 
namoziga tayorlanish uchun bir soat erta turdim, Quron oqidim, rohatlandim. Ishtiyoq 
bilan Rabbim huzurida qol boglab, namozni boshladim. Aytishga majburman, bu ikki 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   43
oshiqning topishuviga oxshaydiNamozni boshlasam, Rabbimning qarshimda turganini 
butun hujayralarim bilan his qilaman, titrab hayajonlanib ketaman. Unga qol ochib, 
boyin egish, yiglab yolvorish, avf sorashTushuntirolmayman, also 
tushuntirolmayman. Bu tuygu, bu sevgi, buishq hech narsaga oxshamaydi. Butun 
borligimni rohat va lazzat chulgaydi. Osha ishqning sururini his qilmagan hujayram 
qolmaydi. Ozimni xuddi pokiza va masum godakdek his qilaman. Oh, haqiqatda ham 
shunday bolsa qaniydi. Buning uchun nimalar berishim kerakBuning uchun har qancha 
qurbonlik bolsa tayorman. Nasib qil, nima boladi bu qulingga shu baxtni ravo korsang, 
yo Rabbim! Shu hislar ogushida Rabbim huzuridaman. Kozlarimdan oqayotgan yosh 
togri yonoqlarimdan sirgalib tushayotganini his qilardim. Yuragimning hayajon bilan 
ishq bilan urishi. Goyo shox bir bolakay qolidagi qushcha kabi 
Kabada onamni kordim 
Mana shu payt osha voqeaning siri oydinlashdi. Qarshimdagi turgan devor, deraza, 
pardalar bir zumda yoqoldi. Goyo teatr pardasi ochilib, boshqa sahna korindi. Faqat 
rasmlardagina korganim  Kaba. Boshqa bir korinishda men osha sahnada paydo 
boldim. Minglab musulmonlarning Allohu Akbar!Allohu Akbar! degan nidoalri ichida 
Kabaga qarab namoz oqirdim. Kuchli hayajon,hayrat va joshqin tuygular qoynida 
edim. Bu joining fayzi, lazzati butun tomirlarimga qadar yetib bordi. Ha, xuddi shunday 
olamon orasida edim. Bu hayol emas. Insonlar bilan korishyapman, gaplarini 
eshityapman. Yo Rabbim! Nimalar bolyapti? Bu tush bolmasin, uygongach tugamasin. 
Nogoh bir qol meni tutdi va Bolam deya quchogiga oldi. 
-OnajonSiz?. . . 
Yonida akam, Ammo dadam yoq. Sorasam, yana osha javobni oldim: 
-Haligacha hisobi tugamadi, eklgani yoq. 
Onamning toyib bolmas hidini tuydim. Quchoqladim, hidladim, opdim. 
-Onajon, siz qanchalar mehribonsiz. Akam bilan quchoqlashdim. 
-Qizim, seni tabriklayman, -dedi onam. Sen Quronni oqiy boshlading, seni qutlayman. 
Meni iymonimni osha kitoblar qytqardi. Seni kop duo qildik. Biz har juma kuni 
Paygambarimiz sav bilan korishamiz. Sen uchun necha marta Paygambarimizga sav 
yolvordim. Unga iymon haqiqatlari nasib qiladi, deb mujda berdilar. Shukrlar bolsin. 
Seni kutayotgandik. Demak, Janobi Haq tavbangni qabul qilibdi. Yu, seni 
Paygambarimiz sav yonlariga olib boraman. 
Allohim, men!. . . Mendek gunohkor, isyonkor bir qulmi shu? Sizga teriflab 
berolmayman, Xojam. Chunki bardoshim yetmaydi. Paygambarimiz sav bilan 
uchrashdik. Bu gunohkor ummatini, qabul qildilar, meni odam safiga qoshdilar. 
-Seni muborak bir kunda chaqiramiz, -dedilar. 
Ozimga keldim. Namoz oqirdim. Bu qandayikrom, qanday ehsonQanday tushunish 
mumkin bu hodisani? Yo Rabbim! Meni shuncha nematlarga munosib kording. 
Haqiqatini ayon qil! Qolimni bosh qaytarma. Hijolat qilma. Sening avfing va rahmating 
barcha gunohlardan xato va isyonlardan buyukdir. Ha, juda yaxshi tushundim, xojam. 
Albatta, muborak bir kunda hayot bilan vidolashish nasib qiladiMuborak kunBu juma 
bolishi mumkinmi? Yaqinlashayotgan Baroat kechsi hamIkkisi ham juda yaqin. 
YolovchimanGozallar gozaliBuyuklar buyugining roziligini topish yolidaman. Barcha 
gunoh, xato va isyonlarim bilanUning eshigiga borib, boshimni egaman. Balki, maktub 
yozib bitirolmasman. Toqatim tugadi, bardoshim sondi. Yana biroz dam olayin. Bugungi 
kun men uchun songgi faslning boshlanishi edi. 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   44
Dugonam Amina bilan uchrashdim 
Birinchisi, yana kuzatishlarning natijasiVujud saroyim qulayapti. Hayot soqmogining 
songida olim chirogining nurlari yorqin korinmoqda. Buni vujudimni qamragan 
bardoshdan ham sezyapman. Bazan ogriqlarim chidab bolmas darajada boladi. 
Narkozlar ham yordam berolmasligini bilaman. Ammo nolimayman. Nolishga haqqim 
bormi? Chunki mulk meniki emas. Mulkni bergan va uni istagnidek tasarruf etuvchi 
Allohdir. Bizlar faqat omonatchilarmiz. Omonatchi faqat omonatni nazorat qiladi, xolos. 
Ammo unga egalik qila olmaydi. Ikkinchisi esa, yollariga koz tikib, hasrat chekib 
kutayotganim Aminaning tashrifiBu tong xuddi farishtalardek eshigimni ochib kirob 
keldi. Biro lam iztirob, ogriqni unutdim. Yillar hasratidan biz sarmast edik. Omon bolsin, 
assistant Aminani topibdi. TogrirogI, Amina bizni topibdi. Men pastga tushayotganimda 
Amina meni korib qolgan. Albatta, qorqib ketgan, bu holda meni tanib olishga 
qiynalgan. Bolimdan sorashga chiqqanida assistentga uchraganMeni soragan. 
Assistent mening Aminani kutayotganimnibilgani uchun tezda tanigan. Amina shu 
fakultetning boshqa bolimida oqirkan. Yani, bzi yonimizdagi Aminani qidirib yurgan 
ekanmiz. 
-Oh, Amina! Sen eng aziz dugonamsan. Sen qanday yaxshi dostsan. Meni bu 
chirkinliklardan qutqarish uchun. Och qashqirlar qolidan tortib olish uchun, iymon 
haqiqatlarinidan xabardor qilish uchun ozmuncha harakat qildingmi? Sen ogI, kulfatli 
kinlarimning dostisan. Yana shunday yaxshilik qilyapsan. 
Bu jamiyatda shunday insonlar kop bolishi kerak. Yoqsa, yoshlik gunohlardan, 
yomonliklardan ozini himoya qilolmaydi. Amina samimiyligi, mehribonligi va dostligi 
bilan menga tasalli berar, olim, oxirat va iymonning rohati va lazzatini anglatardi. 
Assistentning suyuklisi Abrinur Xonim bilan Amina ikki qoriqlovchi farishtadek boshimda 
turishibdi. Bu vujud saroyining inqirozi yaqin ekanligini ular ham bilishadi. Amina 
hujjatlarimni tekshiribdi. Xonaga kirgach, sezdirmaslikka harakat qildi. Ammo, men 
yuzidan tezda anglab oldim. Yana meni mehrbilan quchib:Tuzalib ketasan, qorqma, 
degan sozlarining ohangi goyo Hozirlan, uzoqyolga chiqyapsan! degandek eshitildi. 
Azroil bilan uchrashuvni kutyapman 
Ha, men bir yolovchiman. Manzilim juda yaqin. Azroil bilan uchrashuv onimni, Huzuri 
Ilohiyga chiqishimni kutib, kun sanay boshladim. Ushbu satrlarni yozarkanman, 
yuragimning songgi kuchini sarflayotganimni bilaman. Chunki, endi turolmas, otirolmas 
edim. Namozlarimni ham ishora bilan oqiyapman. Bu endi aniq nihoya edi. Allohning 
ishlariga qarang, Xojam! Qayerdan qayergaBu maktubni nima maqsadda 
boshlagandim, oxiri nima boldi? Yo Rabbiy! Senga beadad shukrlar bolsin. Oz jonimga 
qasd qilish maqsadida boshlagan mojaroli maktubim meni Rabbim huzuriga keltirdi. 
Senga cheksiz shukrlar 
Sizdan bir iltimosim bor xojam. Siz yuzlab, minglab shigordlar tarbiyalagansiz. Bular 
ichida togri yolni topgan,iymon haqiqatlariga yetishgan oquvchilar kop Duzjalik 
Mehmed kabi shahid bolganlari, duosi ijobatbolguvchi yana kopgina oquvchilaringiz 
ham bordir. Boshqa kopgina tabarruk insonlarni taniysiz. Nima bolsa ham mening 
haqqimga duo qiling. Meni ham bir oquvchingizdek qabul qiling. Modomiki, ustoz 
ekansiz, siz ham men uchun masulsiz. Ustozlar qabrini ziyorat qilganingizda men uchun 
ham fotiha oqing. Mening ham salom va duolarimni ularga yetkazing. Quroni karim 
tilovatidan keyin duo etarkansiz, bu gunohkor shogirdingizni ham ismini zikr qiling. Buni 
juda ham xohlayman. Nima bolganida ham unutmang, xojam. Bu maktub mening eng 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   45
katta hisobchim, eng katta kitobim boldi. Inshaalloh oqiganlar, eshitganlar meni duo 
qilarlar. Inshaalloh, ular menga lanat yogdirishmas. 
Bu maktubni yozishim ham Allohning lutfu karami bilan boldi. Maktub yozish havasi 
meni qayerdan qayerga olib keldi-ya! Ham maktub bitdi, ham ozim ado boldim. Balki 
bular songgi satrlar, songgi sozlarimdir. Tush korganimdan keyin ham bir juma otdi. 
Ajalim bitmagan ekanman, tirikman. Muborak Baroat kechasiga ikki kun bor. 
Chorshanba oqshomi gunohlarimga magfirat sorab, muboark kechada yana yolvorib, 
kozyosh tokaman. Balki, osha kechani kutayotgandirman. Bu maktub sizga yetib 
borsa, men uchun duo etishingizni istaymanAgar yonimda bolganingizda edi, 
qollaringizdan opardim. Ammo mening ornimga bu maktubim qollaringizni opar, 
Inshaalloh. Hech bolmaganida samimiyatimni shu tarzda qabul eting. Shubhasiz, hali 
Huzuri Ilohiyda Duzjalik Mehmedning sohibini taniyman. Kitoblaringizdan kop 
foydalandim. Iymonimni qolga kiritishimuchun katta mehnatingiz singdi. Allohdan 
kelganman. Unga ketyapman. Azroilga iymon bilan ruhimni topshirib, Huzuri Ilohiyga 
iymon ila qaytmoqchiman. Bu maktub ham iymonimga shohid bolsin. Allohga omonat 
boling, xojam. Inshaalloh, sizga yana kop yaxshi iymonli shogirdlar tarbiyalash nasib 
qilsin. 
Hurmat bilan qollaringizni opib qolaman. 
Gunohkor shogirdingiz Aysel 
Bu maktubni oqigan ozini hisob qiladi 
Maktub bitdi. Ammo biz ham adoyi tamom boldik. Bu goyo maktub emas, bir insonning 
girdobdan qanady qutulgani haqidagi tarixiy bir hujjat edi. Dindan, iymondan mahtum 
etib tarbiyalangan qizning bu qayguli hayot hikoyasini oqib, kimlardir uyaladi, kimlardir 
gamga botadi. Tarbiyachilar, ota-onalar, oqituvchilar, jamiaytdagi hammaBu maktub 
necha qollarga boradi, hamma oqiydi va har kim qilgan xatolari haqida ozini soroqqa 
tutadi. Bugun Aysel bolsa, ertaga boshqa bir qizBunday tuzoqlar yana kop yoshlarni 
kutayotgani sir emas. Bu maktubni oqib ushbu haqiqatni yana bir nagladim: 
Iymon insonni inson qiladi. Kufir insonnituban hayvonga aylantiradi. Agar iymon 
bolmasa yohud isyon bilan iymondan uzoqlashsa, inson hayoti zohiriy, qisqa bir zavq va 
lazzat bilan otsada, undan ming marotaba uzoq va ortiq alamlar iztiroblarga giriftor 
boladi. Qarshimda katta yongin, olovi kokka orlaydi. Ichida farzandlarim, iymonim 
yonyapti, yonginni ochirmoqchi bolaman. Yolda kimdir meni tosmoqchi boladi, 
oyogim tegadi, nima ahamiyati bor 
Ha, yoshlikning iymoni otga tutilgan. Bu yongin bir avlodning natijasidir. Bu yongin 
ochirilmasa, jamiyat tinchimaydi. Ota-onalar, faryod chekish bilan, tarbiyachilar esa 
iymonini yoqotgan anarxistlar bilan shugullanishda davom etishga majbur. Bu yongin 
har biro damning Allohga ishonchi bilan nega yashayotganini, kimligini va qimmatini 
tushunishi bilan sonadi. Oylab koring, olganidan keyin tirilishga ishongan inson 
jamiyatga zarar yetkaza oladimi? Hayotini gayriqonuniy yolda otkazadimi? Yoshligini 
zaharlab, umrini tijorat matosi qilib ishlata oladimi? Millatiga xoinlik qila oladimi? Insonni 
toxtatishning, uni nazorat qilib, namunali va gozal axloqli qilib tarbiyalashning Allohdan 
qorqish va qullik shuurini anglatishdan boshqa yoli yoqdir 
Mana eng katta misolBiz oqigan shu maktubNima ham qilardik? Butun oila azolari 
bilan bahslashamiz. Nimadir qilishimiz, olim toshagida yotgan qizga yetishuvimiz kerak. 
Ammo qanday qilib? Maktub oxirida faqat Aysel ismi yozilgan edi. Na manzl, na u 
yotgan shifoxona aniq emas. Ammo maktubAnqaradan kelgan edi. Qiz maktubda 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   46
yozishicha, onkologiya bolimida davolangan. Anqaradagi hamma kasalxonalarni qidirib 
chiqish kerak. Shunday qildik. 
Anqarada Ayselni qidirar edim 
Anqaraga bordim. Barcha kasalxonalarni korib chiqa boshladim. Ismi Aysel, 
22yoshlardagi bir bemorni izlayapman. Faqat kech qolishdan qorqaman. Chunki, 
maktub avval kitoblarim nashr qilingan nashriyotgan brogan, keyin menga yuborilgan 
edi. Yani, yozilganidan beri bir oydan koproq vaqt otgan. Nihoyat, katta bir 
shifoxonaning onkologiya bolimida xabariniqopdim. Afsuski, kech qolgandim. Chunki 
Aysel, osha Baroat kechasidan rahmatlik bolgan ekan. 
-Siz Xolid Ertugrulsiz, shundaymi, -deya quchoq ochdi bir shifokor. Kitoblaringizni sevib 
oqiyman. Tanishdik. Bu maktubda keltirilgan assistant edi. Meni boshqa ortoqlari bilan 
tanishtirdi. Men toqatsizlanardim. Darholmavzuga otdim. Ayselning menga yozgan 
maktubidan gap ochdim. 
-Bilaman, xojam, -dedi assistant. Chunki osha maktubni men yuborgandim. Nimalar 
yozganini menga oqib berar va tushuntirardi. 
-Songgi daqiqalrini qanday otkazganiga qiziqyapman, qanady rahmatli boldi?-deya 
soradim. 
Assistant Beyning kozlari yoshga toldi. Chuqur xorsinib olganidan song: 
-Soramang, xojam, -dedi gamgin ovozdaGoyo toy, bayramga ketayotgandek bir 
olim. Uning ovozi titrab, bogildi. Kozyoshlari yanoqlaridan oqib tusha boshladi. 
-Alloh bizga ham shunday olim nasib qilsin, -deya yiglay boshladi. Xonada yuzma yuz 
otirib kozyosh tokardik. Gunohlar tola, isyinkor bir hayotning bunday tugashi juda 
ibratli, juda tasirchan va juda manodir edi. Bu hayot hikoyasi hech bir qul also 
umidsizlikka tushmasin deb uqtirilgan ilohiy maktubning eng muhim dalilllari bilan tola 
edi. Assistant davom etdi. Baroat kechasi edi, tongga yaqin vafot etdi. Boshida Abrinur 
Xonim va Amina xonim bor edi. Ular ham Ayselning vafot etish daqiqalrining tasiridan 
hali ham qutula olishgani yoq. Yo, Rabbiy! Menga ham shunday olim ber, deya 
kozyosh tokkanlari tokkan.  
-Vafot etish daqiqalri haqida eshitishni xohlayman, -dedim. 
-Biz ham sizga yetkazishni yolini qidiryotgandik. Abrinur va Amina ham siz bilan 
korishmoqchi edi. Oqshom bizning mehmonimizboling. Ham birga iftorlik qilamiz, ham 
Aysel haqida gaplashamiz. Abrinur ham Amina ham sizga korishga qiziqishadi. 
Kitoblaringizdan kop foydalanishadi. Birga iftorlik qilsak, xursand bolardik. 
Kelishdik. Oqshom hammamiz toplandik. Aminaning dadasi nafaqaga chiqqan va 
Aminani yolgiz qolmasin, deb Anqaraga kochib kelgan ekan. Amina esa tibbiyot 
fakultetida keljagi porloq bir talaba. Toza, tartibli va kattagina kitob javoni bor bolgan 
xonaga kirdik. Devordagi suratlar va ular tagidagi ibratli sozlar diqqatni tortardi. 
Aminaning dadasi ochiq chehrali, kishi edi. Madaniyatli, tajribali bir insonSuhbatimiz 
mavzusi Aysel edi. Hozir bolgan har bir kishi Ayselni yaxshi tanirdi. Amina va dadasi, 
Ayselni togri yolga solishga kop harakat qilishgan. Assistant va Abrinur xonim esa, 
songgi kunlarda Ayselning yonida turgan, katta dalda bergan va ruhiy madadkor 
bolishgan. 
Aysel Baroat kechasida vafot etishini bilardi 
Abrinur xonim Ayselning songgi daqiqalarinigapira boshladi. Xonaga biran jimlik 
chokdi. Birinchi jumladayoq Abrinur xonimning tomogiga nimadir tiqildi. Bir necha 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   47
marta tomoq qirdi, lekin otib ketmadi. Lablari burishdi, kozlaridan yosh chiqib ketdi. 
Yonida otirgan Amina ham yiglardi. Aniqki, Ayselning olimi ibratga tola edi. Assistant 
Bey suygan qiziga taskin berdi. Bir muddat xonaga jimlik chokdi, hamma ichidagi 
joshib kelayotgan his-hayajonlarini bosishga harakat qilardi. Keyin Abrinur Xonim 
boshladi: 
-Baroat kechsi edi. Osha kuni rozamizniAmina ikkimiz Ayselning xonasida ochdik. 
Chunki u bizni hech qayoqqa qoyib yubormasdi. Necha kunlardan buyon Baroat 
kechasini kutayotgandi. Osha kecha olishiga shu qadar ishonardiki, butun tayorgarligini 
korib qoygandi. Bir necha kun avval ham shuni gapirardi. Yo Juma kuni yoki Baroat 
kechasida. DeyaJuma kuni otgach, Baroat kechasida umrim tugaydi. Kutayotgan 
mehmonim osha kuni keladi, deya boshladi. Aysel shunday qatiy iymon keltirgandiki, 
uning qalbi iymon choqqisida edi. Butun vujudi, butun ruhiyati bilan Allohga yonalgan, 
Unga boyin egib, kechirim sorardi. Har bir daqiqada ibodat bilan mashgul edi. 
Oqiyotgan namozlari xuddi ibratga tola gozal sahnalar edi. Ishonamanki, har bir 
namozi Kabada oqilgandek yoki namoz oqigan xonasi Kaba havosi bilan tolgandek 
edi. Kozyoshlari, hayajoni bilan namozlarini ado etardi. Qisqa vaqtda Quron oqishni 
organdi. Har kungi ibodatlari Quron, Javshan mutoalasi, suhbatlar uning xonasini 
masjidga, goyo oxiratga tayorgarlik maktabiga aylantirgandi. 
Aysel juda qobiliyatli edi. Hamma narsani sorar, biror savolini javobsiz qolishini 
xohlamasdi. 22yillik gunohlarining nadomatibilan edi. Men bunday pushaymonlik, 
bunday samimiy tavba, hayajon va magfirat orzusini kormaganman. Goyo u ogir 
chidab bolmas kasalligini unutgan. Qoshlari, sochlarining tokilishi, tekshiruvlarning 
natijasi uning uchun ahamiyatsiz edi. Aysel faqat iymon bilan jon topshirishni oylardi. 
Tanasi va chehrasi songgi kunlarda shu qadar nurli bolib, goyo farishtaga oxshardi. 
Yuziga termulib ozgacha bir lazzat olardim. Duzjalik Mehmed kitobingizni oqigan kuni 
juda kop yigladi. Yo Rab!Menga ham shunday bir songgi nafasni nasib et! deb iltijo 
qilardi. Har kuni tushlar korar, bir necha marotaba onasini, Paygambarimizni sav va 
boshqa ustozlarni ham tushida korar, bir qismini bizga ham sozlab berardi. Ammo bizga 
aytmagan koplab muhim tushlari ham bor edi. Bu tushlarni yaxshilikka tabir qilib, 
Ayselning kozlari sevinchdan porlab ketardi.Paygambarimizni sav tushida korgan kuni 
tongdan oqshomgacha kozyosh tokardi. Ayselning bu holiga havas qilardik. Bu qnaday 
buyuk nemat edi. Allohim! Goyo xasta va yordam muhtoj u meas, biz edik. Endi biz 
undan duo qilishini soray boshladik. Songgi kun, yani Baroat kechasida hamma 
tayorgarligini korib tugatgandi. Juda holdan toygan, zorga gapirardi. 
Ayselda olim yengillashuvi boshlangan edi. 
Amina xonim ikkimiz Ayselda bir ozgarish sezgandik. Yani, tobora olimi 
yaqinlashayotgan edi. Xalq orasida olim yengillashuvi degan gap yuradi. Yani, bemor 
olimi yaqinlashgach, hamma ogriqlarni unutib, yengil tortadi va qaysidir manoda 
tuzalgandek boladi. Ayselda ham shu holat korinayotgandi. Kuchli zirqiragan ogriqlar 
ichidagi Ayselning azoblari goyo toxtadi va oziga kelib gapira boshladi. 
Amina xonim sozga aralashdi. : 
-Olim yengillashuvi tibbiyotda ham muammoli bir mavzudir, - deya izoh berdi. Bu 
narsa tibbiyotda inkor etib bolmas hodisadir. Olim daqiqalari yaqinlashgan insonda 
kopincha aqliy tiniqlik kuchayadi. Bemorlarning olim oldidan ahvoli yaxshilangani 
kuzatiladi. Bu voqea juda tez fursatda sodir boladi. Opkasi tamom bolgan, nafas olishi 
qiyin bemorlarda, kislorod berilsa ham nafas siqilishidan qiynaluvchi bemorlarda ham 
songgi daqiqalarda aqlga sigmas hodisalar yuz beradi. Olim yengillashuvi nima? Agar 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   48
inson faqat moddadan iborat bolsa edi, olimi yaqinlashgach, ortadigan fiziopatologik 
jarayonlar iztirobi, nafas olish ogirlashuvi kuchayib, inson kuchli ogriqlar girdobida 
qolgan bolardi. Ammo hayotda buning teskarisi kuzatiladi. Ysira kutilmagnda bemorning 
ahvoli vaqtincha bolsa ham bir oz onglanadi. Bu payt inson tanasidagi ruhning songgi 
kuchi yuzaga chiqadi. Haqiqatdan ham olim goyo tugilishdek bir hodisadir. Bu sirni 
bizga bildirish uchun Alloh olim yengillashuvini beradi. Bunday daqiqalrda olim 
yengillashuvidan tashqari ogriq sezmaganlarda ham ongli ravishda hushyorlik boladi. 
Uzoq hayot sahifalari bir-bir ochiladi. Yangi bir dunyo eshigi oldida goro boqiy 
dunyoning muqaddimasi boshlanadi. Ong eng muhim sozlarni songgi nafaslarda arz 
etadi. Agar olim insonning nihoyasi bolsaydi, buning butunlay teskarisi kuzatilgan 
bolardi. 
Halokati yaqin qolgan tana mazmun mohiyatini yoqotadi. Ruh esa olim yengillashuvi 
bilan goyo yangilangandek boladi. Bu ruhningborligi, olimning hayot nihoyasi emas, 
bir ozgarish ekaniga dalildir. Yana ham muhimi, olim oldidan insonning haqiqatga, 
adolatga yaqin bolish hikmatidir. Olimi yaqinlashganda kop chilik adashganlar yolidan 
qaytib, yaqinlariga jiddiy haqiqatlarni gapirishi kop uchraydi. Insonning faqatgina 
moddiy mavjudot emasligi juda muhimdir. U bazi hodisalarni oldindan sezadi. Bu tuygu 
hammada uchraydi. Faqat bu tuyguni amalda, moddiy holatda izohlash mumkin emas. 
Chunki dunyoviy voqealar vaqt bilan chegaralangan. Ilohiy voqealarda esa vaqt 
cheksizdir. Folbinlik bilan bashoratni ajrata bilish kerak. Ruhiyatga bagishlangan 
kitoblarda zobitlarga oid minglab voqealar bor. Bular orasida samolyot falokatlarini 
oldindan sezganlar, urushlarda olimi yaqinlashganini bilganlar kop bolgan. Sogliqdan 
muammosi bolmaganlarning olim haqida xabar berish hollari kop uchraydi. Janobi Haq 
olim yengillashuvi bilan quliga songgi imkoniyatni beradi. 
Bularning kopi mojiza edi. Abrinur xonim Amina xonimni bu izohlarini davom ettirdi. 
Ayselning ogriqlari toxtab, oziga kelgach, bizlarni hayratga slogan ozgarish roy berdi. 
Suv olib keeling, tahorat olaman, dedi u.Mehmonlarim keladi, ularni tahoratli kutib 
olishim kerak. Tahorat oldi. Ammo biz bilan umuman qiziqmadi. U endi boshqa bir 
olamning vakilidek, nigohi, harakatlari bizga nomalum narsalarga qaratilgan edi. 
Qara, -dedi. Azon oqish boshlandi. Bu men uchun oqilyapti. Menga tayorlan, deya 
xabar berishyapti. Tabiiyki, bzi azonni eshitmasdik. Ammo Aysel dunyoni tark etgan, 
boshqa bir olamda yashay boshlagandi. U kop narsalarni korar, eshitar, ammo uning 
korayotganlarini biz kormasdik. Ogirildi, tiz chokdi, qollarini tizzaga qoyib katta 
ishtiyoq bilan azonning tugashini kutdi. Azon tugadi, dedi. Endi meni olib ketishga 
kelishadi. Ozining haqqiga duo qila boshladi. 
Meni olib ketishga onam kelyapti 
-Huzuringga boryapman, Allohim! Meni qabul qil. Senga, buyukligingga ishonaman, 
iymon keltirdim. Sen meni yaratding va yana senga qaytyapman. 
Bir necha marotaba onam kelsin, onam kelsin, deb takrorladi. 
-Kim klesin?- dedim 
-Sorashyapti, -dedi. Seni olib ketishga onang klesinmi, boshqa birovmi? Deya Men 
onam kelishini xohlayapman. Onam keladiBirdaqiqa jim qoldi. Kelayotgan tovushga 
butun diqqatini qaratgan edi. Va shu asnodauning yuziga urilayotgan nur bizning ham 
kozimizni qamashtira boshladi. Biz hayrat ichida Amina xonim bilan bir-brimizga 
qarardik. Aysel Xonim shu asno baland ovozbilan hayajonlanib:Allohu Akbar, Allohu 
Akbar, La ilaha illalloh deya takbir keltirdi va ortidan shahodat keltira boshladi. Biz bu 
hodisa qarshisida lol qolgandik. Men karaxt bolib qolgandim. Olim oldidagi bu ishlar 
Aldangan Ayselning tavbasi. Xolid Ertogrul 
   49
iymonimni mustahkam qilardi. Soat uchgacha boshida Quron va Javshan oqidik. Aysel 
ham oqiyotganlarimizni takrorlashga harakat qilardi. Men Yosin surasini oqirdim. Amina 
xonim esa Ayselning tepasida parvona edi.Qibla tomondagi derazada chaqmoqdek bir 
nur porladi, xonani yoritib yubordi. Bunga ikkimiz ham guvohmiz. Bu nur yogdusi 
xonadagi oydinlikni bosib yubordi. Juda ajoyib va huzurbaxsh nur edi uAysel bu nurni 
korar-kormas ornidan turishga harakat qildi. Amina darhol unga yordamlashdi. Aysel 
hayajon ila qollarini ochdi. 
-Onajon!  deya baqridi. Sen! Sen keldingmi, meni olib ketgani? 
Goyo onasi bilan quchoqlashayotgandek qollarini ochdi, bir-biriga qovushtirdi va bir 
muddatdan keyin Aminaning qollariga tushdi. 
Songgi damda yumilish arafasidagi kozlarida ham shunday bir yorqin nur, lablarida 
ham bir ajib tabassum bor edi. Bu songgi nigoh cheksiz azob va gunohlarga bir vido, 
abadiy huzurga esa bir salom edi. Songgi nafasi Allohu Akbar, Allohu Akbar 
boldiJoyiga yotqizdik. Azobu iztiroblarga xastalikka komilgan bir umr nihoya topgan 
edi. Azroil a. s. unga eng sevimli kishisi bolgan onasi qiyofasida koringan edilar. Undagi 
iymon tavbasi shu darajada yuksak va samimiy ediki, Alloh huzuriga pokiza, gunohlari 
kechirilgan holatda ketdi. Iymonli bir olimning haqiqiy guvohlari boldik. 
Biz, biz nima bolamiz? 
Abrinur Xonim hayajondan titrar edi. Abrinur Xonimning songgi jumlasi shunday 
tasirchan va oyli chiqdiki, xonadagilarni qalblarini va kozlarini qaytadan yoshlantirdi. 
Ertaga olim daqiqalarida bizning holimiz nimakechadi? Har bir inson har kuni yuz marta 
oziga shu savolni berishi lozim. Aysel Xonimning hayoti bizlarga saboq bolsin. Har bir 
aqlli inson bu saboqni yaxshi ozlashtirishga intiladi. Chunki, iymonni asrash, iymon bilan 
ketishdan-da buyukroq saodat yoqdir. Buning uchun bugundan harakat qilmasak, 
ertaga kech bolishi mumkin. 
Turk tilidan Rohila Rozmanova tarjimasi. 
Internet uchun Munira xonim tayyorladi. 


Aldangan Ayselning tavbasi. 
Xolid Ertogrul 

Java kitob tuzuvchi:
Dastur Mahsus ishlab chiqilgan!
Barcha xuquqlar ximoyalangan! c
Dasturchi Xurshidbek Sever.UZ
Java.UZ
Xar kuni yangi kitob!
03.04.2017 yil
Sayt: www.uzsmart.ru
www.uzsmart.ru
Sayt:
 [IMG]
men.png
  Muallif: Java.UZ
  Java kitob Sever.UZ tomonidan tuzildi.
  Sayt:http://uzsmart.ru
= = = = = = = = = = = = = =

Barcha ma'lumotlar 
Sever.UZ
saytidan olindi

2017 yil.
Yangi java va android kitoblar faqat bizda!
Sever.UZ
http://sever.uz
http://uzsmart.ru
http://java.uz
http://ka4ka.uz

[URL]
YANGI JAVA KITOBLAR
http://uzsmart.ru/ups/421
O'zbekcha dastular
http://uzsmart.ru/ups/15264
O'zbekcha Java O'yinlar
http://uzsmart.ru/ups/1296
Android KITOBLAR
http://uzsmart.ru/ups/290
Java o'yinlar
http://uzsmart.ru/java/
Java Yuklamlar
http://uzsmart.ru/java.php
Smartfonlar
http://uzsmart.ru/soft/smart/
Android
http://uzsmart.ru/android/
