Qulf tili (novella) [Ahmad A’zam]

Qulf tili (novella) [Ahmad A’zam]

Odam uyidan chiqdi, eshigini berkladi — Oʻzining oʻrniga qulfni ega qoldirdi. Qulf butun boshli uyga, uydagi mulkka ega chiqqanidan hushyor tortib, eshikni itarsa ham, tortsa ham ochilmaydigan qilib, mahkam tishlab turaverdi. Uy egasining uyda yoʻqligidan bexabar odamlar uni yoʻqlab keldilar: undan olgan qarzini bermoqchi boʻlib doʻst keldi, unga bergan qarzini olmoqqa chogʻlanib doʻst dushman boʻlib keldi, unga tegaman degan qiz keldi, orani biryoqli qilmoqchi boʻlib juvoi keldi, irga koʻraman, deb bir xotin keldi, mehmonga chorlamoqchi boʻlgan tanish keldi, mehmon boʻlishga chogʻlangan notanish keldi, zerikkanidan qaerda laqillashni bilmay yurgan bir birodari aziz ham kelib ketdi... Qulf bularning hammasiga qoʻrs muomala qildi, eshikni itarsalar ham, tortsalar ham mahkam tishlab turaverdi. Ketinglar, uy ochilmaydi, deb aytishga ham chogʻlandi, lekin ogʻzini ochsa, eshik ham ochilib ketishini bilib, jim turaverdi. Odamlarning har biri eshikni itarib-tortib koʻrishdi, egilib tirqishdan qarashdi, balki uy egasi dunyodan voz kechib, ustidan qulflab yotib olgandir, deb chaqirib ham koʻrishdi. Unga tegaman degan qiz qachon kelishini men uchun biron qogʻozga yozib, qistirib ketgandir, deb eshikning ziylarigacha qarab chiqdi, kelib qolar balki, deb ancha mahtal turdi ham. Birodari aziz: «Hoy falonchi, men falonchiman, uyda boʻlsang, koʻp tarang qilmay, och eshikni, zerikib ketyapman-ku», deb baqirib ham koʻrdi... Qulf uyda egasi yoʻqligini bilib tursa ham, ularga tushuntirmadi, qani, tuyoqlaringni shiqirlatinglar, demoqchi ham boʻldi-yu, ammo shiqirlashdan choʻchidi; shiqirlashdan boshqa soʻzni ham bilmas edi, bilganda tishining orasidan bir narsa derdi... Chunki bu odamlarning hammasi unga ajnabiy edi. Soʻngra bir mushuk keldi, eshikning ziyiga moʻylovlarini suykadi, bu ochiladigan tuynukmi, ochilmaydiganmi, deb mushuk aqli bilan oʻylanib qoldi. Mushuk vaqtini bekorga ketkazmaydigan xoʻp savodxon edi: eshikdan kelayotgan hidlarni goʻsht, qazi, hasip, pishloq, deb sharros oʻqib tashladi, ayniqsa sichqon degan hidni zavq bilan mutolaa qildi. U eshikka ichidagi shundoq mazali sarguzasht ustidan yopilgan katta kitob muqovasiga qaragandek termilib, koʻp afsusli miyovladi. Qulf shundoq oʻqimishli mushukning ilmini nazarga ilmay, bez boʻlib turaverdi. Loʻkillab bir koʻppak ham keldi. Kela solib mushukka tashlandi. He yoʻq, be yoʻq, birdan boʻlgan bu hujumdan dovdirab qolgan mushuk pixillagancha tomga otildi. Koʻppak koʻchada, mushuk tomda, dod-muomalani boshlashdi. Toʻpori koʻppak mushukdan nima yomonlik koʻrganini oʻzi ham bilmay, xoʻp soʻkindi, mushukning yetti pushtini tuproqqa teng qildi, tarbiya koʻrgan muhtaram mushuk esa bir-ikki marta yozgʻirdi, xolos. Dod-muomalaning mazmuni shunday edi: koʻppak mushukka oʻzining koʻppak tilida: «He katta buvangni... xushomadgoʻy, aldoqchi... odamlarning qoʻgʻirchogʻi, sichqonparast, padari qusur... falon-pismadon mushuk, past —doim mushukligingga borasan, poʻstiningni burdalab tashlamasam, koʻppak otimni boshqa qoʻyaman», deb doʻq urayotgan, mushuk esa: «Pandavaqi! Yuvindixoʻr! Yeganing — sarqit, oʻzing goʻr boʻlarmiding, basharangga qara — mushuk uyaladi», deb mushukchalab uzib-uzib olayotgan edi. Qulf esa bu gʻalvadan boshi qotib, zingrayib turaverdi. Bu voqea koʻp takrorlangani, sal oʻtmay yana qaytarilishini bilgani uchun koʻppak ham, mushuk ham koʻp asabiylashmay, shunchaki yoʻliga manjashib turishdida, keyin ikkalasi ikki tomondan: mushuk tomdan, koʻppak koʻchadan ketnshdi. Gap shundaki, koʻppak ham, mushuk ham oʻz tilida gapirishgan boʻlsa-da, ikkalasi ham bir-birini juda yaxshi tushunishardi, chunki ikkalasi ham bir koʻchaning fukarosi edi. Ammo ikkalasi xam qulfga ajnabiy, negaki ular qulfnnpg mulkida yashamas, shundan qulf ularning tilinp bilmas edi. Koʻcha huvillab qoldi. Qulf eshikni maxkam tutib turaverishdan zerikdi. Men boʻlmasam, bu eshik qanday kun koʻrar ekan, ochilib yopilaverganidan esi ogʻib qolsa kerak, deb oʻyladi. Yaxshi hamki, men bor — tartib bor, deb mamnun ham boʻldi. Lekin mamnunligiii nimaga izhor qilishini bilmay, battar zerikdi. ...Keyin koʻzlari alang-jalang bir kimsa keldi, egilib qulfga mehr bilan termildi. Qulf sal boʻlmasa, ogʻiz ochib gapirib yuboray, dedi. Lekin bu kimsa ham tilimni tushunmaydi, degan oʻyda jim qotdi. Kimsa boshqalarga oʻxshab eshikni itarib-tortib koʻrmadi, egilib tirqishdan qaramadi, choʻntagidan qulflarning soʻzi shoda-shoda tizilgan sim halqani chiqardi — bu qulf tilining lugʻati edi, shu bilan uni gapga soldi. Izlay-izlay kerakli soʻzni topdi, shu soʻzni qulfga ohista ayttirdi... Hatto uyning egasi ham qulfga bunday yumshoq muomala qilmas, uni shaqir-shuqur qilib gapirtirar edi... Bu kimsa qulfni shunaqa ardoqlab, shunaqa hurmatini joyiga qoʻydiki... qulfning boshi aylanib ketdi. Axir, bu kimsa qanaqadir tarbiyasiz bir koʻppak yoki tarbiyali boʻlsa ham, mushuk emas, hatto odam ham emas edi-da! Bu kimsa qulfga ajnabiy ham emas edi. Bu kimsa oddiy qulfbuzar oʻgʻri edi.

Muallif: Ahmad A’zam