Ora yoʻl (hikoya) [Shukur Xolmirzayev]

Ora yoʻl (hikoya) [Shukur Xolmirzayev]

Kishida shunday holat paydo boʻladi: atrofingdagi narsalar seni qanoatlantirmay qoʻyadi, baridan zerikkanday his qilasan oʻzingni; ishingdan ham, uyingdan ham, shahringdan ham, hattoki, seni uyingga eltadigan asfalt yoʻlingu sen qatnaydigan transport vositalaridan ham koʻngling sovib ketadi. Bunga arzimas bir narsa ham sabab boʻlishi mumkin. Shunda birov ichadi, birov tomoshaga tushadi, birov ovga... Men xuddi shunday holatga tushibg Termiz tomonga ketayotgan edim. Yoʻl Eski Termiz vayronlari yoqalab oʻtib, shaharga kiradi. Yangi Termizning hozir biz koʻrib, yashab turgan yigirmanchi asr shaharlaridan farqi yoʻq... Shu vayronalar yonidan avtobusdan oʻgib ketayotib, koʻnglim birdan toʻlishib ketdi. «Toʻxtating!» dedim shofyorga. Shofyor hayron boʻldi, toʻxtadi. Men pastga tushdim. Albatta, u menga biror shubha bilan qaragan boʻlishi mumkin, negaki, yoʻlning bir tomoni cheksiz qum barxanlari boʻlib, bir tomoni vayronazor, uning chetidan Amu oʻtadi. Amuning nari beti Afgʻoniston, xorijiy yurt... Yoʻldan chiqib, bukchayib oʻsgan jiyda ostiga bordim, chekib bir oz oʻtirdim. Qarshimdagi ulkan choldevorlarga, azamat paxsalarga qarab turarkanman, bu makonning tarixi haqida oʻqiganlarim, yuragimga oʻrnashib, uning bir boʻlagi boʻlib qolgan moziy manzaralari meni oʻrab-chirmab olgan edi. Beixtiyor oʻrnimdan turib, oʻsha vayronalar sari yoʻl oldim. Nazarimda, men oʻsha yoqqa borib, orqaga qaytmaydiganga oʻxshar edim. Ketyapman, choldevorlargacha bir necha gektar yalang maydon yastanib yotibdi, bu yerda yavshan va yantoqlar oʻsadi, ular ham yozning jaziramasida qovjirab bitgan. Lekin ular tagida yerdan uch-uchlari chiqib turgan, men uchun qadrli narsalar bor: sopol siniqlari, gʻisht parchalari. Bular qadim koshonalar, idishlar qoldigʻi. Tarixdan bilishimcha, bu shahardagi gurkiragan hayot moʻgʻul bosqinidan keyin soʻngan. Bir tarixchi doʻstimning ta’rificha, ehtimolki mana shu sopol siniqlari, gʻisht parchalarida oʻsha, non pishirishni bilmayoq odam oʻldirishni oʻrgangan moʻgʻul otliqlarining tamgʻalari bordir? Maydon metindek isib ketgan ekan, choldevorlarga yetguncha chanqadim. Lekin iloj qancha? Devorlarning ustini, ular orasini ham koʻchma qumlar bosib ketgan. Yurish ogʻir. Chet-chetdan, sakrab-sakrab, goh tizzadan qum kechib, goh devorlar usti bilan ketaverdim. Bu yerlar ham issiq, atrofimda qanoti sargʻish afgʻon chumchuqlari koʻp, devorlar kovagini in qilgan. Hansirab-halloslab, bu mash’um makondan ham chiqib oldim. Yana yalanglik boshlandi. Shu yerda toʻxtab, bu yoqqa nima uchun kelganimni esladim, sababiga tushunolmay turgan edim, olisda — daryo boʻyida koʻtarilib turgan qoramtir tepaga koʻzim tushdi. Hovliqib ketdim: axir bu tepaning ostida ikki ming yil burun qurilgan butparastlarning ibodatxonasi bor! Bu ibodatxona naq Qoʻshonlar hukmronligi davrida qurilgan, chunki oʻsha vaqtda budda dini bu oʻlka uchun ham davlat dini, deb e’lon qilingan. Uch-toʻrt yuz yil davomida budad bu yerda hokim din sanalgan. Bu orada Termizning oʻzidan butparastlikni targʻib qiluvchi kohinlar yetishib chiqqan, oʻshalar yordamida bu din Xitoyga, undan Yaponiyaga oʻtgan. Imperiya inqirozga yuz tutgandan keyin, buddaning ham puturi ketib, oʻrnini yerlik xalqlar dini zardushtiylikka yana boʻshatib bergan. «Qora tepa, Qora tepa!» deya ildamlay ketdim. Bunday vaqtda koʻzga yoʻl koʻrinadimi! Birpasda tepaning ostiga yetdim, unga zavq-shavq bilan tikildim. Men dinparast emasman, lekin inson zakovati yaratgan hamma narsani hurmat qilaman. Budparastlik esa Qoʻshonlar davrida davlat dini deb e’lon qilingach, u hind san’ati-madaniyatining ham O’rta Osiyoga tarqalishida ijobiy rol oʻynagan. Asta-sekin tepaga koʻtarilar ekanman, koʻz oldimda ibodatxonaning qadimgi koʻrinishi namoyon boʻla bordi. Hindistondagi koʻplab ibodatxona gʻorlarda qurilgan, bu ibodatxona ham oʻshalarga takdidan bino qilingan, lekin ibodatxonaning qurilishidan tortib, rasm-rusumlar, undagi haykallargacha yerlik xalq an’analariga boʻysundirilgan albatta! Tepaga chiqqan yerimda arxeologlar qazigan ariqqa duch keldim, chetdagi qum bosgan marmar takkursiga koʻzim tushdi. «Tak-kursi!» Shubhasiz bu takkursining ustida azamat kolonnalar — ustunlar ham turgan, u ustunlar albatta Rim, Iskandariya, Afina shaharlaridagi mashhur ustunlarga oʻxshagan. Chunki Qoʻshonlardan ilgari bu yurtni zabt etgan greklar san’ati ta’siri ham qolgan-da!.. Shu ustunlar oralab-oralab greklarnikidan farq qiluvchan kuloh va ularning yopinchigʻiga oʻxshash kiyim kiygan kishilar yurgan. Ularning bir xili eron tilida, bir xili esa sanskrit tilida gaplashgan. Koʻpchiligi qoʻshon tilida soʻzlashgan. Qoʻshon tili! Tillar ham oʻzgarar ekan, hozirgi zamonning manman degan olimlari ham u tilda bitilgan va xuddi shu ibodatxonadan topilgan xatlarni toʻliq oʻqib chiqa olgani yoʻq, ularning alfaviti ham gʻalati boʻlgan. Men ariq yoqalab, ibodatxonaga olib tushadigan gʻor ogʻziga yetdim. Shunda bir oz seskandim, chunki ichkari zax, u yerda issiqdan qochgan ilon-chayonlar koʻp boʻlishi mumkin. Lekin men shu tobda dunyo topgan telbadek hayajonda edim. Bilinar-bilinmas koʻrinib turgan zinaga oyoq bosishim bilan pastga tushib ketdim, zinalarni ham koʻchma qum bosgan ekan. Serrayib turib qoldim. Bir ozdan keyin uzun gʻor ichi yorisha boshladi. Yon-verimga qarab, kohinlar sham oʻrnatib qoʻyadigan tokchalarni koʻrdim. Ikki qadam bosib, yana toʻxtadim. Mendagi seskanish qoʻrquvga aylana boshlagan edi. Shunda gʻorning toʻriga tikilib, uning naryogʻdagi teshigidan tushayotgan nurni koʻrdim, hiyla yengil tortdim. Endi shoshmay, ehtiyotkorlik bilan hamda bemalol mulohaza qilib, olgʻa jilishim mumkin edi. Jildim. Darvoqe, buddaning haykalidan qolgan oʻng qoʻlini professor Masson mana shu yerdan topmaganmi? Ibodatxonaning oʻrtasidan topildi, deyildi-ku? Nega qoʻlini! Gavdaning boshqa qis-mi qaerda? Bu ibodatxonadagi hayot VII asrlarda soʻnib, arablar bosqinidan keyin bu yer tamom koʻmib tashlangan. Shunda bir necha musulmoni komil kirib, haykalni sindirib tashlagan-da. Nima ham boʻlib, qoʻli qolgan budda... Nazarimda, hozir oppoq, Rimdan keltirilgan qorishmaga ganch aralashtirib yasalgan budda roʻparamda bir qoʻlini oldinga choʻzib turgandek tuyuldi. Xayolan unga tikildim: ha, budla, lekin Hindiston butlaridan farq qiladi, buning chehrasida insoniy ifoda bor, bu insonga yaqin budda! Buni shu yerlik, shu yurtlik ustalar yasagan va unga insoniy qiyofa berishga aqllari yetgan. Men xuddi buddaga tegib ketishdan qoʻrqqandek, chetdan oʻtdim. Muyulishga yetganda, devorlarning hamon qizgʻish ekaniga e’tibor qildim. Ana, anavi yer chizilgan, oʻchirilgan. U kimning surati boʻldi ekan? Boshida temir qalpoq, qulogʻida sirgʻa? Anavi kiyiklar. Bu qanday yozuvlar ekan? Ha-a, bunisi qoʻshon yozuvi boʻlsa kerak, harflari kitoblarda koʻrganimdek: bir-biriga ulanib ketgan «o»larga oʻxshaydi. Anavi yozuv sanskrit boʻlsa kerak. Unisi arab yozuvi. O’tkinchilar qoldirgan bu yozuvlarni shubhasiz. G’orning bu teshigidan tepaga chiqib oldim. G’alati holda edim, shod boʻlib shod emas, gʻamgin boʻlib gʻamgin emas... Chamasi, men asrlar davomida taraqqiy qilgan antik san’atimni oqibatda badaviy lashkarlar toptab, yoʻq darajaga keltirganini oʻylab, gʻijinar edim. Lekin ayni chokda san’atparast xalqim keyinchalik fotihlarning tazyiqiga ham qaramay oʻzi yaratgan koshonalari, tilsiz-zabonsiz geometrik chiziqlar, boʻyoqlar oʻyinida oʻz qalbini izhor etib qoldirgani koʻnglimga tasalli berardi. Axir Buxoro, Samarqand, Xiva minoralari, ular bezaklarida inson obrazi yoʻq deb kim ayta oladi?! Tepaning oʻrkachiga chiqib oʻtirdim. Kashandalik xumori: chekdim. Amuning nari sohillariga boqdim. Koʻzada suv olib ketayotgan afgʻon ayollarini koʻrdim, qumloq sohildagi shahar chegarasiga tikilib, oʻsha yurtdagi Hirotni, Navoiy qabrini esladim. U yurtda qolib ketgan millionlab oʻzbeklarning hozirgi hayoti haqida oʻyladim. Keyin u yoqqa teskari qarab oʻtirib oldim: men qarshimdagi mana shu shahar qabristonini, ming yillarning izi qolgan goʻshani koʻrmoqchi boʻlib keldim-ku? Garangsib oʻtirarkanman, quyoshning botayotganiga ham parvo qilmasdim: qotib oʻtirgim kelardi. Nimaga? O’tmish uchun motam tutganimi? Yo... bugun ertalab xafa boʻlganimdanmi? Bilmayman. Shunda birdan oftob botib ketdi-yu, meni hayratga solib, qorongʻilik choʻkdi, birdan osmonda yulduzlar charaqlab koʻrindi. Ha, bu yurtda shunday: quyosh botdimi, qorongʻilik tushadi. Ketish kerak edi. Turdim. Pastga tushdim. Ketyapman. Lekin bir necha qadam bosgach, nazarimda bu yerni butunlay tashlab ketayotgandek boʻldim. Dastlab jahlim chiqdi, «yana qaytib kelaman!» dedim. Lekin shu payt tizzamgacha qumga botib, orqa tarafimdan shamol esayotganini payqadim. Sergaklanib ketdim: Afgʻon shamoli?! Bunaqangi shamol O’zbekistonning hech bir yerida boʻlmaydi hisob, hatto Qoʻqonda ham. Bu shamol turganda, goh bir-ikki kunlab, goho soatlab davom etadi. Termiz osmonini qizil qum buluti bosadi. Odamlar uylari derazalarini bekitib olishadi, shunda ham u tiriqishlardan kirib, tishlar orasida gʻijirlaydi; kuppa-kunduz kuni mashinalar chiroqlarini yoqib, zoʻrgʻa yuradi. Qum koʻchadi, shafqat bilmaydigan koʻchish boshlanadi. Besh-oʻn qadam bosib, yana toʻxtadim. Yoʻq, oʻtkinchi shabada ekan, oʻtib ketdi. Lekin uning dahshati koʻnglimda qoldi. Vayronalarga yaqinlashib bordim. Boyqush koʻp ekan. Boyqush ham qush-da deyman. O’zimni ovutaman. Boʻlmadi. Shunda choldevorlar ichi tun hasharotlarining turli-tuman ovozlariga toʻlib ketdi-yu, tizzalarim titrayotganini sezdim... Bir necha daqiqadan keyin men qochib borardim. Meni, tevarakni qurshagan tun vahmi, oʻlik shaharning vahimasi, uni makon qilgan boyqushu hasharotlar, ilonlar-chayonlar orqamdan ta’qib etar... Oʻtmishim, har satrini kitoblardan koʻzimni toʻrt qilib oʻqigan iftixorbaxsh oʻtmishim meni ta’qib etar, meni vafosizlikda ayblayotgandek boʻlib, orqaga tortayotganga oʻxshar edi. Lekin men qochib borar edim. Qaerga qochayotganimni yoʻlga chiqib, oʻtkinchi taksiga oʻtirganimdan keyin sezdim; nimagadir charm oʻrindiqqa yastanib, uning yumshoq suyanchiqlarini siladim, nima uchundir nuqul shofyorni galga tutdim: qaerdan kelyapsiz, nima yumush bilan borgan edingiz? Shoymardon Qudratov bu yil ming tonna paxta terarmish, rostmi shu gap? Paxta qalay? Shofyor boʻlsa menga shubhalanib qarar, buni sezib, kulardim. Koʻzim esa oldinga, derazadan koʻrinayotgan Yangi Termiz chiroqlariga tikilgan, ularni sanayapmanmi? Xayolimda bir orzu — tezroq uyimga yetish, oilamni koʻrish, kresloga yonboshlab, televizor tomosha qilish... Shundan keyin men bu holatim haqida koʻp oʻyladim va bir narsani kashf etdim. O’tmish... Men oʻtmishga qaytolmayman, lekin undan butkul uzilib ham ketolmayman. Chunki men bugungi kunning odamiman. 1972

Muallif: Shukur Xolmirzayev