Bir yuz yetmish soʻmlik xurrak (hikoya) [Said Ahmad]

Bir yuz yetmish soʻmlik xurrak (hikoya) [Said Ahmad]

(Bir oblast teatridan reportaj) Tomosha boshlanishiga hali oʻn toʻrt minut bor. Artistlar grim qilib boʻlishgan. Sahna orqasida qilich-qalqon taqqan, dubulgʻa kiygan kishilar domino oʻynab oʻtirishibdi. Bosh rolda chiqadigan atoqli artistka parda chetini koʻtarib zalga moʻraladi. Oldingi qatorda ikki kishi, oʻrta qatorda besh kishi oʻtiribdi. Hamon koʻchada tomoshabin chaqirayotgan toʻrt karnay, besh surnay va olti chirmandaning shovqini eshitilib turibdi. Atoqli artistka etagini sudrab direktor kabinetiga keldi. — Boʻladimi? — Boʻlish-boʻlmasligini ixtiyorimizda qolgan oʻn ikki minut hal qiladi. Direktor shunday dedi-yu, bosh administratorga yuzlandi. — Sbor qancha? — Oʻn sakkiz soʻm. — Qoidada qanday? — Sbor oʻn toʻqqiz soʻmdan, tomoshabin oʻn beshtadan oshsa spektakl koʻrsatilaveradi. — Boʻlmasa tomoshani qoldiramiz. — Haqqimiz yoʻq. Qoidada spektakl boshlanish minutida tomoshabin oʻn beshtaga yetmasagina qoldiriladi. Yana sabr qilamiz. Direktor dargʻazab boʻldi. — Bitta odamni kutib oʻtiramizmi? Bordi-yu oʻsha oʻn beshinchi tomoshabin kelib qolsa shoʻrimiz quriydi-ku. Bir hisoblab koʻring, oʻsha bitta tomoshabin bizga necha soʻmga tushadi. Bosh administrator stolga bagʻrini berib oʻtirdi-da, qoʻliga qalam-qogʻoz olib hisoblab ketdi. — Bugungi tomoshaga qirq olti odam qatnashadi. Sakkiz sahna ishchisi, bir rejissyor, bir rejissyor yordamchisi, elektr ustasi, ikki grimchi, sahna mashinisti, kostyumchi, bir pojarniy, suflyor, sartarosh, toʻqqiz chalgʻuvchi, bir dirijyor, ikki shofyor, toʻrt kontrolyor, bosh rassom, badiiy rahbar, jami sakson besh kishi qatnashar ekan. Direktor barmoqlarini bukib, nimalarnidir sanay boshladi. — Elektr energiyasini hisoblamadingiz. Boz ustiga uch uborshitsa. Tomosha davomida ikkita vaza sinishi kerak, — direktor artistkaga qaradi.— Undan tashqari sizning oshigʻingiz uchinchi koʻrinishda koʻylagini yirtib tashlaydi. Oʻn olti marta oʻq uziladi. Ana shularni bir choʻtga solib koʻring-chi, bugungi tomoshaga qancha xarajat boʻlarkin? Maoshlar ham hisobga kirsin. Endi ikkovlab hisoblab ketishdi. Bunaqa hodisa ilgarilari ham boʻlib turar ekan, shekilli, hisob birpasda chiqdi. Bosh administrator boshini koʻtardi. — Bugungi tomoshamizga bir yuz sakson toʻqqiz soʻmu yetmish toʻrt tiyin xarj boʻlar ekan. — Daromad-chi? — Oʻn toʻqqiz soʻm. Ana shu oʻn toʻqqiz soʻmni chiqarib tashlasak bir yuz yetmish soʻmu yetmish toʻrt tiyin zarar qilarkanmiz. U gapni tugatmagan ham ediki, uch marta chiroq oʻchib tomosha boshlanishidan darak berdi. Direktor bilan bosh administrator zalga qarab yugurishdi. — Xayriyat, oʻn toʻrt kishi — dedi direktor hovliqib, — qoldiring! Uning yonida turgan kontrolyor shoshib gapga aralashdi. — Bufetda yana bitta tomoshabin oʻtiribdi. Uning gapi tugamay oʻrta yashar bir kishi kirib, oʻz oʻrnini qidira boshladi. Tarvuzi qoʻltigʻidan tushgan direktor teatrga bir yuz yetmish soʻmu yetmish toʻrt tiyin zarar keltiradigan shu tomoshabinning yoqasidan boʻgʻib, koʻchaga opchiqib tashlagudek unga oʻqraydi. — Menga qarang, — dedi u administratorga. — Yalining, yolvoring, mayli uch-toʻrt soʻm xarj boʻlsa ham mayli. Bufetga opkirib u-bu olib bering. Biletni topshirib, pulini qaytarib olsin. — Koʻnarmikin? — Koʻndiring. Koʻnmasa kabinetimga chaqiring, ikki kishilashib yalinamiz. Administrator ming tavoze bilan oʻn beshinchi tomoshabinning oldiga bordi. Unga kamoli ehtirom bilan salom berdi. Dilidagi gaplarni astoydil tushuntirib toʻkdi. Oʻn beshinchi tushmagur bir soʻzli oʻjar odam ekan. Koʻnmadi. — Aka, shu tomoshani koʻramiz, deb atayin uzoqdan kelganmiz. Koʻramiz. — Jon aka, teatrga rahmingiz kelsin. Artistlarga rahmingiz kelsin. Bola-chaqangizning rohatini koʻring-u, tomoshamizni koʻrmang. — Koʻramiz, koʻrmay ketmaymiz. Administrator boshqa yoʻl bilan unga ta’sir oʻtkazmoqchi boʻldi. — Shu ham tomosha boʻptimi, aka. Undan koʻra direktor kabinetiga kirib pivoxoʻrlik qilamiz. Direktorimizning oʻzlari eriydilar. — Boʻlmaydi. Tomosha koʻrgani kelganmiz. Bu orada qolgan oʻn toʻrt betoqat tomoshabin chapakchalib, parda ochilishini talab qila boshladi. Administrator noiloj direktor kabinetiga kirib boʻlgan voqeani aytib berdi. Endi u ham noiloj edi. Nihoyat tomosha boshlandi. Sahnada qirqdan ortiq odam u yoqdan bu yoqqa yugurib miltiqbozlik qilyapti. Oʻlganlar oʻlib, qolganlar qochyapti. Orkestr tinmay gʻat-gʻut, gumbir-gumbir qilib turibdi. Oʻrtada boyagi taniqli artistka sochini yulib faryod chekyapti... Antrakt boshlandi. Oʻn beshinchi qaysar tomoshabin bufetga chiqib ikki shisha limonadni urib kelib, yana oʻz joyiga oʻtirdi. U ikki qoʻlini chalishtirib sahnaga qarab oʻtiraverdi, rol oʻynayotganlar ora-sira unga qarab qovoqlarini solib qoʻyishardi. U esa hamon beparvo. Administrator qorongʻida timiskilanib yana uning oldiga keldi. — Qoʻying endi, uyingizga borib uxlasangiz-chi, Nima qilasiz bizni qiynab. Uyqungiz kelib koʻzlaringiz qisilib ketyapti. — Nima dedingiz? Uyingga borib uxla deysizmi? Qishloqdan kelganman. — Qaysar, qaysar, bir yuz yetmish soʻmu yetmish toʻrt tiyinga tushiryapti-ya! Sahnada hamon gumbur-gumbur. Zalda atigi bittagina odam, u ham boʻlsa bilinar-bilinmas xurrak otyapti.

Muallif: Said Ahmad