Jajji hikoyalar [Said Ahmad]

Jajji hikoyalar [Said Ahmad]

Tansiq Shahrimizga hali qirdan lola kelmagan edi. Keksalar toʻqson chiqdi-yu, oppon-soppon hali turibdi. Bitta qor oʻtsin undan keyin hamal kiradi, deyishardi. Ammo Chilonzor tomonda turadigan bir temiryoʻlchi juvon ochiq mashinada bir dasta lola koʻtarib oʻtdi. Hammaning koʻzi uning qoʻlidagi lolada. Oʻtgan ham, ketgan ham qaraydi. Mashina tez yurganidan shamol lolani shunday hilpiratadiki, oftobda u xuddi lov-lov yonayotganga oʻxshaydi. Shu payt shamol lolaning bittasini yulqib oldi-da, koʻcha oʻrtasiga uloqtirdi. Mashinalar katta tezlik bilan biri ketidan biri uchib bormoqda. Shofyorlar lolaga yetay deganda rul burib uning yonidan aylanib oʻtib ketishadi. Mana shu ahvolda kun choshgoh boʻldi. Lola hali ham koʻcha oʻrtasida choʻgʻdek yonib turibdi. Mashinalar hamon uning yonidan aylanib oʻtib ketishyapti. Yoʻlovchilar yuraklarini hovuchlab ishqilib mashina bosib, ezgʻilab ketmasin-da, deb tashvish qilishadi. Oxiri koʻchani tartibga solib turgan militsioner chidamadi. Koʻcha oʻrtasiga tushdi. Mashinalar biri ketidan biri tormoz berib toʻxtashdi. Postovoy ohista borib lolani oldida, furajkasi tagidan chakkasiga qistirib qoʻydi. Mashinalar gʻiz-gʻiz oʻtib turibdi. Shofyorlar, yoʻlovchilar chorraxaga kelganda mashina derazasidan bosh chiqarib, militsioner chakkasidagi lolaga qarashadi. Ularning yuzida bir chiroyli tabassum porlaydi. Shu kuni lola ochilganini butun shahar bildi. Odamlar diliga bu yil bahor vaqtliroq kirgandek boʻldi. Bir umr... Teatr maydonidagi sahn bahor kezlari juda gavjum boʻladi. Qari-qartang, yosh-yalang skameykalarga oʻtirib olib oʻzlarini oftobga tovlashadi. Kampirlar aravachalarda nevaralarini olib kelib, oʻzlari koʻz oynak ustidan gazetani yalagudek qilib oʻqishadi. Men ham boʻsh paytlarimda shu yerda hordiq chiqarishni juda yaxshi koʻraman. Bir kun kioskadan gazeta olib oʻqib oʻtirgan edim, yonimda hassasini skameykaga tirab bir xotin oʻtirardi. Uning oldidagi havo rang aravachada nevarasi ipi tugmasiga bogʻlab qoʻyilgan qizil sharni ushlavololmay qiyqiradi. Kampir unga beparvo, oʻtgan-ketganlarni tomosha qiladi. — Nevarami?— dedim. Kampir oʻgrilib qaradi. — Yoʻq, aylanay, chevara. Chevara shirin boʻlarkan. Onasi yosh. Dadasining oʻzi bola. Oʻzim oyoqqa turgʻizib bermasam eplasholarmidi. — Hali yurmaydimi? — Yurish qayoqda aylanay. Endi toy-toy turyapti. Bilaman, bolalar juda ayyor boʻlishadi. Koʻtaradigan odamni topishsa sira yerga oyoq qoʻyishmaydi. Bu bola ham shunaqa qilayotgandir. Kampirning mehribonligidan foydalanayotgandir. — Yurib ham ketardi, qish paytida bola yurishga erinadi. Mana oftob odamning yelkasini qizdirib qoldi. Endi yurib ketar. Kampir shunday deb bolani aravachadan oldi. Ikki qoʻltigʻidan ushlab yerga qoʻydi. Bola avvaliga tizzasini bukib tixirlik qilib turdi-da, keyin ikki oyogʻini yerga tiradi. — Qani, amakinglarga bitta toy-toy turib bergin. Kampir uni qoʻyib yubordi. Bola xuddi havoda muallaq qolgandek omonat turib qoldi, keyin birdan oldinga shoʻngʻib ketdi. Shu shoʻngʻiganda oʻng oyogʻini koʻtarib tashladi. Yiqilmadi. Keyin yana bir marta shunday qildiyu, mast odamdek gandiraklab yurib ketdi. Toʻrt-besh omonat qadam tashlab orqasi bilan oʻtirib qoldi. Kampir yugurib borib uni koʻtardi. Bola endi aravaga oʻtirgisi kelmay, yerga tushishga xarxasha qilaverdi. Kampir uni yerga qoʻyishga majbur boʻldi. Shu alpozda bola uch-toʻrt marta yurishga intildi. Oxiri pildirab besh-olti qadam bosadigan boʻlib qoldi. Kampir xursand. Ularga qarab turib, oʻylab ketibman. Bolaning oyogʻi yerga tegdi. Birinchi qadami boshlandi. Eh-he, bu odam hali hayotda qanchadan qancha yerlarni shu oyoq bilan bosib oʻtadi. Umr boʻyi... Haykal Buxoroda qadim imoratlar koʻp. Bu koʻhna shahar koʻchalarida xayolchan kezarkanman bir toʻda sayyohlar boshi bulutga chulgʻangan minoraga qarab turishganini koʻrdim. Ularga keksa bir ilmiy xodim minora tarixini tushuntiryapti. Quloq soldim. — Yetti yuz yil boʻlgan bu minoraning qurilganiga. Sayyohlar hayrat bilan yoqalarini ushlashdi. Men bu xil yodgorliklarni koʻp koʻrganman. Armanistondagi toʻrt ming yillik Dvin harobalari, Kegart qal’alarini, necha ming yillar muqaddam yozilib bizga yetib kelguncha toshga aylangan kitoblarni koʻrganman. Shularni odam yaratgan, ularda odam qoʻlining izi bor. Buxoro koʻchalarida kezarkanman juda koʻp xotiralar xayolimdan oʻtadi. Asrlar qa’rida qolib ketgan jangu jadallarni koʻrgandek, qilich-qalqonlarning jarangini eshitgandek boʻlaman. Bularning barini tarix shamollari uchirib ketdi. Odamlarning xotiridan yulib ketdi. Ammo koʻhna devorda qolgan besh barmoq izi hali ham koʻrinib turibdi. Bu ming yillar qa’rida yoʻq boʻlib ketgan odam qoʻlining izi. Shu azamat binoga gʻisht tergan me’mor qoʻlining izi. Odam qoʻligina odamga abadiy haykal qoʻyishiga ana oʻshanda ishonganman.

Muallif: Said Ahmad