Poyqadam... (hikoya) [Said Ahmad]

Poyqadam... (hikoya) [Said Ahmad]

Voy qudamdan aylanay, ana kelishadi, mana kelishadi, deb ikki koʻzim koʻchada boʻldi-ya, toʻy qandoq oʻtganiniyam bilmadim. Voy boʻylaringizga tasadduq. Xush kelibsizlar. Hoy, Nigoraxonni uygʻotinglar. Dadalari bilan oyilari kelishdi. Vahobjon bilan Manzurani quda ana shunday soʻzlar bilan kutib oldi. Quda yoshi ellikdan oshgan boʻlsa ham yuzidan pardoz arimagan jikkakkina xotin edi. Uning yuzlari xuddi sharbati siqib olingan anor poʻstiga oʻxshab ketardi. Qoʻlidagi qoʻsha-qoʻsha uzuklar, boʻynidagi har biri noʻxatdek keladigan dur marjonlari, egnidagi yoshiga yarashmagan gulli krepdeshin koʻylagi uni allaqanday bachkana qilib koʻrsatar edi. Vahobjon atrofga nazar tashladi. Katta hovlining boshidan oyogʻigacha qoʻyilgan stollardan hali dasturxon yigʻilmagan, gullar orasida boʻshagan shishalar, soʻrilarda toʻyda xizmat qilib charchagan kishilar yechinmay yotib qolishgan, yeroʻchoq oldida dasta-dasta yuvuqsiz laganlar yotardi. Hatto daraxt shoxlariga ilingan lampochkalar hali yoqugʻlik turardi. Quda aya soʻrida yechinmay uxlab yotgan kishining oyogʻidan silkib uygʻotdi. — Turing, hoy turing, qudalaringiz kelishdi. Qora soqol bir kishi yostiqdan bosh koʻtarib atrofga alangladi. U Vahobjonlarni koʻrib iya, iya, deb oʻrnidan turarkan, koʻrpacha qatlarini titkilab nimanidir qidirardi. — Hojar, tishimni koʻrmadingmi? — Yoʻgʻ-a, qayoqqa qoʻygandingiz? Avval qudalaringiz bilan koʻrishib oling, keyin qidirarsiz. Chol ildam yurib Vahobjonlar bilan quyuq koʻrishdi. Yoʻl boshlab uyga olib kirdi. — Qani, qani, oʻtirishsinlar, oʻtirishsinlar, obbo quda-ey, koʻp kutdik. Juda koʻp kutdik. Toʻyga yetib kelolmadinglar-da. Hay mayli, sizlarga boshqa toʻy qilib beramiz endi. Hoy, Hojar, dasturxon keltir, keliningni uygʻot, oʻgʻlingni uygʻot, qaynata, qaynanalari bilan tanishib qoʻysin. Chol uzr aytib tavoze bilan yuvingani chiqib ketdi. Er-xotin uy jihozlariga mahliyo boʻlib indamay oʻtirishardi. Ular kirgan uy mehmonxona boʻlsa kerak, nihoyatda serhasham edi. Toʻrda pianino, burchakda kurant soat, devorda ham, yerda ham, divan ustida ham gilam. Shiftda billurin qandil. Javonlarda xitoy chinnilari, televizor ustida har xil chinni oʻyinchoqlar. Derazalarga ham toʻr, ham baxmal parda tutilgan. Vahobjonning esi ogʻib qoldi. Butun umrini mehnat bilan oʻtkazgan, roʻzgʻorini bir me’yorda olib borgan Vahobjonga bu hashamlar allanechuk koʻrinib ketdi. Er-xotindan sado chiqmasdi. Manzura kaftini iyagiga tiraganicha xayol surardi. Nigora ularning bittagina bolasi. Vahobjon tugʻilib oʻsgan qishlogʻi Ganjiravonda oʻttiz yildan beri oʻqituvchilik qiladi. Butun Ganjiravondagi kishilarning yarmidan koʻpini shu Vahobjon oʻqitgan. U qizini Toshkentga oʻqishga yuborayotganda ne-ne umidlar qilgan edi. Oʻqisa, institutni bitirib oʻziga oʻxshab oʻqituvchi boʻlsa, shu. Ganjiravonga kelib otasining ishini davom ettirsa. Kuyovi ham oʻqituvchi boʻlsa. Muallimlik qanday. yaxshi hunar. Qizi tushmagur nima qilib qoʻydi. Bir ogʻiz na otaning, na onaning roziligini olmay oʻzboshimchalik qilib qoʻyibdi. Kuyov nima ish qilsaykin? Oʻqiganmikin, ylmi bormikin? Biron hunarning boshini tutganmikin? Oʻzi axloqlikkina bolamikin? Ichkariga oʻqdek otilib Nigora kirdi. U onasining boʻyniga osilib, u yuzidan, bu yuzidan choʻpillatib oʻpa boshladi. Dadasining yelkasiga osilib erkalandi. Koʻpdan sogʻintirgan bola ota-onaning yuragidagi gina-kudratni bir dam boʻlsa ham nari quvib yubordi. Nigora baxtiyor edi. Uning egnida yashnab turgan nikoh liboslari oʻziga biram yarashibdiki. Nigora chiroyli qiz edi. Ota-ona topganlarini shu qizga sarflashardi. Ayniqsa u boʻyga yetib, qomati toʻlisha boshlagan paytlarda kiyinib koʻchaga chiqqanda Ganjiravon yigitlari esdan ogʻib qolishardi. Uning qoʻshiqlari, uning jarangdor kulgilari, boʻyi basti, keksa tollar soya tashlagan anhor boʻylarida xayolchan kezishlari Ganjiravonga biram yarashardi, biram yarashardi, Qishloq yigitlari atayin tegajogʻlik qilib uning oldidan «Men seni koʻrdim yana Ganjiravon koʻchasida», deb qoʻshiq aytib oʻtishardi. Nigora ham ularning hazillariga hazil bilan javob qaytarardi. Nigora tugʻilib oʻsgan qishlogʻining shaydo yigitlarini hasratda qoldirib kimni topdiykin? Ona ana shu toʻgʻrida oʻylardi. Kuyov kirdi. U nihoyatda chiroyli, qora qosh, gavdasi quyilgandek, qirra burun, jingalak soch yigit edi. Egnidagi tugmasi chala qadalgan yoʻl-yoʻl yashil pijamasi oʻziga juda yarashib tushgan edi. U odob bilan qayin otasiga, qayin onasiga salom berdi. Keyin ularni narigi uyga taklif qildi. Vahobjon bilan Manzura beixtiyor oʻrinlaridan turishdi. Ular bu zinadan tushib u zinaga koʻtarilishar ekan, Vahobjonda kuyovga allaqanday mehr uygʻongandek boʻldi. Ammo bu tuygʻu yasatilgan uyga kirishganda oʻzi ham ma’nosiga tushunib yetmagan allaqanday hislar bilan aralashib ketgandek boʻldi. Nigoraning uyi boyagi uy hashamidan oʻn chandon afzal edi. Vahobjon oltmish yoshga kirgan boʻlsa, shu olis umr davomida koʻrish u yoqda tursin, xayoliga ham keltirmagan buyumlar bor edi bu uyda. Hatto derazalarning yuqoridagi koʻzlariga rangli shishalar solingan edi. Nigoraning yuzida, koʻzida: erim yoqdimi, degan ma’no porlab turardi. Tashqarida qayin otaning zardali tovushi eshitilardi. Kuyov kulib derazadan hovliga qaradi. — Kechirasizlar, boboyning yasama tishlari yoʻqolib qolibdi, topolmay xunob boʻlyaptilar,— u Nigoraga yuzlandi,— ish boʻlmasa choy olib kelmaysizmi? Nigora chiqib ketdi. Kuyov kecha toʻyning juda yaxshi oʻtganligi, araqning oʻzidan yetmish shisha ketganini, mehmonlar kabobga toʻyib qolib mantiga qaramaganlari, mast boʻlmagan odam qolmaganini gapirardi. — Bizning boboy ham mast boʻlib qolganlaridan bilavering toʻyning qanaqa boʻlganini. Axir u kishini uncha-munchaga mast qilib boʻlmaydi-ya. Vahobjonga bu uydagi buyumlardan tortib odamlarigacha begona, kuyov boʻlsa koʻziga allaqanday bachkana, yoqimsiz boʻlib koʻrindi. Qani endi vaqt oʻtmagan, toʻy boʻlmagan boʻlganda u albatta qizining qoʻlidan yetaklab chiqib ketardi. Na chora, boʻlar ish boʻlgan. Undan tashqari oʻz yoʻlini oʻzi topadigan yoshga yetgan qizining taqdiriga u qanday qilib hokimlik qila oladi. Ikki shisha konyak koʻtarib quda kirdi. Uning egnida yangi toʻn, boshida toʻrt karjli surma rang doʻppi. — Endi, quda aybga buyurmaysiz-da, bolalarimizning baxtli boʻlishiga andek tanavvul qilamiz-da! Ikromjon, ryumkalarni ol. Endi sen ichma. Kechagiga oʻxshab dovdirab yurma. Derazadan isitilgan manti uzatishdi. Vahobjon ichmadi. Ota-bola bir shishani boʻshatishgandan keyin Vahobjon uzr soʻrab oʻrnidan turdi. — Meni aybga buyurmanglar, qiladigan ishlarim bor edi. Onasi mayli qolsin. Ertaga bir xabar olarman. Kayf qilib olgan quda uncha qarshilik koʻrsatmadi, kuyovning koʻzlari suzilib hadeganda tilla tishini koʻrsatib iljayaverdi. Ammo, quda aya yalinib esi ketdi. Vahobjon tashqariga chiqib toʻyib nafas olgandek boʻldi. Sal nariroq borib birdan koʻngli buzilib ketdi. Uning bu kayfiyati uyiga oʻt ketganda bolasi qolib oʻzini qutqargan kishining ahvolini eslatar edi. Vahobjon shu kuni kechgacha shahar koʻchalarida tentib yurdi. Mehmonxonaga kirib yotib yotolmadi, oʻtirib oʻtirolmadi. Yana koʻchaga chiqdi. Kech kirdi. Fontan atrofi odamlar bilan gavjum boʻldi. Bola yetaklagan juvonlar, hassasiga tayangan keksalar shaffof tomchilarning salqinida beozor sayr qilishardi. Hamma shod. Hammaning yuzida allaqanday baxtning, quvonchning tabassumi porlaydi. Faqat Vahobjon tajang. Shahar chiroqlari siyraklashdi, fontan atrofi boʻshab qoldi. Oxiri koʻkka intilgan toshqin fontan ham asta-sekin yerga singandek tindi. Vahobjon mashaqqat bilan oʻrnidan turib mehmonxonaga yoʻl oldi. Qattiq uxlab qolgan ekan, telefon tovushi uygʻotib yubordi. Boshqa nomer adashib tushib qolibdi. U qayta yotolmadi. Soatiga qarasa allapalla boʻlib qolibdi. Koʻchaga chiqdi. Qizinikiga borishga yuragi betlamay, mehmonxona ostonasida kunini kech qildi. Qosh qoraygan mahalda Manzura keldi. U ham ma’yus edi. Er-xotin bir-biriga biron gap bilan ozor yetkazib qoʻymaslik uchun sun’iy iljayish bilan ichkariga kirishdi. — Nigora qalay, xafa emasmi?— dedi Vahobjon. — Binoyidek oʻynab-kulib yuribdi, Nega bormadingiz, xayrlashib ham kelmadingiz. Vahobjon gap topolmay gardanini qashib qoʻydi. — Biletni ertangi poezdga olaveraymi, yo bir-ikki kun turasanmi?— dedi Vahobjon. —Agar xoʻp desang, shaharning u yoq-bu yogʻini koʻrsatay. Manzura qizini tashlab ketishga koʻngli boʻlmay, yuragining bir cheti uzilib qolayotgandek boʻlib turgan edi. — Mayli, oʻzingiz bilasiz,— deya uning oʻziga tashladi. Bugun Vahobjon oʻzi oʻqitgan ganjiravonlik vrach bolani uchratgan edi. U uyiga taklif qilgan. Vahobjon vaqt boʻlsa, albatta borishligini aytgan edi. Shu topda va’dasi esiga tushdi. Shu kecha na er, na xotin qudalaridan gap ochmadi. Ammo, tong otguncha toʻlgʻanib chiqdi. Ertalab ular endi nonushtaga tayyorlanib turishganda kimdir eshikni bezovta taqillatdi. Vahobjon shoshib ochsa, notanish bir kishi koʻzlari besaranjom boʻlib turibdi. — Tez borarmishsizlar. Darrov, darrov...— u shunday dedi-yu, shoshilganicha ketib qoldi. Er-xotin nima gapligiga tushunolmay apil-tapil yoʻlga tushishdi. Nigoraning hovlisi suv quygandek jimjit. Hovlidagi soʻrida chol peshonasini ushlaganicha qimirlamay oʻtiribdi. Vahobjonning yuragini birdan vahm bosdi, Nigoraga bir gap boʻlmadimikin! U otilganicha uyga intildi. Ichkaridan chiqib kelayotgan qudasi Hojar unga sovuq nazar tashlab oʻtib ketdi. Nigora uyning oʻrtasida qimirlamay turardi. U oyoq tovushini eshitib oʻgirildi, dadasini koʻrib hoʻngrab yigʻlab yubordi. Manzura kirdi. — Peshonam qursin, toleim qursin! — Nima boʻldi?— dedi Manzura hayajon bilan. — Ikromjon akamni qamoqqa olib ketishdi. Hamma narsani xatlab ketishdi. Hojar derazadan bosh suqdi. — Kelinning oyogʻi «qutlugʻ» keldi-da! Ha, qadami «yoqdi». Vahobjon beixtiyor oʻtirib qoldi. Atrofga gʻamgin nazar tashladi. Uy jihozlari koʻziga sovuq koʻrinib ketdi. Bu buyumlarning hammasi xatlangan, hammasining egasi boshqa, bular yurtning rizqidan yulib olingan narsalar. Bu uyda shu bitta Nigoragina halol edi. Yoʻq, u ham oʻgʻirlangan, oʻzi ham, baxti ham oʻgʻirlangan. — Xafa boʻlma, qizim,— dedi Vahobjon,— ilojimiz qancha, begunoh boʻlsa chiqib qolar. Sabr qil. Chol kirdi. — Quda, bu ishning shundoq boʻlishini kim biluvdi, deysiz. Chaquvdan boʻldi. Yomon odam koʻp. Bor boʻlsang koʻrolmaydi, yoʻq boʻlsang berolmaydi. Endi bundoq qilsak.— U yonidan buklogʻliq qogʻoz chiqarib Nigoraga uzatdi. —Shu roʻyxatdagi narsalarni otamnikidan olib kelganman, oʻzimniki deb sudga ariza yozsangiz. Vahobjon qizning qoʻlidan qogʻozni oldi. Roʻyxatda taxminan yangi pulda oʻn besh ming soʻmlik buyum yozilgan edi. — Yoʻq,— dedi qat’iy ohangda Vahobjon. — Bunaqa ishga qoʻl urmaydi Nigora. Chol boshini sarak-sarak qildi. — Oʻzlaringizga qiyin boʻladi, mayli, mayli. Hojar derazadan bosh suqdi. — Koʻnishmayaptimi? Bu tagi past qishloqilardan yaxshilik chiqadimi? Aylanay qudalar, xoʻp deb qoʻya qolsanglar olam guliston boʻladi-ya! — Qoʻying, jinoyatlaringizga bizni sherik qilmanglar. — Umid bilan quda boʻlgandik, mayli oʻzlaring bilasizlar. Nigora hatto rozi boʻlishga ham tayyor turganda, kampir yana gapga suqildi. — Aylanay Nigoraxon, bu yer ham oʻz uyingiz, bizni unutvormay tez-tez kelib turasiz-a! Nigoraning koʻzlari yalt etib ochilib ketdi. Kelinlik liboslari muzga aylanib badanini sovutib yuborgandek boʻldi. Koʻzlariga gʻazab toʻlib atrofga jovdirab boqdi-yu, shaxt yurib narigi uyga chiqib ketdi. Bir ozdan keyin u oʻz onasi tikkan oʻsha oq krepdeshin koʻylagini kiyib, studentlik chamadonchasini koʻtarib chiqdi. Dadasiga ma’yus boqib dedi: — Meni kechiring, dadajon. Oʻzini oʻzi oʻgʻriga tutqazib bergan, baxtini ham, oʻzini ham oʻgʻirlatgan qizingizni kechiring. Nigoraning koʻzidan yosh chiqmadi. U dadil gapirar edi. Vahobjon bilan Manzura qizini bundan uch kun avval chiqib ketgan yotogʻida qoldirib, yana Ganjiravonga qaytib kelishdi. Nigora uyiga endi ilgarigidek tez-tez xat yozmas, toʻgʻrisi nima deb yozishini bilmasdi. Yozganda ham sogʻ-salomatman deyishdan nariga oʻtmasdi. Oradan uch oy oʻtganda Nigoradan toʻrt varaq xat keldi. Xatda u Ikromning katta jinoyatchi ekanligi sudda ochilgani, oʻzi oʻn yilga kesilib, uy-joylari musodara qilinganini yozgan edi. Xatning oxirida u: ertaga davlat imtihonlari tugab, diplom qoʻlimga tegadi. Ganjiravonga qaytib borishga endi yuzim chidamaydi, Xorazmga yoʻllanma berishlarini soʻradim. Iltimosimni qaytarmasalar kerak, depti. Manzura: «Jon bolam, dadang qarib qoldi, bir hafta boʻldi, pensiyaga chiqdi, Ganjiravonga kel, dadang oʻrniga oʻzing oʻqituvchi boʻl. Jon bolam, yoʻq dema», deb xat yozdi. Nigora kelarmikin? Kelsa, Ganjiravon koʻchalarida toʻda-toʻda maktab bolalarini ergashtirib yursa, qandoq yarashadi unga. Kelarmikin? Ammo, onaning xati Nigoraga yetmadi. U oʻgʻirlangan baxtini izlab vagon oynasidan qum barxanlariga tikilib ketmoqda edi.

Muallif: Said Ahmad