Xotinboz chumchuq (hikoya) [Said Ahmad]

Xotinboz chumchuq (hikoya) [Said Ahmad]

Bir jurnalda «Xotinboz chumchuq» degan hikoya bosildi. Hikoyada nimalar deyilganini bu yoqqa qoʻyib, uni kim yozganidan gaplashaylik. Choyxonachi Alimat buva uvali-juvali chol. Nevaralari shunday koʻpki, nomlarini adashtirib Solini Vali, Valini Soli deb yanglishib yuradi. Alimat buva nevaralariga qaysi ertakni aytsa, buni aytgansiz, deb janjal qilishadi. U oʻylab, ichidan toʻqib ertak aytadigan boʻlib qolgan. Ayniqsa ertakka toʻymaydigan bitta Kenjavoy degan nevarasi ham bor. Choy ustida xam, osh ustida ham: — Buva, davay, ertak aytib bering, — deb harxasha qilaveradi. Chol dunyodagi jamiki ertaklarni aytib boʻlgan. Yangisini toʻqib charchagan. U oxiri oʻylab-oʻylab ertak toʻqidi, ya’ni: — Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, bitta chumchuq bor ekan... Oradan ancha vaqt oʻtib, nima ham boʻldi-yu, bir jurnalda oʻsha «Chumchuq» lop etib chiqib qoldi. Chol mundoq qarasa, oʻzi toʻqigan ertak hikoya boʻlib chiqibdi. Hikoyachaning tepasiga Kenja Alimatov, deb yozib qoʻyipti. Kenja — Alimat otaning oʻsha zumrasha nevarasi, endi oʻn toʻrt yoshga kirgan. Samovardagilar «Xotinboz chumchuq»ni rosa choʻzgʻilab oʻqib chiqishdi. Hay, bu ham oʻtdi. «Xotinboz chumchuq» odamlarning esidan ham chiqib ketdi. Ammo oradan bir oy oʻtar-oʻtmas gazetada «Xotinboz chumchuq» sarlavhasi ostida maqola chiqdi. Gazeta qoʻlma-qoʻl boʻlib ketdi. Oʻqigan ham oʻqidi, oʻqimagan ham oʻqidi. Maqola shunday boshlanardi: «Yozuvchi Kenja Alimat oʻzining «Xotinboz chumchuq» asari orqali oramizdagi xotinbozlarni satira oʻti bilan kuydirishga uringan va uni muvaffaqiyatli hal qila olgan. Asarda yozuvchining katta hayot tajribasi borligi yaqqol sezilib turibdi. Uning koʻzi oʻtkir, fikri tiniq. Ayniqsa tili oʻynoq va jozibador. Tabiat manzaralarini juda usta rassomdek noziklik bilan chizadi. Avtor hayotni oʻz koʻzi bilan koʻradi. Undai ma’lum darajada falsafiy xulosalar ham chiqaza oladi. Hayot tajribasi, klassiklarni qunt bilan oʻrganishi, oʻzidan oldin shu mavzuga qoʻl urgan yetuk avtorlarning asarlaridan ijodiy foydalanishi avtor mahoratiga oʻz ta’sirini oʻtkazgan. Ayniqsa, asar oxiridagi xotinboz chumchuqning boshqa chumchuqlar orasida fosh boʻlib, oʻz xotini tomonidan ushlab olinish kartinasi nihoyatda yorqin, oʻquvchining u yoki bu esida qoladigan darajada aniq tasvirlanishi muvaffaqiyatni ta’minlagan... Oʻquvchi xotinboz chumchuqning proobrazini koʻz oldiga keltirib turadi. Undan jirkanadi, nafratlanadi, gʻazablanadi, v. b. Xotinboz chumchuq Kant aytgandek, men bor — olam bor, deb oʻylaydi. Avtor chumchuq qiyofasini yaratishda novatorlik yoʻlidan boradi. Personajini individuallashtiradi. Xarakter yaratadi. Misollarga murojaat qilamiz: «Uning ikkita qanoti bor, bir tumshuq, ikkinchi oyogʻi mavjud». Qarang! Naqadar tiniq, aniq, ajoyib, noyob portret. Kenja Alimat chumchuq ini orqali salbiy chumchuqlarning xususiy mulkchiligini alamli satrlarda fosh qiladi. ...Keksa tol poyalari orasida oʻziga xos xashaklardan haromxoʻrlik bilan yigʻilgan uya... Yuqoridagi misollar avtor mahoratini belgilovchi omillar sifatida bizni quvontiradi. Yana misol... «Xotinboz chumchuq gulzor oldida bir oyogʻida romashka ushlab, tumshugʻi bilan uning barglarini bittalab yulyapti: — «Keladi, kelmaydi, keladi...» Ana gulzor tomondan olifta patli satang chumchuq paydo boʻldi. Xotinboz chumchuqning yuragi oʻynadi. Shoshib uning istiqboliga chiqdi». Bunday tasvirlar asarda koʻp. Ammo asar bir qator kamchiliklardan ham xoli emas. Ayniqsa kompozitsion tarqoqlik seziladi. (Chumchuqlar har yoqqa tarqab uchib yurishadi.) Xotinboz chumchuqning chirqillashi jibilajibonning sayrashini eslatib qoʻyyapti. Satang chumchuq Qarqunoqning xuddi oʻzginasi. Asar syujeti koʻproq ocherkni eslatadi. Avtor bundan buyon chumchuqlar orasida koʻproq boʻlsa, ularning hayotini oʻrgansa, tili, odatlarini qunt bilan kuzatsa, faqat yutadi, yana ijod choʻqqilariga parvoz qiladi. Umuman olganda «Xotinboz chumchuq» keng kitobxon ommasining oʻsib borayotgan didini, talablarani qondira oladigan ajoyib sermazmun asardir. Biz talantli Kenja Alimatdan ariq boʻylaridan sovun oʻgʻirlaydigan Zagʻizgʻon, uzumlarimizni choʻqib ketadigan Chugʻurchiq, giloslarimizni yeb qoʻyadigan Tutxoʻrak singari parrandalar haqida polotnolar kutishga haqlidirmiz...» Ana shu maqola bosilib chiqqan kuni ertakchi chol Alimat buvaning zumrasha nevarasi, ya’ni «hayotdan falsafiy xulosalar chiqarib oladigan yozuvchi Kenja Alimat» tomda oʻz tengi bolalar bilan kaptar quvib yurardi.

Muallif: Said Ahmad