«Shoʻroyi islomiya»ning xatosi [Abdurauf Fitrat]

«Shoʻroyi islomiya»ning xatosi [Abdurauf Fitrat]
«Shoʻroyi islomiya»ning xatosi [Abdurauf Fitrat]
Maqolamizning shu unvoni, oʻquvchilarimizning hayrat va taajjublarigʻa sabab boʻlsa kerak. Uzimizdagʻi shul maqolani buyuk bir hayrat va taajjub ichinda yozib turibmiz. Masala shu:
«Shoʻroyi islom» jamiyatining[1] saylov toʻgʻrisinda «uy egalari»[2] otli bir rus partiyasi bilan ittifoq qilgʻanini barchamiz bilib oldik endi, Mashhur soʻzlargʻa qaragʻanda, shul ittifoq ikki musulmon, bir rus tartibi oʻzaro bogʻlangan. Muning ma’nosi shuki, «Shoʻroyi islom» oʻz roʻyxatigʻa elli(q) musulmon va yigirma besh rusni, ikki musulmon bir rus qilib yozadir. Saylov kuni «Shoʻroyi islom» tarafdorlari boʻlgʻan musulmonlar bilan «uy egalari» tarafdorlari boʻlgʻan ruslar shul shoʻroning roʻyxatigʻa tavush berurlar va natijada masala 15 galos[3] olinsa, 5 tasini ruslarga berib, 10 tasini musulmonlar olurlar.
Tunov kuni mutafakkir bir doʻstim bilan shul toʻgʻrilarda gapurib oʻtirgʻan edim. Doʻstim haqli bir suratda «Shoʻroyi islom»ning shul ittifoqini tanqid qildi, dedikim:
Samarqand saylovigʻa qushilaturgʻanlar; musulmondan (xotunlar hisob emas) oʻnolti ming, juhud ikki ming besh yuz, rus oʻn bir ming besh yuz, hammasi oʻttiz ming kishi boʻlur. Shul oʻttiz ming kishini yetmish besh galosiga taqsim qilsak, har toʻrt yuz kishiga bir galosi tushar. Emdi shunisi ham ma’lumdirki, saylovgʻa qoʻshilaturgʻan oʻn bir ming besh yuz rusning hammasi «uy egalari» partiyasiga dohil emaslar. Chunki ruslar orasinda «uy egalari» partiyasidan boshqa toʻrt-besh partiya bordur. «Uy egalari» partiyasi gʻayrat qilsa, oʻn bir ming besh yuz rusdan ikki mingini oʻz tarafiga ola bilur.
Faraz qilaylikki: shoʻro jamiyati shul saylovda oʻz tarafigʻa, oʻz roʻyxati uchun ikki ming musulmon tovushi ola bilsun. «Uy egalari» partiyasining oʻttiz besh galosi tushar. Endi ittifoq yuzindan shoʻro jamiyatining oʻzi shul oʻttiz besh galosdan oʻn ikki ming musulmon tovushi olur 24 galosni; «uy egalari» partiyasiga ikki ming rus tovushi uchun berur oʻn bir galosni!
Holbuki, ayri-ayri spiska boʻlgʻanda «Shoʻroyi islom» oʻn ikki ming musulmon tovushi uchun 30 galosni va «uy egalari» partiyasi ikki ming rus tovushi uchun besh galosni olur edi. Mana shul hisob yuzindan Shoʻro jamiyatining shul qilgʻan ittifoqi musulmon haqigʻa zararlidir, chunki olti musulmon galosining yeri ruslargʻa oʻtgan boʻlur.
Doʻstimning bu hisoblarini eshitgach, hayratda qoldim. «Ajabo, Shoʻro jamiyati nechun shuni tushunmaydi?» dedim va chiqib keldim. Shoʻro shu masalani tushunmagʻan boʻlsa, millatning oʻzi tushunsin va ortuq qaysi noʻmir roʻyxatgʻa tovush bermak kerak edigini tayin etsun.

(«Hurriyat», 1917 yil, 5 sentyabr, 36-son)
Qayta nashri: «Yoshlik», 1991, 10-son, 45-bet (N. Avazov nashrga tayyorlagan). Saylovlarda ishtirok etayotgan har bir firqa qatori «Shoʻroyi islomiya» tashkiloti va uning rus «uy egalari» firqasi bilan hamkorligi tanqid etilgan.


↑ Shoʻroyi islomiya - 1917 yil 1 aprelda mazkur tashkilotning 1 qurultoyida ta’sis etilgan jamiyat. Sobiq oʻng jadidlar, asosan, shu jamiyat quruvchilari edilar. Uniig dasturi qurultoyda Munavvar Qori nutqida e’lon etilgan.

↑ Uy egalari - Turkistonda mavjud rus partiyalaridan biri.

↑ galos - ovoz.
Mualifning boshqa asaralari
1 Angliz va Turkiston [Abdurauf Fitrat] 397
2 Англиз ва Туркистон [Abdurauf Fitrat] 392
3 Buxoro ulamosi [Abdurauf Fitrat] 445
4 Buxoro vaziri Nasrullohbey parvonac... [Abdurauf Fitrat] 368
5 Buxoroda inqilob [Abdurauf Fitrat] 370
6 Buxoroning holi [Abdurauf Fitrat] 365
7 Бухоро вазири Насруллоҳбей парвонач... [Abdurauf Fitrat] 369
8 Бухоро уламоси [Abdurauf Fitrat] 365
9 Бухорода инқилоб [Abdurauf Fitrat] 381
10 Бухоронинг ҳоли [Abdurauf Fitrat] 359
11 Johilona taassubgʻa misol [Abdurauf Fitrat] 400
12 Жоҳилона таассубға мисол [Abdurauf Fitrat] 372
13 Musulmon sevgisi (hikoyat) [Abdurauf Fitrat] 566
14 Musulmonlar, gʻofil qolmang! [Abdurauf Fitrat] 455
15 Muxtasar Islom tarixi [Abdurauf Fitrat] 761
16 Muxtoriyat [Abdurauf Fitrat] 372
17 Мусулмон севгиси (ҳикоят) [Abdurauf Fitrat] 404
18 Мусулмонлар, ғофил қолманг! [Abdurauf Fitrat] 376
19 Мухтасар Ислом тарихи [Abdurauf Fitrat] 434
20 Мухторият [Abdurauf Fitrat] 399
21 Publitsistik asarlar [Abdurauf Fitrat] 1078
22 Публицистик асарлар [Abdurauf Fitrat] 402
23 Siyosiy hollar [Abdurauf Fitrat] 386
24 Сиёсий ҳоллар [Abdurauf Fitrat] 351
25 Turkistonda ruslar [Abdurauf Fitrat] 458
26 Туркистонда руслар [Abdurauf Fitrat] 344
27 Yopishmagan gajjaklar [Abdurauf Fitrat] 937
28 Ёпишмаган гажжаклар [Abdurauf Fitrat] 333
29 Yurt qaygʻusi [Abdurauf Fitrat] 1430
30 Yurt qaygʻusi (ona bilan oʻgʻil) [Abdurauf Fitrat] 483
31 Юрт қайғуси [Abdurauf Fitrat] 400
32 Юрт қайғуси (она билан ўғил) [Abdurauf Fitrat] 358
33 Sharq siyosati [Abdurauf Fitrat] 414
34 «Шўройи исломия»нинг хатоси [Abdurauf Fitrat] 353
35 Шарқ сиёсати [Abdurauf Fitrat] 356
Tavsiya qilamiz
Яндекс.Метрика