Rahmat, azizlarim! (hikoya) [Said Ahmad]

Rahmat, azizlarim! (hikoya) [Said Ahmad]

Buvaydadan avtobusga chiqishim bilanoq Muazzamga koʻzim tushib qoldi. U tirsagini derazaga qoʻyib xayol surib borardi. Boshida rangi koʻtarilgan sargʻish kosinka, egnida oddiygina shtapel koʻylak. Sochini nari-beri oʻrib orqasiga tashlab qoʻyaqolgan. Muazzamni hech shu ahvolda koʻrmagan edim. U studentlar ichida eng yaxshi modalarni tanlab kiyardi, sochini boʻlsa kuniga har xil prichyoska qilmasa koʻngli joyiga tushmasdi. Uning oʻndan ortiq sumkachalari boʻlguchi edi. Hozir u ogʻziga qogʻoz yopib ip bilan bogʻlangan shisha banka, kostryulka, olma solingan toʻr savatni tizzasiga qoʻyib oʻtiribdi. Muazzam shu ahvolda ham chiroyli edi. Uning yoniga borishni ham, bormaslikni ham bilmay, ikkilanib turib qoldim. Axir koʻrmaganimga ikki yildan oshdi. Uning ustiga Muazzam meni jinidan yomon koʻrardi. Studentlikda har ish oʻtadi, hozir oʻsha ishlarni oʻylasam badanimdan sovuq ter chiqib ketadi. Kursdoshlarimiz orasida Muazzamning ishqida kuymagani yoʻq desam mubolagʻa boʻlmas. Men-ku jinnidan battar edim. Shu uchun kuniga soqol qirardim, yuvilaverib asli rangi qanaqaligi bilinmay ketgan shimimga kuniga dazmol bosardim. Ammo u menga qaramasdi. Men boʻlsam hadeb atrofida aylanishaverardim. Keyin bilsam, u frontdan duduq boʻlib kelgan Odil degan bola bilan kinoga borib yurar ekan. Juda diqqatim oshib ketdi. Shu bevafo dunyoda yashab nima qildim, deb oʻzimni pichoqlamoqchi ham boʻldim. Oxirgi marta oʻzimga kuch yigʻib, yotogʻining eshigini shartta ochib kirdimu, bilagidan ushlab: Muazzam, seni yaxshi koʻraman, sensiz yashayolmayman, dedim. U hiringlab kuldi. — Mensiz bemalol yashayverasiz,— dedi Muazzam koʻzimni baqraytirib turib. — Oʻzimni osib qoʻyaman,— dedim. Bilmadim oʻshanda bu gapni baqirib aytdimmi yo pichirlab aytdimmi, esimda yoʻq. Muazzam battar ermak qilib kuldi. — Osolmaysiz, jon shirin. Agar osadigan boʻlsangiz, sport zalida arqon bor, oʻsha yoqqa kirib osing! Koʻzimga qon toʻlib ketdi. Yotoq eshigini taraqlatib yopdimu, sport zaliga yugurdim. Darhaqiqat arqon bor ekan. Olib bir uchini bogʻlaydigan joy qidirayotganimda hushim joyiga keldi. Shoshma, oʻzimni osishga-ku osaman. Undan keyin nima boʻladi? Osilib yotgan oʻligimni koʻrganlar ham, osilib oʻlganimni eshitganlar ham, «ahmoq ekan» deydi-ku. Albatta shunday deydi. Oʻzimni oʻldirib boʻpman! Men hali unga koʻrsatib qoʻyaman. Ammo nima qilib unga koʻrsatib qoʻyishni oʻylab-oʻylab topolmadim. Oʻqishlar tugab, har qayoqqa tarqab ketdik hamki, unga koʻrsatib qoʻyolmadim. Bolalarning aytishiga qaraganda, uning koʻziga koʻrinmay qolgan paytlarimda, ulardan meni soʻrarkan, ular koʻrmadik deyishsa: xudo rahmat qilsin, yaxshi bola edi... deb kularkan. Eshitib battar jahlim chiqardi. Bu gaplarga ham ikki yil boʻpti. Vaqtning tez oʻtishini qarang! Mana, Muazzam bilan bir avtobusda oʻtiribmiz. Uning ilgarigi oliftaliklari qolmagan koʻrinadi. Nima boʻldi? Nahotki shunday tam-tam qiz darrov boshqacha boʻlib qolgan boʻlsa? Yo erga tekkan boʻlsa, eri mundayroq odam chiqib qoldimikin? Toʻrvadagi narsalarni qayoqqa olib ketyapti? Boshiga biron kulfat tushdimikin? Balki unga narsa olib ketayotgandir? Sabrim chidamadi. Eski ginalarni unutib, oldiga borib oʻtirdim. U meni koʻrishi bilan koʻpdan yoʻqotgan kishisini topib olgandek koʻzlari yashnab ketdi. Shu mahal dilimdan bir gap oʻtdi. Uning bu qarashini oʻzimcha yoʻyib, nega senga tegmadim, senga tekkanimda bu ahvolga tushmasdim, degan ma’noni anglabman. Koʻrishdik, hol-ahvol soʻrashdik. Ishlarimni soʻradi. Uylanganimni, xotinim vrach ekanini aytdim. U bilinar-bilinmas kulib qoʻygandek boʻldi. Men undan ortiqcha gap soʻramadim. Nimani ham soʻrayman. Ahvoli ma’lum boʻlib turibdi-ku. Turmushi yaxshi emasligi, erdan baxtsiz boʻlgani kiyim-boshidan, rangi roʻyidan bilinib turibdi. Qoʻqonda avtobusdan tushdik. Ostanovkada meni kutib turgan shofyorim rosa eshitadiganini eshitdi. Gʻildirak yel chiqazib yuborganini aytsa ham quloq solmay soʻkaverdim. Muazzamga oʻzimning kimligimni koʻrsatib qoʻyish uchun atayin shunday qildim. Mashinaga chiqa turib Muazzamga qoʻl uchini berib xayrlashmoqchi boʻlgandim, u gapim bor, ketmay turing, deb qoldi. Axa, dedim ichimda, menga yetkazgan ozorlaringning qasdini olyapman, deb ich-ichimdan sevinib ketdim. — Sizni koʻrib qolganim yaxshi boʻldi. Yuring, bir joyga borib kelamiz. Shofyorga javob berib yuboravering! Rozi boʻldim. Ikkovlashib piyoda ketdik. — Yoʻldan qoldirganim uchun xafa boʻlmaysiz-da. Atayin shunday qildim. Odiljonni koʻrib kelasiz. Yurishdan toʻxtab qoldim. Oʻsha oʻzim yomon koʻradigan Odilning oldiga boramanmi? Kallamni shartta kesib tashlasa ham bormasman. — Yuravering, yuravering, sizni koʻrsa sevinib ketadi. U qoʻlimdan ushlab sudradi. Beixtiyor yurib ketdim. Ancha joygacha indamay bordik. Muazzam yoʻl chetida osilib turgan tol novdasidan koʻm-koʻk barglarini qisimlab sidirib oldi-da, ma’yus gapira boshladi. — Bilaman, meni yomon koʻrasiz. Odiljonni boʻlsa koʻrarga koʻzingiz yoʻq. Hech boʻlmasa birga oʻqiganimizning hurmati bordir. Bilasizmi, xafa boʻlmangu, sizni hali ham uncha xush koʻrmayman. Koʻngil xushlamagan, har bir odam dushman emas-ku! Hayronman, nima demoqchi, nima qilmoqchi? Shunaqa tushunib boʻlmaydigan xayollar bilan shahar kasalxonasi yaqiniga kelib qolibmiz. — Shu yerda birpas kutib tura turing. Hozir chiqaman. U shunday dedi-yu, shoshib kasalxona darvozasiga kirib ketdi. Ancha hayallab qoldi. Poylab oʻtirib, zerikib ketdim. Bu yerda men nima qilib oʻtiribman, deb oʻzimdan soʻrayman. Meni yomon koʻradigan odamning ketidan nima qilib ergashib yuribman? Keta qolaymi? Shu oʻtirishda Muazzamning meni xoʻrlaganlari koʻzimga koʻrinaverdi. Oʻrnimdan turdim. Endi ketmoqchi boʻlib turgan edim, Muazzam chiqib qoldi. Uning koʻzlari qizargan, boshidagi kosinkasi sirgʻalib yelkasiga tushib qolgan edi. U oldimga kelib nimadir demoqchi boʻldi-yu, gapirolmay birdan hoʻngrab yigʻlab yubordi. Nima deyishimni, nima qilishimni bilmay serrayib turib qoldim. Boya Odilning oldiga olib boraman degan edi. Demak, Odil kasalxonada. Nima boʻldi? Tinchlikmikan? Odilning tanasida yorilgan bombaning parchasi bor, davolatmay yuribdi, deyishardi. Dardi oʻshadir? — Ketmoqchimisiz? Ketmang!— dedi Muazzam yalingan ohangda. — Ketib qolsangiz kim menga hamdam boʻladi? — Nima boʻldi? Ayt? Muazzam entikdi, jiqqa yosh toʻla koʻzlarini javdiratib qaradi. — Ertaga Odiljonning oyogʻini kesishmoqchi. Titrab ketdim. Bugun Muazzamni koʻrganimdan beri kallamga kelgan qasos olish niyati, maqtanish, unga oʻzimni koʻrsatib qoʻyish niyatlarim birdan qayoqqadir uchib ketdi-yu, vujudimga hokimlik qilayotgan oʻsha tuygʻular oʻrnini shafqat, odamiylik, hamdardlik egallab oldi. — Oldiga kiring, yupating, darmon boʻling. Maktabdoshini koʻrib tanasiga quvvat kiradi. yoʻq demang! Nahotki yoʻq desam. Nahotki birgina boqishim, yonida bir dam turishim oʻlimni yengish uchun kuch boʻlsa-yu, yoʻq desam. Men ham odamman. Vrachlar meni Odilning oldiga kiritishmadi. Charchagan, operatsiya oldidan dam olsin, deyishdi. Oʻtirib xat yozdim. Qiziq-qiziq gaplardan yozdim. Universitetda qilgan qiziq-qiziq ishlarimizni, oʻsha paytda aytgan latifalarimizni yozib kiritdim. Xat tagiga imzo qoʻydim. Oʻqib yurgan paytimizda devoriy gazetaga burnimni katta qilib urib chiqishgan edi. Esimda turgan ekan, xuddi oʻshanday qilib surat chizib qoʻydim. Oʻzimga juda oʻxshaydi. Xatni olib, albatta, xursand boʻladi. Bilaman. Bunaqa paytlarda bemorning xayolidagi dahshatli oʻylarni qochirish uchun shunday qilish kerak. Kulgi dahshatni quvadi. Oʻlimni yengadi! Muazzam bilan yana Buvaydaga qaytdim. Uni yolgʻiz qoldirgim kelmadi. Men ketsam, u qandoq qilib tong ottiradi? Shunday paytlarda yonida odam boʻlsa tirgovich boʻladi. U telefon stantsiyasining orqasidagi kichkinagina hovlida turar ekan. Uy egasi — keksagina xotin bizni koʻrishi bilan tashvishlanib ayvonga tushdi. Muazzamning koʻzlari qizarganidan qoʻrqib ketdi shekilli, menga savol nazari bilan qaradi. — Tinchlikmi, Odiljonning ahvoli qalay? Yaxshi gap bilan kampirni tinchlantirdim. Muazzam uyga kirib ketgancha qaytib chiqmadi. Uning uyida chiroq ham yonmadi. Kampir menga supaga joy qilib berdi. Yechinmay yonboshladim. Chelakda muzlagan suvdek nursizgina oy koʻtarildi. Kampir hamon gʻimirsib, nimalardir qilib yuribdi. U mening uxlamaganimni bilib oldimga keldi. — Yashirmang, mehmon, Odiljonning ahvoli qalay?—dedi u shivirlab. — Ertaga oyogʻini kesishmoqchi,— dedim xoʻrsinib. Kampir qimirlamay turib qoldi. Oy orqa tomondaligidan uning yuzi koʻrinmas, faqat sochlari kumushdek yiltirardi. U shu koʻyi ancha turib qolgandan keyin birdan tizzasiga urib oh urdi. — Voy oydekkina bola-ya, voy shundoq guldek yigit-a! Voy esiz bola. Urushga qiron kelsin, urushni yer yutsin! Bu qirgʻin kelgurdan yigirma yildayam qutulmasak... — Sekin, sekin, aya! Nima qilasiz Muazzamning yuragiga vahima solib. Mana koʻrarsiz, koʻrmagandek boʻlib ketadi. Kampir boshini sarak-sarak qilib, ayvonga qarab ketdi. Uxlayolmadim. Xayol ming yoqqa olib ketadi. U yoqqa agʻdarilaman, bu yoqqa agʻdarilaman, koʻzim ilinmaydi. Bilib yotibman. Muazzam ham shu ahvolda. U dunyoda eng yaqin kishisi halokat yoqasida turgan shu daqiqalarda uning tanasiga jon boʻlib kirishga tayyor. U eri bilan baravar oʻlim yoʻlini toʻsayotibdi. Toʻshakda yotgan bemor hayot uchun yolgʻiz oʻzi kurashmayotganini bilib turibdi. Doʻst mehri, yor muhabbati har qanday ofatni daf qila olishini bilib turibdi. Muz parchasidek oyni oppoq tong nafasi eritib yubordi-yu, azim teraklar uchidagi yaproqlar alvondek yaltiradi. Shu tarovatli tong payti maktabdoshimga umr tiladim: — Yashashing kerak! Hali oldingda uzoq umr yoʻli bor, hayotda hali haqqing koʻp, hayot jomini umring oxirigacha sipqor, azizim! Yana kasalxona ostonasidamiz. Bu gal Muazzam bilan ikkovimizga oq xalat kiydirib ichkariga boshlashdi. Uzun koridordan oyoq uchida entikib, entikib boryapmiz. Odilni tezroq koʻra qolsam, operatsiyaga yotishi oldidan bir ikki qiziq-qiziq gaplar aytib ruhini koʻtarsam deyman. Palataga kirdik. Burchakdagi karavotda Odil koʻkka boqib yotibdi. U nimanidir oʻylab, har zamon iljayib qoʻyadi. Oxiri odam sharpasini sezib, boshini biz tomonga burdi-da, birdan koʻzlari yashnab ketdi. Muazzam ildam yurib, uning tepasiga keldi. Hayajonini yashirib uning hol-ahvolini soʻradi. Odil horgʻin-hasta tovushda javob berdi. — Burunboyning xati menga jon berdi. Suratini koʻrib, bir kulaman, xatini oʻqib, bir kulaman. Oyogʻimni qirtillatib kesishyapti hamki, kulgim qistaydi. U menga qarab mamnunlik bilan iljaydi. Demak, shu kechayoq oyogʻini kesishibdi. — Rahmat, Burunboy... Muazzamning koʻzlaridan duv etib yosh toʻkilib ketdi. — Xafa boʻlma, Muazzam, omon qoldim-ku! Sizlar boʻlmasanglar oʻlib ketadigan narsa edim. Operatsiyani koʻtaradigan holim yoʻq edi. Vrach, bemorni charchatib qoʻyasizlar deb, bizni chiqazib yubordi. Tashqarida oftob yashnagandan yashnab ketgan. Tiniq begʻubor osmonda bir gala kaptar nurga choʻmilayotgandek goh shoʻngʻiydi, goh parlariga qoʻngan nurni toʻkib yubormoqchidek qanotlarini tinimsiz silkitadi. Yana avtobus ostanovkasida toʻxtadik. Muazzam chiroyli bir tabassum bilan qoʻl berib xayrlashdi. — Rahmat! Boshimdan zar sochsalar, oyoqlarim ostiga poyondoz yozsalar, nurdan koʻylak tikib kiydirsalar, baridan kechardim-u, shu bir ogʻiz soʻz bilan qolardim. Inson koʻksidan toshib chiqqan, uning qalbida eng ezgu hislari-tuygʻulari toblagan samimiy tashakkuridan qimmatliroq mukofot bormi odam bolasiga! Bugun men oʻzimni tanidim. Bunga siz sababchisiz, azizlarim!

Muallif: Said Ahmad